భర్తృహరేః శతక త్రిశతి - వైరాగ్య శతకం

ఉత్ఖాతం నిధిశంకయా క్షితితలం ధ్మాతా గిరేర్ధాతవో నిస్తీర్ణః సరితాం పతిర్నృపతయో యత్నేన సంతోషితాః । మంత్రారాధనతత్పరేణ మనసా నీతాః శ్మశానే నిశాః ప్రాప్తః కాణవరాటకోఽపి న మయా తృష్ణే సకామా భవ ॥ 3.3 ॥

ఖలాలాపాః సౌఢాః కథం అపి తద్​ఆరాధనపరైర్నిగృహ్యాంతర్ బాష్పం హసితం అపి శూన్యేన మనసా । కృతో విత్తస్తంభప్రతిహతధియాం అంజలిరపి త్వం ఆశే మోఘాశే కిమ అపరం అతో నర్తయసి మామ్ ॥ 3.4 ॥

అమీషాం ప్రాణానాం తులితవిసినీపత్రపయసాం కృతే కిం నాస్మాభిర్విగలితవివేకైర్వ్యవసితమ్ । యద్​ఆఢ్యానాం అగ్రే ద్రవిణమదనిఃసంజ్ఞమనసాం కృతం మావవ్రీడైర్నిజగుణకథాపాతకం అపి ॥ 3.5 ॥

క్షాంతం న క్షమయా గృహోచితసుఖం త్యక్తం న సంతోషతః సోఢో దుఃసహశీతతాపపవనక్లేశో న తప్తం తపః । ధ్యాతం విత్తం అహర్నిశం నిత్యమితప్రాణైర్న శంభోః పదం తత్తత్కర్మ కృతం యదేవ మునిభిస్తైస్తైః ఫలైర్వంచితాః ॥ 3.6 ॥

భోగా న భుక్తా వయం ఏవ భుక్తాస్ తపో న తప్తం వయం ఏవ తప్తాః । కాలో న యాతో వయం ఏవ యాతాస్తృష్ణా న జీర్ణా వయం ఏవ జీర్ణాః ॥ 3.7 ॥

బలిభిర్ముఖం ఆక్రాంతం పలితేనాంకితం శిరః । గాత్రాణి శిథిలాయంతే తృష్ణైకా తరుణాయతే ॥ 3.8 ॥

వివేకవ్యాకోశే విదధతి సమే శామ్యతి తృషా పరిష్వంగే తుంగే ప్రసరతితరాం సా పరిణతా । జరాజీర్ణైశ్వర్యగ్రసనగహనాక్షేపకృపణస్తృషాపాత్రం యస్యాం భవతి మరుతాం అప్యధిపతిః ॥ 3.8.1 ॥

నివృత్తా భోగేచ్ఛా పురుషబహుమానోఽపి గలితః సమానాః స్వర్యాతాః సపది సుహృదో జీవితసమాః । శనైర్యష్ట్యుత్థానం ఘనతిమిరరుద్ధే చ నయనే అహో మూఢః కాయస్తదపి మరణాపాయచకితః ॥ 3.9 ॥

ఆశా నామ నదీ మనోరథజలా తృష్ణాతరంగాకులా రాగగ్రాహవతీ వితర్కవిహగా ధైర్యద్రుమధ్వంసినీ । మోహావర్తసుదుస్తరాతిగహనా ప్రోత్తుంగచింతాతటీ తస్యాః పరగతా విశుద్ధం అలసో నందంతి యోగీశ్వరాః ॥ 3.10 ॥

న సంసారోత్పన్నం చరితం అనుపశ్యామి కుశలం విపాకః పుణ్యానాం జనయతి భయం మే విమృశతః । మహద్భిః పుణ్యౌఘైశ్చిరపరిగృహీతాశ్చ విషయా మహాంతో జాయంతే వ్యసనం ఇవ దాతుం విషయిణామ్ ॥ 3.11 ॥

అవశ్యం యాతారశ్చిరతరం ఉషిత్వాపి విషయా వియోగే కో భేదస్త్యజతి న జనో యత్స్వయం అమూన్ । వ్రజంతః స్వాతంత్ర్యాదతులపరితాపాయ మనసః స్వయం త్యక్తా హ్యేతే శమసుఖం అనంతం విదధతి ॥ 3.12 ॥

బ్రహ్మజ్ఞానవివేకనిర్మలధియః కుర్వంత్యహో దుష్కరం యన్ముంచంత్యుపభోగభాంజ్యపి ధనాన్యేకాంతతో నిఃస్పృహాః । సంప్రాతాన్న పురా న సంప్రతి న చ ప్రాప్తౌ దృఢప్రత్యయాన్ వాంఛామాత్రపరిగ్రహానపి పరం త్యక్తుం న శక్తా వయమ్ ॥ 3.13 ॥

ధన్యానాం గిరికందరేషు వసతాం జ్యోతిః పరం ధ్యాయతామానందాశ్రు జలం పిబంతి శకునా నిఃశంకం అంకేశయాః । అస్మాకం తు మనోరథోపరచితప్రాసాదవాపీతటక్రీడా కాననకేలికౌతుకజుషాం ఆయుః పరం క్షీయతే ॥ 3.14 ॥

భిక్షాశతం తదపి నీరసం ఏకబారం శయ్యా చ భూః పరిజనో నిజదేహమాత్రమ్ । వస్త్రం విశీర్ణశతఖండమయీ చ కంథా హా హా తథాపి విషయా న పరిత్యజంతి ॥ 3.15 ॥

స్తనౌ మాంసగ్రంథీ కనకకలశావిత్యుపమితీ ముఖం శ్లేష్మాగారం తదపి చ శశాంకేన తులితమ్ । స్రవన్మూత్రక్లిన్నం కరివరశిరస్పర్ధి జఘనం ముహుర్నింద్యం రూపం కవిజనవిశేషైర్గురుకృతమ్ ॥ 3.16 ॥

ఏకో రాగిషు రాజతే ప్రియతమాదేహార్ధహారీ హరో నీరాగేషు జనో విముక్తలలనాసంగో న యస్మాత్పరః । దుర్వారస్మరబాణపన్నగవిషవ్యాబిద్ధముగ్ధో జనః శేషః కామవిడంబితాన్న విషయాన్భోక్తుం న మోక్తుం క్షమః ॥ 3.17 ॥

అజానందాహాత్మ్యం పతతు శలభస్తీవ్రదహనే స మీనోఽప్యజ్ఞానాద్బడిశయుతం అశ్నాతు పిశితమ్ । విజానంతోఽప్యేతే వయం ఇహ వియజ్జాలజటిలాన్ న ముంచామః కానాం అహహ గహనో మోహమహిమా ॥ 3.18 ॥

తృషా శుష్యత్యాస్యే పిబతి సలిలం శీతమధురం క్షుధార్తః శాల్యన్నం కవలయతి మాంసాదికలితమ్ । ప్రదీప్తే కామాగ్నౌ సుదృఢతరం ఆలింగతి వధూం ప్రతీకారం వ్యాధః సుఖం ఇతి విపర్యస్యతి జనః ॥ 3.19 ॥

తుంగం వేశ్మ సుతాః సతాం అభిమతాః సంఖ్యాతిగాః సంపదః కల్యాణీ దయితా వయశ్చ నవం ఇత్యజ్ఞానమూఢో జనః । మత్వా విశ్వం అనశ్వరం నివిశతే సంసారకారాగృహే సందృశ్య క్షణభంగురం తదఖిలం ధన్యస్తు సన్న్యస్యతి ॥ 3.20 ॥

దీనా దీనముఖైః సదైవ శిశుకైరాకృష్టజీర్ణాంబరా క్రోశద్భిః క్షుధితైర్నిరన్నవిధురా దృశ్యా న చేద్గేహినీ । యాచ్ఞాభంగభయేన గద్గదగలత్రుట్యద్విలీనాక్షరం కో దేహీతి వదేత్స్వదగ్ధజఠరస్యార్థే మనస్వీ పుమాన్ ॥ 3.21 ॥

అభిమతమహామానగ్రంథిప్రభేదపటీయసీ గురుతరగుణగ్రామాభోజస్ఫుటోజ్జ్వలచంద్రికా । విపులవిలల్లజ్జావల్లీవితానకుఠారికా జఠరపిఠరీ దుస్పురేయం కరోతి విడంబనమ్ ॥ 3.22 ॥

పుణ్యే గ్రామే వనే వా మహతి సితపటచ్ఛన్నపాలీ కపాలిం హ్యాదాయ న్యాయగర్భద్విజహుతహుతభుగ్ధూమధూమ్రోపకంఠే । ద్వారం ద్వారం ప్రవిష్టో వరం ఉదరదరీపూరణాయ క్షుధార్తో మానీ ప్రాణైః సనాథో న పునరనుదినం తుల్యకుల్యేసు దీనః ॥ 3.23 ॥

గంగాతరంగకణశీకరశీతలాని విద్యాధరాధ్యుషితచారుశిలాతలాని । స్థానాని కిం హిమవతః ప్రలయం గతాని యత్సావమానపరపిండరతా మనుష్యాః ॥ 3.24 ॥

కిం కందాః కందరేభ్యః ప్రలయం ఉపగతా నిర్ఝరా వా గిరిభ్యః ప్రధ్వస్తా వా తరుభ్యః సరసగలభృతో వల్కలిన్యశ్చ శాఖాః । వీక్ష్యంతే యన్ముఖాని ప్రసభం అపగతప్రశ్రయాణాం ఖలానాం దుఃఖాప్తస్వల్పవిత్తస్మయపవనవశానర్తితభ్రూలతాని ॥ 3.25 ॥

పుణ్యైర్మూలఫలైస్తథా ప్రణయినీం వృత్తిం కురుష్వాధునా భూశయ్యాం నవపల్లవైరకృపణైరుత్తిష్ఠ యావో వనమ్ । క్షుద్రాణాం అవివేకమూఢమనసాం యత్రేశ్వరాణాం సదా విత్తవ్యాధివికారవిహ్వలగిరాం నామాపి న శ్రూయతే ॥ 3.26 ॥

ఫలం స్వేచ్ఛాలభ్యం ప్రతివనం అఖేదం క్షితిరుహాం పయః స్థానే స్థానే శిశిరమధురం పుణ్యసరితామ్ । మృదుస్పర్శా శయ్యా సులలితలతాపల్లవమయీ సహంతే సంతాపం తదపి ధనినాం ద్వారి కృపణాః ॥ 3.27 ॥

యే వర్తంతే ధనపతిపురః ప్రార్థనాదుఃఖభాజో యే చాల్పత్వం దధతి విషయాక్షేపపర్యాప్తబుద్ధేః । తేషాం అంతఃస్ఫురితహసితం వాసరాణి స్మరేయం ధ్యానచ్ఛేదే శిఖరికుహరగ్రావశయ్యానిషణ్ణః ॥ 3.28 ॥

యే సంతోషనిరంతరప్రముదితస్తేషాం న భిన్నా ముదో యే త్వన్యే ధనలుబ్ధసంకలధియస్తేసాం న తృష్ణాహతా । ఇత్థం కస్య కృతే కుతః స విధినా కీదృక్పదం సంపదాం స్వాత్మన్యేవ సమాప్తహేమమహిమా మేరుర్న మే రోచతే ॥ 3.29 ॥

భిక్షాహారం అదైన్యం అప్రతిసుఖం భీతిచ్ఛిదం సర్వతో దుర్మాత్సర్యమదాభిమానమథనం దుఃఖౌఘవిధ్వంసనమ్ । సర్వత్రాన్వహం అప్రయత్నసులభం సాధుప్రియం పావనం శంభోః సత్రం అవాయం అక్షయనిధిం శంసంతి యోగీశ్వరాః ॥ 3.30 ॥

భోగే రోగభయం కులే చ్యుతిభయం విత్తే నృపాలాద్భయం మానే దైన్యభయం బలే రిపుభయం రూపే జరాయా భయమ్ । శాస్త్రే వాదిభయం గుణే ఖలభయం కాయే కృతాంతాద్భయం సర్వం వస్తు భయాన్వితం భువి నృణాం వైరాగ్యమేవాభయమ్ ॥ 3.31 ॥

ఆక్రాంతం మరణేన జన్మ జరసా చాత్యుజ్జ్వలం యౌవనం సంతోషో ధనలిప్సయా శమసుఖం ప్రౌఢాంగనావిభ్రమైః । లోకైర్మత్సరిభిర్గుణా వనభువో వ్యాలైర్నృపా దుర్జనైర్ అస్థైర్యేణ విభూతయోఽప్యపహతా గ్రస్తం న కిం కేన వా ॥ 3.32 ॥

ఆధివ్యాధిశతైర్జనస్య వివిధైరారోగ్యం ఉన్మూల్యతే లక్ష్మీర్యత్ర పతంతి తత్ర వివృతద్వారా ఇవ వ్యాపదః । జాతం జాతం అవశ్యం ఆశు వివశం మృత్యుః కరోత్యాత్మసాత్ తత్కిం తేన నిరంకుశేన విధినా యన్నిర్మితం సుస్థిరమ్ ॥ 3.33 ॥

భోగాస్తుంగతరంగభంగతరలాః ప్రాణాః క్షణధ్వంసినః స్తోకాన్యేవ దినాని యౌవనసుఖం స్ఫూర్తిః ప్రియాసు స్థితా । తత్సంసారం అసారం ఏవ నిఖిలం బుద్ధ్వా బుధా బోధకా లోకానుగ్రహపేశలేన మనసా యత్నః సమాధీయతామ్ ॥ 3.34 ॥

భోగా మేఘవితానమధ్యవిలసత్సౌదామినీచంచలా ఆయుర్వాయువిఘట్టితాబ్జపటలీలీనాంబువద్భంగురమ్ । లీలా యౌవనలాలసాస్తనుభృతాం ఇత్యాకలయ్య ద్రుతం యోగే ధైర్యసమాధిసిద్ధిసులభే బుద్ధిం విదధ్వం బుధాః ॥ 3.35 ॥

ఆయుః కల్లోలలోలం కతిపయదివసస్థాయినీ యౌవనశ్రీః అర్థాః సంకల్పకల్పా ఘనసమయతడిద్విభ్రమా భోగపూగాః । కంఠాశ్లేషోపగూఢం తదపి చ న చిరం యత్ప్రియాభిః ప్రణీతం బ్రహ్మణ్యాసక్తచిత్తా భవత భవభయాంభోధిపారం తరీతుమ్ ॥ 3.36 ॥

కృచ్ఛ్రేణామేధ్యమధ్యే నియమితతనుభిః స్థీయతే గర్భవాసే కాంతావిశ్లేషదుఃఖవ్యతికరవిషమో యౌవనే చోపభోగః । వామాక్షీణాం అవజ్ఞావిహసితవసతిర్వృద్ధభావోఽన్యసాధుః సంసారే రే మనుష్యా వదత యది సుఖం స్వల్పం అప్యస్తి కించిత్ ॥ 3.37 ॥

వ్యాఘ్రీవ తిష్ఠతి జరా పరితర్జయంతీ రోగాశ్చ శత్రవ ఇవ ప్రహరంతి దేహమ్ । ఆయుః పరిస్రవంతి భిన్నఘటాదివాంభో లోకస్తథాప్యహితం ఆచరతీతి చిత్రమ్ ॥ 3.38 ॥

భోగా భంగురవృత్తయో బహువిధాస్తైరేవ చాయం భవస్తత్ కస్యేహ కృతే పరిభ్రమత రే లోకాః కృతం చేష్టతైః । ఆశాపాశశతాపశాంతివిశదం చేతఃసమాధీయతాం కామోత్పత్తివశాత్స్వధామని యది శ్రద్దేయం అస్మద్వచః ॥ 3.39 ॥

సఖే ధన్యాః కేచిత్త్రుటితభవబంధవ్యతికరా వనాంతే చిత్తాంతర్విషం అవిషయాశీత్విషగతాః । శరచ్చంద్రజ్యోత్స్నాధవలగగనాభోగసుభగాం నయంతే యే రాత్రిం సుకృతచయచింతైకశరణాః ॥ 3.39.1 ॥

బ్రహ్మేంద్రాదిమరుద్గణాంస్తృణకణాన్యత్ర స్థితో మన్యతే యత్స్వాదాద్విరసా భవంతి విభవాస్త్రైలోక్యరాజ్యాదయః । భోగః కోఽపి స ఏవ ఏక పరమో నిత్యోదితో జృంభతే భోః సాధో క్షణభంగురే తదితరే భోగే రతిం మా కృథాః ॥ 3.40 ॥

సా రమ్యా నగరీ మహాన్స నృపతిః సామంతచక్రం చ తత్ పార్శ్వే తస్య చ సా విదగ్ధపరిషత్తాశ్చంద్రబింబాననాః । ఉద్వృత్తః స రాజపుత్రనివహస్తే వందినస్తాః కథాః సర్వం యస్య వశాదగాత్స్మృతిపథం కాలాయ తస్మై నమః ॥ 3.41 ॥

యత్రానేకః క్వచిదపి గృహే తత్ర తిష్ఠత్యథైకో యత్రాప్యేకస్తదను బహవస్తత్ర నైకోఽపి చాంతే । ఇత్థం నేయౌ రజనిదివసౌ లోలయంద్వావివాక్షౌ కాలః కల్యో భువనఫలకే క్రీడతి ప్రాణిశారైః ॥ 3.42 ॥

ఆదిత్యస్య గతాగతైరహరహః సంక్షీయతే జీవితం వ్యాపారైర్బహుకార్యభారగురుభిః కాలోఽపి న జ్ఞాయతే । దృష్ట్వా జన్మజరావిపత్తిమరణం త్రాసశ్చ నోత్పద్యతే పీత్వా మోహమయీం ప్రమాదమదిరాం ఉన్మత్తభూతం జగత్ ॥ 3.43 ॥

రాత్రిః సైవ పునః స ఏవ దివసో మత్వా ముధా జంతవో ధావంత్యుద్యమినస్తథైవ నిభృతప్రారబ్ధతత్తత్క్రియాః । వ్యాపారైః పునర్​ఉక్తభూతవిషయైరిత్థం విధేనామునా సంసారేణ కదర్థితా వయం అహో మోహాన్న లజ్జామహే ॥ 3.44 ॥

న ధ్యానం పదం ఈశ్వరస్య విధివత్సంసారవిచ్ఛిత్తయే స్వర్గద్వారకపాటపాటనపటుర్ధర్మోఽపి నోపార్జితః । నారీపీనపయోధరోరుయుగలం స్వప్నేఽపి నాలింగితం మాతుః కేవలం ఏవ యౌవనవనచ్ఛేదే కుఠారా వయమ్ ॥ 3.45 ॥

నాభ్యస్తా ప్రతివాదివృందదమనీ విద్యా వినీతోచితా ఖడ్గాగ్రైః కరికుంభపీఠదలనైర్నాకం న నీతం యశః । కాంతాకౌం​అలపల్లవాధరరసః పీతో న చంద్రోదయే తారుణ్యం గతం ఏవ నిష్ఫలం అహో శూన్యాలయే దీపవత్ ॥ 3.46 ॥

విద్యా నాధిగతా కలంకరహితా విత్తం చ నోపార్జితం శుశ్రూషాపి సమాహితేన మనసా పిత్రోర్న సంపాదితా । ఆలోలాయతలోచనాః ప్రియతమాః స్వప్నేఽపి నాలింగితాః కాలోఽయం పరపిండలోలుపతయా కాకైరివ ప్రేర్యతే ॥ 3.47 ॥

వయం యేభ్యో జాతాశ్చిరపరిగతా ఏవ ఖలు తే సమం యైః సంవృద్ధాః స్మృతివిషయతాం తేఽపి గమితాః । ఇదానీం ఏతే స్మః ప్రతిదివసం ఆసన్నపతనా గతాస్తుల్యావస్థాం సికతిలనదీతీరతరుభిః ॥ 3.48 ॥

ఆయుర్వర్షశతం నృణాం పరిమితం రాత్రౌ తద్​అర్ధం గతం తస్యార్ధస్య పరస్య చార్ధం అపరం బాలత్వవృద్ధత్వయోః । శేషం వ్యాధివియోగదుఃఖసహితం సేవాదిభిర్నీయతే జీవే వారితరంగచంచలతరే సౌఖ్యం కుతః ప్రాణినామ్ ॥ 3.49 ॥

క్షణం బాలో భూత్వా క్షణం అపి యువా కామరసికః క్షణం విత్తైర్హీనః క్షణం అపి చ సంపూర్ణవిభవః । జరాజీర్ణైరంగైర్నట ఇవ బలీమండితతనూర్ నరః సంసారాంతే విశతి యమధానీయవనికామ్ ॥ 3.50 ॥

త్వం రాజా వయం అప్యుపాసితగురుప్రజ్ఞాభిమానోన్నతాః ఖ్యాతస్త్వం విభవైర్యశాంసి కవయో దిక్షు ప్రతన్వంతి నః । ఇత్థం మానధనాతిదూరం ఉభయోరప్యావయోరంతరం యద్యస్మాసు పరాఙ్ముఖోఽసి వయం అప్యేకాంతతో నిఃస్పృహా ॥ 3.51 ॥

అర్థానాం ఈశిషే త్వం వయం అపి చ గిరాం ఈశ్మహే యావదర్థం శూరస్త్వం వాదిదర్పవ్యుపశమనవిధావక్షయం పాటవం నః । సేవంతే త్వాం ధనాఢ్యా మతిమలహతయే మాం అపి శ్రోతుకామాః । మయ్యప్యాస్థా న తే చేత్త్వయి మమ నితరాం ఏవ రాజన్ననాస్థా ॥ 3.52 ॥

వయం ఇహ పరితుష్టా వల్కలైస్త్వం దుకూలైః సమ ఇహ పరితోషో నిర్విశేషో విశేషః । స తు భవతు దరిద్రో యస్య తృష్ణా విశాలా మనసి చ పరితుష్టే కోఽర్థవాన్కో దరిద్రః ॥ 3.53 ॥

ఫలం అలం అశనాయ స్వాదు పానాయ తోయం క్షితిరపి శయనార్థం వాససే వల్కలం చ । నవధనమధుపానభ్రాంతసర్వేంద్రియాణాం అవినయం అనుమంతుం నోత్సహే దుర్జనానామ్ ॥ 3.54 ॥

అశ్నీమహి వయం భిక్షాం ఆశావాసో వసీమహి । శయీమహి మహీపృష్ఠే కుర్వీమహి కిం ఈశ్వరైః ॥ 3.55 ॥

న నటా నా విటా న గాయకా న చ సభ్యేతరవాదచుంచవః । నృపం ఈక్షితుం అత్ర కే వయం స్తనభారానమితా న యోషితః ॥ 3.56 ॥

విపులహృదయైరీశైరేతజ్జగజ్జనితం పురా విధృతం అపరైర్దత్తం చాన్యైర్విజిత్య తృణం యథా । ఇహ హి భువనాన్యన్యైర్ధీరాశ్చతుర్దశ భుంజతే కతిపయపురస్వామ్యే పుంసాం క ఏష మదజ్వరః ॥ 3.57 ॥

అభుక్తాయాం యస్యాం క్షణం అపి న యాతం నృపశతైర్ భువస్తస్యా లాభే క ఇవ బహుమానః క్షితిభృతామ్ । తద్​అంశస్యాప్యంశే తద్​అవయలేశేఽపి పతయో విషాదే కర్తవ్యే విదధతి జడాః ప్రత్యుత ముదమ్ ॥ 3.58 ॥

మృత్పిండో జలరేఖయా వలయితః సర్వోఽప్యయం నన్వణుః స్వాంశీకృత్య స ఏవ సంగరశతై రాజ్ఞాం గణా భుంజతే । యే దద్యుర్దదతోఽథవా కిం అపరం క్షుద్రా దరిద్రం భృశం ధిగ్ధిక్తాన్పురుషాధమాంధనకణాన్వాంఛంతి తేభ్యోఽపి యే ॥ 3.59 ॥

స జాతః కోఽప్యాసీన్మదనరిపుణా మూర్ధ్ని ధవలం కపాలం యస్యోచ్చైర్వినిహితం అలంకారవిధయే । నృభిః ప్రాణత్రాణప్రవణమతిభిః కైశ్చిదధునా నమద్భిః కః పుంసాం అయం అతులదర్పజ్వరభరః ॥ 3.60 ॥

పరేషాం చేతాంసి ప్రతిదివసం ఆరాధ్య బహుధా ప్రసాదం కిం నేతుం విశసి హృదయ క్లేశకలితమ్ । ప్రసన్నే త్వయ్యంతఃసవయముదితచింతామణిగణో వివిక్తః సంకల్పః కిం అభిలషితం పుష్యతి న తే ॥ 3.61 ॥

సత్యాం ఏవ త్రిలోకీసరితి హరశిరశ్చుంబినీవచ్ఛటాయాం సద్వృత్తిం కల్పయంత్యాం బటవిటపభవైర్వల్కలైః సత్ఫలైశ్చ । కోఽయం విద్వాన్విపత్తిజ్వరజనితరుజాతీవదుఃఖాసికానాం వక్త్రం వీక్షేత దుఃస్థే యది హి న విభృయాత్స్వే కుటుంబేఽనుకంపామ్ ॥ 3.61.1 ॥

పరిభ్రమసి కిం ముధా క్వచన చిత్త విశ్రామ్యతాం స్వయం భవతి యద్యథా భవతి తత్తథా నాన్యథా । అతీతం అననుస్మరన్నపి చ భావ్యసంకల్పయన్నతర్కిత సమాగమానుభవామి భోగనాహమ్ ॥ 3.62 ॥

ఏతస్మాద్విరమేంద్రియార్థగహనాదాయాసకాదాశ్రయశ్రేయో మార్గం అశేషదుఃఖశమనవ్యాపారదక్షం క్షణాత్ । స్వాత్మీభావం ఉపైహి సంత్యజ నిజాం కల్లోలలోలం గతిం మా భూయో భజ భంగురాం భవరతిం చేతః ప్రసీదాధునా ॥ 3.63 ॥

మోహం మార్జయ తాం ఉపార్జయ రతిం చంద్రార్ధచూడామణౌ చేతః స్వర్గతరంగిణీతటభువాం ఆసంగం అంగీకురు । కో వా వీచిషు బుద్బుదేషు చ తడిల్లేఖాసు చ శ్రీషు చ జ్వాలాగ్రేషు చ పన్నగేషు సరిద్వేగేషు చ చప్రత్యయః ॥ 3.64 ॥

చేతశ్చింతయ మా రమాం సకృదిమాం అస్థాయినీం ఆస్థయా భూపాలభ్రుకుటీకుటీవిహరణవ్యాపారపణ్యాంగనామ్ । కంథాకంచుకినః ప్రవిశ్య భవనద్వారాణి వారాణసీరథ్యా పంక్తిషు పాణిపాత్రపతితాం భిక్షాం అపేక్షామహే ॥ 3.65 ॥

అగ్రే గీతం సరసకవయః పార్శ్వయోర్దాక్షిణాత్యాః పశ్చాల్లీలావలయరణితం చామరగ్రాహిణీనామ్ । యద్యస్త్యేవం కురు భవరసాస్వాదనే లంపటత్వం నో చేచ్చేతః ప్రవిశ సహసా నిర్వికల్పే సమాధౌ ॥ 3.66 ॥

ప్రాప్తాః శ్రియః సకలకామదుధాస్తతః కిం న్యస్తం పదం శిరసి విద్విషతాం తతః కిమ్ । సంపాదితాః ప్రణయినో విభవైస్తతః కిం కల్పం స్థితాస్తనుభృతాం తనవస్తతః కిమ్ ॥ 3.67 ॥

భక్తిర్భవే మరణజన్మభయం హృదిస్థం స్నేహో న బంధుషు న మన్మథజా వికారాః । సంసర్జ దోషరహితా విజయా వనాంతా వైరాగ్యం అస్తి కిం ఇతః పరమర్థనీయమ్ ॥ 3.68 ॥

తస్మాదనంతం అజరం పరమం వికాసి తద్బ్రహ్మ చింతయ కిం ఏభిరసద్వికల్పైః । యస్యానుషంగిణ ఇమే భువనాధిపత్యభోగాదయః కృపణలోకమతా భవంతి ॥ 3.69 ॥

పాతాలం ఆవిశసి యాసి నభో విలంఘ్య దిఙ్మండలం భ్రమసి మానస చాపలేన । భ్రాంత్యాపి జాతు విమలం కథం ఆత్మనీనం న బ్రహ్మ సంసరసి నిర్వృతిం ఏషి యేన ॥ 3.70 ॥

కిం వేదైః స్మృతిభిః పురాణపఠనైః శాస్త్రైర్మహావిస్తరైః స్వర్గగ్రామకుటీనివాసఫలదైః కర్మక్రియావిభ్రమైః । ముక్త్వైకం భవదుఃఖభారరచనావిధ్వంసకాలానలం స్వాత్మానందపదప్రవేశకలనం శేసైర్వాణిగ్వృత్తిభిః ॥ 3.71 ॥

నాయం తే సమయో రహస్యం అధునా నిద్రాతి నాథో యది స్థిత్వా ద్రక్ష్యతి కుప్యతి ప్రభురితి ద్వారేషు యేషాం వచః । చేతస్తానపహాయ యాహి భవనం దేవస్య విశ్వేశితుర్ నిర్దౌవారికనిర్దయోక్త్య్​అపరుషం నిఃసౌం​అశర్మప్రదమ్ ॥ 3.71.1 ॥

యతో మేరుః శ్రీమాన్నిపతతి యుగాంతాగ్నివలితః సముద్రాః శుష్యంతి ప్రచురమకరగ్రాహనిలయాః । ధరా గచ్ఛత్యంతం ధరణిధరపాదైరపి ధృతా శరీరే కా వార్తా కరికలభకర్ణాగ్రచపలే ॥ 3.72 ॥

గాత్రం సంకుచితం గతిర్విగలితా భ్రష్టా చ దంతావలిర్ దృష్టిర్నక్ష్యతి వర్ధతే బధిరతా వక్త్రం చ లాలాయతే । వాక్యం నాద్రియతే చ బాంధవజనో భార్యా న శుశ్రూషతే హా కష్టం పురుషస్య జీర్ణవయసః పుత్రోఽప్యమిత్రాయతే ॥ 3.73 ॥

వర్ణం సితం శిరసి వీక్ష్య శిరోరుహాణాం స్థానం జరాపరిభవస్య తదా పుమాంసమ్ । ఆరోపితాంస్థిశతకం పరిహృత్య యాంతి చండాలకూపం ఇవ దూరతరం తరుణ్యః ॥ 3.74 ॥

యావత్స్వస్థం ఇదం శరీరం అరుజం యావచ్చ దూరే జరా యావచ్చేంద్రియశక్తిరప్రతిహతా యావత్క్షయో నాయుషః । ఆత్మశ్రేయసి తావదేవ విదుషా కార్యః ప్రయత్నో మహాన్ సందీప్తే భవనే తు కూపఖననం ప్రత్యుద్యమః కీదృశః ॥ 3.75 ॥

తపస్యంతః సంతః కిం అధినివసామః సురనదీం గుణోదారాందారానుత పరిచరామః సవినయమ్ । పిబామః శాస్త్రౌఘానుతవివిధకావ్యామృతరసాన్ న విద్మః కిం కుర్మః కతిపయనిమేషాయుషి జనే ॥ 3.76 ॥

దురారాధ్యాశ్చామీ తురగచలచిత్తాః క్షితిభుజో వయం తు స్థూలేచ్ఛాః సుమహతి ఫలే బద్ధమనసః । జరా దేహం మృత్యుర్హరతి దయితం జీవితం ఇదం సఖే నాన్యచ్ఛ్రేయో జగతి విదుషేఽన్యత్ర తపసః ॥ 3.77 ॥

మానే మ్లాయిని ఖండితే చ వసుని వ్యర్థే ప్రయాతేఽర్థిని క్షీణే బంధుజనే గతే పరిజనే నష్టే శనైర్యౌవనే । యుక్తం కేవలం ఏతదేవ సుధియాం యజ్జహ్నుకన్యాపయఃపూతాగ్రావ గిరీంద్రకందరతటీకుంజే నివాసః క్వచిత్ ॥ 3.78 ॥

రమ్యాశ్చంద్రమరీచయస్తృణవతీ రమ్యా వనాంతస్థలీ రమ్యం సాధుసమాగమాగతసుఖం కావ్యేషు రమ్యాః కథాః । కోపోపాహితబాష్పబిందుతరలం రమ్యం ప్రియాయా ముఖం సర్వం రమ్యం అనిత్యతాం ఉపగతే చిత్తే న కించిత్పునః ॥ 3.79 ॥

రమ్యం హర్మ్యతలం న కిం వసతయే శ్రవ్యం న గేయాదికం కిం వా ప్రాణసమాసమాగమసుఖం నైవాధికప్రీతయే । కింతు భ్రాంతపతంగక్షపవనవ్యాలోలదీపాంకురచ్ఛాయా చంచలం ఆకలయ్య సకలం సంతో వనాంతం గతాః ॥ 3.80 ॥

ఆ సంసారాత్త్రిభువనం ఇదం చిన్వతాం తాత్తాదృఙ్నైవాస్మాకం నయనపదవీం శ్రోత్రమార్గం గతో వా । యోఽయం ధత్తే విషయకరిణో గాఢగూఢాభిమానక్షీవస్యాంతః కరణకరిణః సంయమాలానలీలామ్ ॥ 3.81 ॥

యదేతత్స్వచ్ఛందం విహరణం అకార్పణ్యం అశనం సహార్యైః సంవాసః శ్రుతం ఉపశమైకవ్రతఫలమ్ । మనో మందస్పందం బహిరపి చిరస్యాపి విమృశన్న జానే కస్యైషా పరిణతిరుదారస్య తపసః ॥ 3.82 ॥

జీర్ణా ఏవ మనోరథాశ్చ హృదయే యాతం చ తద్యౌవనం హంతాంగేషు గుణాశ్బంధ్యఫలతాం యాతా గుణజ్ఞైర్వినా । కిం యుక్తం సహసాభ్యుపైతి బలవాన్కాలః కృతాంతోఽక్షమీ హా జ్ఞాతం మదనాంతకాంఘ్రియుగలం ముక్త్వాస్తి నాన్యో గతిః ॥ 3.83 ॥

మహేశ్వరే వా జగతాం అధీశ్వరే జనార్దనే వా జగద్​అంతరాత్మని । న వస్తుభేదప్రతిపత్తిరస్తి మే తథాపి భక్తిస్తరుణేందుశేఖరే ॥ 3.84 ॥

స్ఫురత్స్ఫారజ్యోత్స్నాధవలితతలే క్వాపి పులినే సుఖాసీనాః శాంతధ్వంతిసు రజనీషు ద్యుసరితః । భవాభోగోద్విగ్నాః శివ శివ శివేత్యుచ్చవచసః కదా యాస్యామోఽతర్గతబహులబాష్పాకులదశామ్ ॥ 3.85 ॥

మహాదేవో దేవః సరిదపి చ సైషా సురసరిద్గుహా ఏవాగారం వసనం అపి తా ఏవ హరితః । సుహృదా కాలోఽయం వ్రతం ఇదం అదైన్యవ్రతం ఇదం కియద్వా వక్ష్యామో వటవిటప ఏవాస్తు దయితా ॥ 3.85.1 ॥

వితీర్ణే సర్వస్వే తరుణకరుణాపూర్ణహృదయాః స్మరంతః సంసారే విగుణపరిణామాం విధిగతిమ్ । వయం పుణ్యారణ్యే పరిణతశరచ్చంద్రకిరణాస్ త్రియామా నేస్యామో హరచరణచింతైకశరణాః ॥ 3.86 ॥

కదా వారాణస్యాం అమరతటినీరోధసి వసన్ వసానః కౌపీనం శిరసి నిదధానోఽంజలిపుటమ్ । అయే గౌరీనాథ త్రిపురహర శంభో త్రినయన ప్రసీదేత్యాక్రోశన్నిమిషం ఇవ నేష్యామి దివసాన్ ॥ 3.87 ॥

ఉద్యానేషు విచిత్రభోజనవిధిస్తీవ్రాతితీవ్రం తపః కౌపీనావరణం సువస్త్రం అమితం భిక్షాటనం మండనమ్ । ఆసన్నం మరణం చ మంగలసమం యస్యాం సముత్పద్యతే తాం కాశీం పరిహృత్య హంత విబుధైరన్యత్ర కిం స్థీయతే ॥ 3.87.1 ॥

స్నాత్వా గాంగైః పయోభిః శుచికుసుమఫలైరర్చయిత్వా విభో త్వా ధ్యేయే ధ్యానం నివేశ్య క్షితిధరకుహరగ్రావపర్యంకమూలే । ఆత్మారామః ఫలాశీ గురువచనరతస్త్వత్ప్రసాదాత్స్మరారే దుఃఖం మోక్ష్యే కదాహం సమకరచరణే పుంసి సేవాసముత్థమ్ ॥ 3.88 ॥

ఏకాకీ నిఃస్పృహః శాంతః పాణిపాత్రో దిగంబరః । కదా శంభో భవిష్యామి కర్మనిర్మూలనక్షమః ॥ 3.89 ॥

పాణిం పాత్రయతాం నిసర్గశుచినా భైక్షేణ సంతుష్యతాం యత్ర క్వాపి నిషీదతాం బహుతృణం విశ్వం ముహుః పశ్యతామ్ । అత్యాగేఽపి తనోరఖండపరమానందావబోధస్పృశా మధ్వా కోఽపి శివప్రసాదసులభః సంపత్స్యతే యోగినామ్ ॥ 3.90 ॥

కౌపీనం శతఖండజర్జరతరం కంథా పునస్తాదృశీ నైశ్చింత్యం నిరపేక్షభైక్ష్యం అశనం నిద్రా శ్మశానే వనే । స్వాతంత్ర్యేణ నిరంకుశం విహరణం స్వాంతం ప్రశాంతం సదా స్థైర్యం యోగమహోత్సవేఽపి చ యది త్రైలోక్యరాజ్యేన కిమ్ ॥ 3.91 ॥

బ్రహ్మాండం మండలీమాత్రం కిం లోభాయ మనస్వినః । శఫరీస్ఫుర్తేనాబ్ధిః క్షుబ్ధో న ఖలు జాయతే ॥ 3.92 ॥

మాతర్లక్ష్మి భజస్వ కంచిదపరం మత్కాంక్షిణీ మా స్మ భూర్ భోగేషు స్పృహయాలవస్తవ వశే కా నిఃస్పృహాణాం అసి । సద్యః స్యూతపలాశపత్రపుటికాపాత్రైః పవిత్రీకృతైర్ భిక్షావస్తుభిరేవ సంప్రతి వయం వృత్తిం సమీహామహే ॥ 3.93 ॥

మహాశయ్యా పృథ్వీ విపులం ఉపధానం భుజలతాం వితానం చాకాశం వ్యజనం అనుకూలోఽయం అనిలః । శరచ్చంద్రో దీపో విరతివనితాసంగముదితః సుఖీ శాంతః శేతే మునిరతనుభూతిర్నృప ఇవ ॥ 3.94 ॥

భిక్షాసీ జనమధ్యసంగరహితః స్వాయత్తచేష్టః సదా హానాదానవిరక్తమార్గనిరతః కశ్చిత్తపస్వీ స్థితః । రథ్యాకీర్ణవిశీర్ణజీర్ణవసనః సంప్రాప్తకంథాసనో నిర్మానో నిరహంకృతిః శమసుఖాభోగైకబద్ధస్పృహః ॥ 3.95 ॥

చండాలః కిం అయం ద్విజాతిరథవా శూద్రోఽథ కిం తాపసః కిం వా తత్త్వవివేకపేశలమతిర్యోగీశ్వరః కోఽపి కిమ్ । ఇత్యుత్పన్నవికల్పజల్పముఖరైరాభాష్యమాణా జనైర్ న క్రుద్ధాః పథి నైవ తుష్టమనసో యాంతి స్వయం యోగినః ॥ 3.96 ॥

హింసాశూన్యం అయత్నలభ్యం అశనం ధాత్రా మరుత్కల్పితం వ్యాలానం పశవస్తృణాంకురభుజస్తుష్టాః స్థలీశాయినః । సంసారార్ణవలంఘనక్షమధియాం వృత్తిః కృతా సా నృణాం తాం అన్వేషయతాం ప్రయాంతి సతతం సర్వం సమాప్తిం గుణాః ॥ 3.97 ॥

గంగాతీరే హిమగిరిశిలాబద్ధపద్మాసనస్య బ్రహ్మధ్యానాభ్యసనవిధినా యోగనిద్రాం గతస్య । కిం తైర్భావ్యం మమ సుదివసైర్యత్ర తే నిర్విశంకాః కండూయంతే జరఠహరిణాః స్వాంగం అంగే మదీయే ॥ 3.98 ॥

జీర్ణాః కంథా తతః కిం సితం అమలపటం పట్టసూత్రం తతః కిం ఏకా భార్యా తతః కిం హయకరిసుగణైరావృతో వా తతః కిమ్ । భక్తం భుక్తం తతః కిం కదశనం అథవా వాసరాంతే తతః కిం వ్యక్తజ్యోతిర్న వాంతర్మథితభవభయం వైభవం వా తతః కిమ్ ॥ 3.98.1 ॥

పాణిః పాత్రం పవిత్రం భ్రమణపరిగతం భైక్ష్యం అక్షయ్యం అన్నం విస్తీర్ణం వస్త్రం ఆశాదశకం అచపలం తల్పం అస్వల్పం ఉర్వీమ్ । యేషాం నిఃసంగతాంగీకరణపరిణతస్వాంతసంతోషిణస్తే ధన్యాః సంన్యస్తదైన్యవ్యతికరనికరాః కర్మ నిర్మూలయంతి ॥ 3.99 ॥

త్రైలోక్యాధిపతిత్వం ఏవ విరసం యస్మిన్మహాశాసనే తల్లబ్ధ్వాసనవస్త్రమానఘటనే భోగే రతిం మా కృథాః । భోగః కోఽపి స ఏక ఏవ పరమో నిత్యోదితా జృంభనే యత్స్వాదాద్విరసా భవంతి విసయాస్త్రైలోక్యరాజ్యాదయః ॥ 3.99.1 ॥

మాతర్మేదిని తాత మారుతి సఖే తేజః సుబంధో జల భ్రాతర్వ్యౌం​అ నిబద్ధ ఏష భవతాం అంత్యః ప్రణామాంజలిః । యుష్మత్సంగవశోపజాతసుకృతస్ఫారస్ఫురన్నిర్మలజ్ఞానాపాస్త సమస్తమోహమహిమా లీనే పరబ్రహ్మణి ॥ 3.100 ॥

శయ్యా శైలశిలాగృహం గిరిగుహా వస్త్రం తరుణాం త్వచః సారంగాః సుహృదో నను క్షితిరుహాం వృత్తిః ఫలైః కౌం​అలైః । యేసాం నిర్ఝరం అంబుపానం ఉచితం రత్యై తు విద్యాంగనా మన్యే తే పరమేశ్వరాః శిరసి యరి బద్ధో న సేవాంజలిః ॥ 3.101 ॥

ధైర్యం యస్య పితా క్షమా చ జననీ శాంతిశ్చిరం గేహినీ సత్యం మిత్రం ఇదం దయా చ భగినీ భ్రాతా మనఃసంయమః । శయ్యా భూమితలం దిశోఽపి వసనం జ్ఞానామృతం భోజనం హ్యేతే యస్య కుటుంబినో వద సఖే కస్మాద్భయం యోగినః ॥ 3.102 ॥

అహో వా హారే వా బలవతి రిపౌ వా సుహృది వా మణౌ వా లోష్ఠే వా కుసుమశయనే వా దృషది వా । తృణే వా స్త్రైణే వా మమ సమదృశో యాంతి దివసాః క్వచిత్పుణ్యారణ్యే శివ శివ శివేతి ప్రలపతః ॥ 3.103 ॥

Browse Related Categories: