Bhartruhari Shataka Trishati · Traditional devotional text · Source: vignanam.org (Traditional devotional text (public-domain shlokas))
dikkālādyanavachChinnānantachinmātramūrtayē । svānubhūtyēkamānāya namaḥ śāntāya tējasē ॥ 1.1 ॥
bōddhārō matsaragrastāḥ prabhavaḥ smayadūṣitāḥ । abōdhōpahatāḥ chānyē jīrṇamaṅgē subhāṣitam ॥ 1.2 ॥
Offered for worship and study, not as prediction. Non-commercial.
ajñaḥ sukhaṃ ārādhyaḥ sukhataraṃ ārādhyatē viśēṣajñaḥ । jñānalavadurvidagdhaṃ brahmāpi taṃ naraṃ na rañjayati ॥ 1.3 ॥
prasahya maṇiṃ uddharēnmakaravaktradaṃṣṭrāntarāt samudraṃ api santarētprachaladūrmimālākulam । bhujaṅgaṃ api kōpitaṃ śirasi puṣpavaddhārayēt na tu pratiniviṣṭamūrkhajanachittaṃ ārādhayēt ॥ 1.4 ॥
labhēta sikatāsu tailaṃ api yatnataḥ pīḍayan pibēchcha mṛgatṛṣṇikāsu salilaṃ pipāsārditaḥ । kvachidapi paryaṭanśaśaviṣāṇaṃ āsādayēt na tu pratiniviṣṭamūrkhachittaṃ ārādhayēt ॥ 1.5 ॥
vyālaṃ bālamṛṇālatantubhirasau rōddhuṃ samujjṛmbhatē Chēttuṃ vajramaṇiṃ śirīṣakusumaprāntēna sannahyati । mādhuryaṃ madhubindunā rachayituṃ kṣārāmudhērīhatē nētuṃ vāñChanti yaḥ khalānpathi satāṃ sūktaiḥ sudhāsyandibhiḥ ॥ 1.6 ॥
svāyattaṃ ēkāntaguṇaṃ vidhātrā vinirmitaṃ Chādanaṃ ajñatāyāḥ । viśēṣataḥ sarvavidāṃ samājē vibhūṣaṇaṃ maunaṃ apaṇḍitānām ॥ 1.7 ॥
yadā kiñchijjñō'haṃ dvipa iva madāndhaḥ samabhavaṃ tadā sarvajñō'smītyabhavadavaliptaṃ mama manaḥ yadā kiñchitkiñchidbudhajanasakāśādavagataṃ tadā mūrkhō'smīti jvara iva madō mē vyapagataḥ ॥ 1.8 ॥
kṛmikulachittaṃ lālāklinnaṃ vigandhijugupsitaṃ nirupamarasaṃ prītyā khādannarāsthi nirāmiṣam । surapatiṃ api śvā pārśvasthaṃ vilōkya na śaṅkatē na hi gaṇayati kṣudrō jantuḥ parigrahaphalgutām ॥ 1.9 ॥
śiraḥ śārvaṃ svargātpaśupatiśirastaḥ kṣitidharaṃ mahīdhrāduttuṅgādavaniṃ avanēśchāpi jaladhim । adhō'dhō gaṅgēyaṃ padaṃ upagatā stōkam athavāvivēkabhraṣṭānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ ॥ 1.10 ॥
śakyō vārayituṃ jalēna hutabhukchChatrēṇa sūryātapō nāgēndrō niśitāṅkuśēna samadō daṇḍēna gōgardabhau । vyādhirbhēṣajasaṅgrahaiścha vividhairmantraprayōgairviṣaṃ sarvasyauṣadhaṃ asti śāstravihitaṃ mūrkhasya nāstyauṣadhim ॥ 1.11 ॥
sāhityasaṅgītakalāvihīnaḥ sākṣātpaśuḥ puchChaviṣāṇahīnaḥ । tṛṇaṃ na khādannapi jīvamānas tadbhāgadhēyaṃ paramaṃ paśūnām ॥ 1.12 ॥
yēṣāṃ na vidyā na tapō na dānaṃ jñānaṃ na śīlaṃ na guṇō na dharmaḥ । tē martyalōkē bhuvi bhārabhūtā manuṣyarūpēṇa mṛgāścharanti ॥ 1.13 ॥
varaṃ parvatadurgēṣu bhrāntaṃ vanacharaiḥ saha na mūrkhajanasamparkaḥ surēndrabhavanēṣvapi ॥ 1.14 ॥
śāstrōpaskṛtaśabdasundaragiraḥ śiṣyapradēyāgamā vikhyātāḥ kavayō vasanti viṣayē yasya prabhōrnirdhanāḥ । tajjāḍyaṃ vasudhādipasya kavayastvarthaṃ vināpīśvarāḥ kutsyāḥ syuḥ kuparīkṣakā hi maṇayō yairarghataḥ pātitāḥ ॥ 1.15 ॥
harturyāti na gōcharaṃ kiṃ api śaṃ puṣṇāti yatsarvadā'py arthibhyaḥ pratipādyamānaṃ aniśaṃ prāpnōti vṛddhiṃ parām । kalpāntēṣvapi na prayāti nidhanaṃ vidyākhyaṃ antardhanaṃ yēṣāṃ tānprati mānaṃ ujjhata nṛpāḥ kastaiḥ saha spardhatē ॥ 1.16 ॥
adhigataparamārthānpaṇḍitānmāvamaṃsthās tṛṇaṃ iva laghu lakṣmīrnaiva tānsaṃruṇaddhi । abhinavamadalēkhāśyāmagaṇḍasthalānāṃ na bhavati bisatanturvāraṇaṃ vāraṇānām ॥ 1.17 ॥
ambhōjinīvanavihāravilāsaṃ ēva haṃsasya hanti nitarāṃ kupitō vidhātā । na tvasya dugdhajalabhēdavidhau prasiddhāṃ vaidagdhīkīrtiṃ apahartuṃ asau samarthaḥ ॥ 1.18 ॥
kēyūrāṇi na bhūṣayanti puruṣaṃ hārā na chandrōjjvalā na snānaṃ na vilēpanaṃ na kusumaṃ nālaṅkṛtā mūrdhajāḥ । vāṇyēkā samalaṅkarōti puruṣaṃ yā saṃskṛtā dhāryatē kṣīyantē khalu bhūṣaṇāni satataṃ vāgbhūṣaṇaṃ bhūṣaṇam ॥ 1.19 ॥
vidyā nāma narasya rūpaṃ adhikaṃ prachChannaguptaṃ dhanaṃ vidyā bhōgakarī yaśaḥsukhakarī vidyā gurūṇāṃ guruḥ । vidyā bandhujanō vidēśagamanē vidyā parā dēvatā vidyā rājasu pūjyatē na tu dhanaṃ vidyāvihīnaḥ paśuḥ ॥ 1.20 ॥
kṣāntiśchētkavachēna kiṃ kiṃ aribhiḥ krōdhō'sti chēddēhināṃ jñātiśchēdanalēna kiṃ yadi suhṛddivyauṣadhaṃ kiṃ phalam । kiṃ sarpairyadi durjanāḥ kiṃ u dhanairvidyā'navadyā yadi vrīḍā chētkiṃ u bhūṣaṇaiḥ sukavitā yadyasti rājyēna kim ॥ 1.21 ॥
dākṣiṇyaṃ svajanē dayā parijanē śāṭhyaṃ sadā durjanē prītiḥ sādhujanē nayō nṛpajanē vidvajjanē chārjavam । śauryaṃ śatrujanē kṣamā gurujanē kāntājanē dhṛṣṭatā yē chaivaṃ puruṣāḥ kalāsu kuśalāstēṣvēva lōkasthitiḥ ॥ 1.22 ॥
jāḍyaṃ dhiyō harati siñchati vāchi satyaṃ mānōnnatiṃ diśati pāpaṃ apākarōti । chētaḥ prasādayati dikṣu tanōti kīrtiṃ satsaṅgatiḥ kathaya kiṃ na karōti puṃsām ॥ 1.23 ॥
jayanti tē sukṛtinō rasasiddhāḥ kavīśvarāḥ । nāsti yēṣāṃ yaśaḥkāyē jarāmaraṇajaṃ bhayam ॥ 1.24 ॥
sūnuḥ sachcharitaḥ satī priyatamā svāmī prasādōnmukhaḥ snigdhaṃ mitraṃ avañchakaḥ parijanō niḥklēśalēśaṃ manaḥ । ākārō ruchiraḥ sthiraścha vibhavō vidyāvadātaṃ mukhaṃ tuṣṭē viṣṭapakaṣṭahāriṇi harau samprāpyatē dēhinā ॥ 1.25 ॥
prāṇāghātānnivṛttiḥ paradhanaharaṇē saṃyamaḥ satyavākyaṃ kālē śaktyā pradānaṃ yuvatijanakathāmūkabhāvaḥ parēṣām । tṛṣṇāsrōtō vibhaṅgō guruṣu cha vinayaḥ sarvabhūtānukampā sāmānyaḥ sarvaśāstrēṣvanupahatavidhiḥ śrēyasāṃ ēṣa panthāḥ ॥ 1.26 ॥
prārabhyatē na khalu vighnabhayēna nīchaiḥ prārabhya vighnavihatā viramanti madhyāḥ । vighnaiḥ punaḥ punarapi pratihanyamānāḥ prārabdhaṃ uttamajanā na parityajanti ॥ 1.27 ॥
asantō nābhyarthyāḥ suhṛdapi na yāchyaḥ kṛśadhanaḥ priyā nyāyyā vṛttirmalinaṃ asubhaṅgē'pyasukaram । vipadyuchchaiḥ sthēyaṃ padaṃ anuvidhēyaṃ cha mahatāṃ satāṃ kēnōddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam ॥ 1.28 ॥
kṣutkṣāmō'pi jarākṛśō'pi śithilaprāṇō'pi kaṣṭāṃ daśām āpannō'pi vipannadīdhitiriti prāṇēṣu naśyatsvapi । mattēbhēndravibhinnakumbhapiśitagrāsaikabaddhaspṛhaḥ kiṃ jīrṇaṃ tṛṇaṃ atti mānamahatāṃ agrēsaraḥ kēsarī ॥ 1.29 ॥
svalpasnāyuvasāvaśēṣamalinaṃ nirmāṃsaṃ apyasthi gōḥ śvā labdhvā paritōṣaṃ ēti na tu tattasya kṣudhāśāntayē । siṃhō jambukaṃ aṅkaṃ āgataṃ api tyaktvā nihanti dvipaṃ sarvaḥ kṛchChragatō'pi vāñChanti janaḥ sattvānurūpaṃ phalam ॥ 1.30 ॥
lāṅgūlachālanaṃ adhaścharaṇāvapātaṃ bhūmau nipatya vadanōdaradarśanaṃ cha । śvā piṇḍadasya kurutē gajapuṅgavastu dhīraṃ vilōkayati chāṭuśataiścha bhuṅktē ॥ 1.31 ॥
parivartini saṃsārē mṛtaḥ kō vā na jāyatē । sa jātō yēna jātēna yāti vaṃśaḥ samunnatim ॥ 1.32 ॥
kusumastavakasyēva dvayī vṛttirmanasvinaḥ । mūrdhni vā sarvalōkasya śīryatē vana ēva vā ॥ 1.33 ॥
santyanyē'pi bṛhaspatiprabhṛtayaḥ sambhāvitāḥ pañchaṣās tānpratyēṣa viśēṣavikramaruchī rāhurna vairāyatē । dvāvēva grasatē divākaraniśāprāṇēśvarau bhāskarau bhrātaḥ parvaṇi paśya dānavapatiḥ śīrṣāvaśēṣākṛtiḥ ॥ 1.34 ॥
vahati bhuvanaśrēṇiṃ śēṣaḥ phaṇāphalakasthitāṃ kamaṭhapatinā madhyēpṛṣṭhaṃ sadā sa cha dhāryatē । taṃ api kurutē krōḍādhīnaṃ payōdhiranādarād ahaha mahatāṃ niḥsīmānaścharitravibhūtayaḥ ॥ 1.35 ॥
varaṃ pakṣachChēdaḥ samadamaghavanmuktakuliśaprahārair udgachChadbahuladahanōdgāragurubhiḥ । tuṣārādrēḥ sūnōrahaha pitari klēśavivaśē na chāsau sampātaḥ payasi payasāṃ patyuruchitaḥ ॥ 1.36 ॥
siṃhaḥ śiśurapi nipatati madamalinakapōlabhittiṣu gajēṣu । prakṛtiriyaṃ sattvavatāṃ na khalu vayastējasō hētuḥ ॥ 1.37 ॥
jātiryātu rasātalaṃ guṇagaṇaistatrāpyadhō gamyatāṃ śīlaṃ śailataṭātpatatvabhijanaḥ sandahyatāṃ vahninā । śauryē vairiṇi vajraṃ āśu nipatatvarthō'stu naḥ kēvalaṃ yēnaikēna vinā guṇastṛṇalavaprāyāḥ samastā imē ॥ 1.38 ॥
dhanaṃ arjaya kākutstha dhanamūlaṃ idaṃ jagat । antaraṃ nābhijānāmi nirdhanasya mṛtasya cha ॥ 1.39 ॥
tānīndriyāṇyavikalāni tadēva nāma sā buddhirapratihatā vachanaṃ tadēva । arthōṣmaṇā virahitaḥ puruṣaḥ kṣaṇēna sō'pyanya ēva bhavatīti vichitraṃ ētat ॥ 1.40 ॥
yasyāsti vittaṃ sa naraḥ kulīnaḥ sa paṇḍitaḥ sa śrutavānguṇajñaḥ । sa ēva vaktā sa cha darśanīyaḥ sarvē guṇāḥ kāñchanaṃ āśrayanti ॥ 1.41 ॥
daurmantryānnṛpatirvinaśyati yatiḥ saṅgātsutō lālanāt viprō'nadhyayanātkulaṃ kutanayāchChīlaṃ khalōpāsanāt । hrīrmadyādanavēkṣaṇādapi kṛṣiḥ snēhaḥ pravāsāśrayān maitrī chāpraṇayātsamṛddhiranayāttyāgapramādāddhanam ॥ 1.42 ॥
dānaṃ bhōgō nāśastisrō gatayō bhavanti vittasya । yō na dadāti na bhuṅktē tasya tṛtīyā gatirbhavati ॥ 1.43 ॥
maṇiḥ śāṇōllīḍhaḥ samaravijayī hētidalitō madakṣīṇō nāgaḥ śaradi saritaḥ śyānapulināḥ । kalāśēṣaśchandraḥ suratamṛditā bālavanitā tannimnā śōbhantē galitavibhavāśchārthiṣu narāḥ ॥ 1.44 ॥
parikṣīṇaḥ kaśchitspṛhayati yavānāṃ prasṛtayē sa paśchātsampūrṇaḥ kalayati dharitrīṃ tṛṇasamām । ataśchānaikāntyādgurulaghutayā'rthēṣu dhaninām avasthā vastūni prathayati cha saṅkōchayati cha ॥ 1.45 ॥
rājandudhukṣasi yadi kṣitidhēnuṃ ētāṃ tēnādya vatsaṃ iva lōkaṃ amuṃ puṣāṇa tasmiṃścha samyaganiśaṃ paripōṣyamāṇē nānāphalaiḥ phalati kalpalatēva bhūmiḥ ॥ 1.46 ॥
satyānṛtā cha paruṣā priyavādinī cha hiṃsrā dayālurapi chārthaparā vadānyā । nityavyayā prachuranityadhanāgamā cha vārāṅganēva nṛpanītiranēkarūpā ॥ 1.47 ॥
ājñā kīrtiḥ pālanaṃ brāhmaṇānāṃ dānaṃ bhōgō mitrasaṃrakṣaṇaṃ cha yēṣāṃ ētē ṣaḍguṇā na pravṛttāḥ kō'rthastēṣāṃ pārthivōpāśrayēṇa ॥ 1.48 ॥
yaddhātrā nijabhālapaṭṭalikhitaṃ stōkaṃ mahadvā dhanaṃ tatprāpnōti marusthalē'pi nitarāṃ mērau tatō nādhikam । taddhīrō bhava vittavatsu kṛpaṇāṃ vṛttiṃ vṛthā sā kṛthāḥ kūpē paśya payōnidhāvapi ghaṭō gṛhṇāti tulyaṃ jalam ॥ 1.49 ॥
tvaṃ ēva chātakādhārō' sīti kēṣāṃ na gōcharaḥ । kiṃ ambhōdavarāsmākaṃ kārpaṇyōktaṃ pratīkṣasē ॥ 1.50 ॥
rē rē chātaka sāvadhānamanasā mitra kṣaṇaṃ śrūyatām ambhōdā bahavō vasanti gaganē sarvē'pi naitādṛśāḥ । kēchidvṛṣṭibhirārdrayanti vasudhāṃ garjanti kēchidvṛthā yaṃ yaṃ paśyasi tasya tasya puratō mā brūhi dīnaṃ vachaḥ ॥ 1.51 ॥
akaruṇatvaṃ akāraṇavigrahaḥ paradhanē parayōṣiti cha spṛhā । sujanabandhujanēṣvasahiṣṇutā prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi durātmanām ॥ 1.52 ॥
durjanaḥ parihartavyō vidyayā'lakṛtō'pi san । maṇinā bhūṣitaḥ sarpaḥ kiṃ asau na bhayaṅkaraḥ ॥ 1.53 ॥
jāḍyaṃ hrīmati gaṇyatē vrataruchau dambhaḥ śuchau kaitavaṃ śūrē nirghṛṇatā munau vimatitā dainyaṃ priyālāpini । tējasvinyavaliptatā mukharatā vaktaryaśaktiḥ sthirē tatkō nāma guṇō bhavētsa guṇināṃ yō durjanairnāṅkitaḥ ॥ 1.54 ॥
lōbhaśchēdaguṇēna kiṃ piśunatā yadyasti kiṃ pātakaiḥ satyaṃ chēttapasā cha kiṃ śuchi manō yadyasti tīrthēna kim । saujanyaṃ yadi kiṃ guṇaiḥ sumahimā yadyasti kiṃ maṇḍanaiḥ sadvidyā yadi kiṃ dhanairapayaśō yadyasti kiṃ mṛtyunā ॥ 1.55 ॥
śaśī divasadhūsarō galitayauvanā kāminī sarō vigatavārijaṃ mukhaṃ anakṣaraṃ svākṛtēḥ । prabhurdhanaparāyaṇaḥ satatadurgataḥ sajjanō nṛpāṅgaṇagataḥ khalō manasi sapta śalyāni mē ॥ 1.56 ॥
na kaśchichchaṇḍakōpānām ātmīyō nāma bhūbhujām । hōtāraṃ api juhvānaṃ spṛṣṭō vahati pāvakaḥ ॥ 1.57 ॥
maunōmūkaḥ pravachanapaṭurbāṭulō jalpakō vā dhṛṣṭaḥ pārśvē vasati cha sadā dūrataśchāpragalbhaḥ । kṣāntyā bhīruryadi na sahatē prāyaśō nābhijātaḥ sēvādharmaḥ paramagahanō yōgināṃ apyagamyaḥ ॥ 1.58 ॥
udbhāsitākhilakhalasya viśṛṅkhalasya prāgjātavistṛtanijādhamakarmavṛttēḥ । daivādavāptavibhavasya guṇadviṣō'sya nīchasya gōcharagataiḥ sukhaṃ āpyatē ॥ 1.59 ॥
ārambhagurvī kṣayiṇī kramēṇa laghvī purā vṛddhimatī cha paśchāt । dinasya pūrvārdhaparārdhabhinnā Chāyēva maitrī khalasajjanānām ॥ 1.60 ॥
mṛgamīnasajjanānāṃ tṛṇajalasantōṣavihitavṛttīnām । lubdhakadhīvarapiśunā niṣkāraṇavairiṇō jagati ॥ 1.61 ॥
vāñChā sajjanasaṅgamē paraguṇē prītirgurau namratā vidyāyāṃ vyasanaṃ svayōṣiti ratirlōkāpavādādbhayam । bhaktiḥ śūlini śaktirātmadamanē saṃsargamuktiḥ khalē yēṣvētē nivasanti nirmalaguṇāstēbhyō narēbhyō namaḥ ॥ 1.62 ॥
vipadi dhairyaṃ athābhyudayē kṣamā sadasi vākpaṭutā yudhi vikramaḥ । yaśasi chābhiruchirvyasanaṃ śrutau prakṛtisiddhaṃ idaṃ hi mahātmanām ॥ 1.63 ॥
pradānaṃ prachChannaṃ gṛhaṃ upagatē sambhramavidhiḥ priyaṃ kṛtvā maunaṃ sadasi kathanaṃ chāpyupakṛtēḥ । anutsēkō lakṣmyāṃ anabhibhavagandhāḥ parakathāḥ satāṃ kēnōddiṣṭaṃ viṣamaṃ asidhārāvrataṃ idam ॥ 1.64 ॥
karē ślāghyastyāgaḥ śirasi gurupādapraṇayitā mukhē satyā vāṇī vijayi bhujayōrvīryaṃ atulam । hṛdi svachChā vṛttiḥ śrutiṃ adhigataṃ cha śravaṇayōr vināpyaiśvaryēṇa prakṛtimahatāṃ maṇḍanaṃ idam ॥ 1.65 ॥
sampatsu mahatāṃ chittaṃ bhavatyutpalakōmalam । āpatsu cha mahāśailaśilā saṅghātakarkaśam ॥ 1.66 ॥
santaptāyasi saṃsthitasya payasō nāmāpi na jñāyatē muktākāratayā tadēva nalinīpatrasthitaṃ rājatē । svātyāṃ sāgaraśuktimadhyapatitaṃ tanmauktikaṃ jāyatē prāyēṇādhamamadhyamōttamaguṇaḥ saṃsargatō jāyatē ॥ 1.67 ॥
prīṇāti yaḥ sucharitaiḥ pitaraṃ sa putrō yadbharturēva hitaṃ ichChati tatkalatram । tanmitraṃ āpadi sukhē cha samakriyaṃ yad ētattrayaṃ jagati puṇyakṛtō labhantē ॥ 1.68 ॥
ēkō dēvaḥ kēśavō vā śivō vā hyēkaṃ mitraṃ bhūpatirvā yatirvā । ēkō vāsaḥ pattanē vā vanē vā hyēkā bhāryā sundarī vā darī vā ॥ 1.69 ॥
namratvēnōnnamantaḥ paraguṇakathanaiḥ svānguṇānkhyāpayantaḥ svārthānsampādayantō vitatapṛthutarārambhayatnāḥ parārthē । kṣāntyaivākṣēparukṣākṣaramukharamukhāndurjanāndūṣayantaḥ santaḥ sāścharyacharyā jagati bahumatāḥ kasya nābhyarchanīyāḥ ॥ 1.70 ॥
bhavanti namrāstaravaḥ phalōdgamair navāmbubhirdūrāvalambinō ghanāḥ । anuddhatāḥ satpuruṣāḥ samṛddhibhiḥ svabhāva ēṣa parōpakāriṇām ॥ 1.71 ॥
śrōtraṃ śrutēnaiva na kuṇḍalēna dānēna pāṇirna tu kaṅkaṇēna । vibhāti kāyaḥ karuṇaparāṇāṃ parōpakārairna tu chandanēna ॥ 1.72 ॥
pāpānnivārayati yōjayatē hitāya guhyaṃ nigūhati guṇānprakaṭīkarōti । āpadgataṃ cha na jahāti dadāti kālē sanmitralakṣaṇaṃ idaṃ pravadanti santaḥ ॥ 1.73 ॥
padmākaraṃ dinakarō vikachīkarōti chandraprabhōllāsayati kairavachakravālam । nābhyarthitō jaladharō'pi jalaṃ dadāti santaḥ svayaṃ parahitē vihitābhiyōgāḥ ॥ 1.74 ॥
ēkē satpuruṣāḥ parārthaghaṭakāḥ svārthaṃ parityajanti yē sāmānyāstu parārthaṃ udyamabhṛtaḥ svārthāvirōdhēna yē । tē'mī mānuṣarākṣasāḥ parahitaṃ svārthāya nighnanti yē yē tu ghnanti nirarthakaṃ parahitaṃ tē kē na jānīmahē ॥ 1.75 ॥
kṣīrēṇātmagatōdakāya hi guṇā dattā purā tē'khilā kṣīrōttāpaṃ avēkṣya tēna payasā svātmā kṛśānau hutaḥ । gantuṃ pāvakaṃ unmanastadabhavaddṛṣṭvā tu mitrāpadaṃ yuktaṃ tēna jalēna śāmyati satāṃ maitrī punastvīdṛśī ॥ 1.76 ॥
itaḥ svapiti kēśavaḥ kulaṃ itastadīyadviṣām itaścha śaraṇārthināṃ śikhariṇāṃ gaṇāḥ śēratē । itō'pi baḍavānalaḥ saha samastasaṃvartakaiḥ ahō vitataṃ ūrjitaṃ bharasahaṃ sindhōrvapuḥ ॥ 1.77 ॥
tṛṣṇāṃ Chindhi bhaja kṣamāṃ jahi madaṃ pāpē ratiṃ mā kṛthāḥ satyaṃ brūhyanuyāhi sādhupadavīṃ sēvasva vidvajjanam । mānyānmānaya vidviṣō'pyanunaya prakhyāpaya praśrayaṃ kīrtiṃ pālaya duḥkhitē kuru dayāṃ ētatsatāṃ chēṣṭitam ॥ 1.78 ॥
manasi vachasi kāyē puṇyapīyūṣapūrṇās tribhuvanaṃ upakāraśrēṇibhiḥ prīṇayantaḥ । paraguṇaparamāṇūnparvatīkṛtya nityaṃ nijahṛdi vikasantaḥ santa santaḥ kiyantaḥ ॥ 1.79 ॥
kiṃ tēna hēmagiriṇā rajatādriṇā vā yatrāśritāścha taravastaravasta ēva । manyāmahē malayaṃ ēva yadāśrayēṇa kaṅkōlanimbakaṭujā api chandanāḥ syuḥ ॥ 1.80 ॥
ratnairmahārhaistutuṣurna dēvā na bhējirē bhīmaviṣēṇa bhītim । sudhāṃ vinā na parayurvirāmaṃ na niśchitārthādviramanti dhīrāḥ ॥ 1.81 ॥
kvachitpṛthvīśayyaḥ kvachidapi cha paraṅkaśayanaḥ kvachichChākāhāraḥ kvachidapi cha śālyōdanaruchiḥ । kvachitkanthādhārī kvachidapi cha divyāmbaradharō manasvī kāryārthī na gaṇayati duḥkhaṃ na cha sukham ॥ 1.82 ॥
aiśvaryasya vibhūṣaṇaṃ sujanatā śauryasya vāksaṃyamō jñānasyōpaśamaḥ śrutasya vinayō vittasya pātrē vyayaḥ । akrōdhastapasaḥ kṣamā prabhaviturdharmasya nirvājatā sarvēṣāṃ api sarvakāraṇaṃ idaṃ śīlaṃ paraṃ bhūṣaṇam ॥ 1.83 ॥
nindantu nītinipuṇā yadi vā stuvantu lakṣmīḥ samāviśatu gachChatu vā yathēṣṭham । adyaiva vā maraṇaṃ astu yugāntarē vā nyāyyātpathaḥ pravichalanti padaṃ na dhīrāḥ ॥ 1.84 ॥
bhagnāśasya karaṇḍapiṇḍitatanōrmlānēndriyasya kṣudhā kṛtvākhurvivaraṃ svayaṃ nipatitō naktaṃ mukhē bhōginaḥ । tṛptastatpiśitēna satvaraṃ asau tēnaiva yātaḥ yathā lōkāḥ paśyata daivaṃ ēva hi nṛṇāṃ vṛddhau kṣayē kāraṇam ॥ 1.85 ॥
ālasyaṃ hi manuṣyāṇāṃ śarīrasthō mahānripuḥ । nāstyudyamasamō bandhuḥ kurvāṇō nāvasīdati ॥ 1.86 ॥
Chinnō'pi rōhati tarkṣīṇō'pyupachīyatē punaśchandraḥ । iti vimṛśantaḥ santaḥ santapyantē na duḥkhēṣu ॥ 1.87 ॥
nētā yasya bṛhaspatiḥ praharaṇaṃ vajraṃ surāḥ sainikāḥ svargō durgaṃ anugrahaḥ kila harērairāvatō vāraṇaḥ । ityaiśvaryabalānvitō'pi balabhidbhagnaḥ paraiḥ saṅgarē tadvyaktaṃ nanu daivaṃ ēva śaraṇaṃ dhigdhigvṛthā pauruṣam ॥ 1.88 ॥
karmāyattaṃ phalaṃ puṃsāṃ buddhiḥ karmānusāriṇī । tathāpi sudhiyā bhāvyaṃ suvichāryaiva kurvatā ॥ 1.89 ॥
khalvātō divasēśvarasya kiraṇaiḥ santāḍitō mastakē vāñChandēśaṃ anātapaṃ vidhivaśāttālasya mūlaṃ gataḥ । tatrāpyasya mahāphalēna patatā bhagnaṃ saśabdaṃ śiraḥ prāyō gachChati yatra bhāgyarahitastatraiva yāntyāpadaḥ ॥ 1.90 ॥
raviniśākarayōrgrahapīḍanaṃ gajabhujaṅgamayōrapi bandhanam । matimatāṃ cha vilōkya daridratāṃ vidhirahō balavāniti mē matiḥ ॥ 1.91 ॥
sṛjati tāvadaśēṣaguṇakaraṃ puruṣaratnaṃ alaṅkaraṇaṃ bhuvaḥ । tadapi tatkṣaṇabhaṅgi karōti chēdahaha kaṣṭaṃ apaṇḍitatā vidhēḥ ॥ 1.92 ॥
patraṃ naiva yadā karīraviṭapē dōṣō vasantasya kim nōlūkō'pyavalōkatē yadi divā sūryasya kiṃ dūṣaṇam । dhārā naiva patanti chātakamukhē mēghasya kiṃ dūṣaṇam yatpūrvaṃ vidhinā lalāṭalikhitaṃ tanmārjituṃ kaḥ kṣamaḥ ॥ 1.93 ॥
namasyāmō dēvānnanu hatavidhēstē'pi vaśagā vidhirvandyaḥ sō'pi pratiniyatakarmaikaphaladaḥ । phalaṃ karmāyattaṃ yadi kiṃ amaraiḥ kiṃ cha vidhinā namastatkarmabhyō vidhirapi na yēbhyaḥ prabhavati ॥ 1.94 ॥
brahmā yēna kulālavanniyamitō brahmāḍabhāṇḍōdarē viṣṇuryēna daśāvatāragahanē kṣiptō mahāsaṅkaṭē । rudrō yēna kapālapāṇipuṭakē bhikṣāṭanaṃ kāritaḥ sūryō bhrāmyati nityaṃ ēva gaganē tasmai namaḥ karmaṇē ॥ 1.95 ॥
naivākṛtiḥ phalati naivā kulaṃ na śīlaṃ vidyāpi naiva na cha yatnakṛtāpi sēvā । bhāgyāni pūrvatapasā khalu sañchitāni kālē phalanti puruṣasya yathaiva vṛkṣāḥ ॥ 1.96 ॥
vanē raṇē śatrujalāgnimadhyē mahārṇavē parvatamastakē vā । suptaṃ pramattaṃ viṣamasthitaṃ vā rakṣanti puṇyāni purākṛtāni ॥ 1.97 ॥
yā sādhūṃścha khalānkarōti viduṣō mūrkhānhitāndvēṣiṇaḥ pratyakṣaṃ kurutē parīkṣaṃ amṛtaṃ hālāhalaṃ tatkṣaṇāt । tāṃ ārādhaya satkriyāṃ bhagavatīṃ bhōktuṃ phalaṃ vāñChitaṃ hē sādhō vyasanairguṇēṣu vipulēṣvāsthāṃ vṛthā mā kṛthāḥ ॥ 1.98 ॥
guṇavadaguṇavadvā kurvatā kāryajātaṃ pariṇatiravadhāryā yatnataḥ paṇḍitēna । atirabhasakṛtānāṃ karmaṇāṃ āvipattēr bhavati hṛdayadāhī śalyatulyō vipākaḥ ॥ 1.99 ॥
sthālyāṃ vaidūryamayyāṃ pachati tilakaṇāṃśchandanairindhanaughaiḥ sauvarṇairlāṅgalāgrairvilikhati vasudhāṃ arkamūlasya hētōḥ । kṛtvā karpūrakhaṇḍānvṛttiṃ iha kurutē kōdravāṇāṃ samantāt prāpyēmāṃ karmbhūmiṃ na charati manujō yastōpa mandabhāgyaḥ ॥ 1.100 ॥
majjatvambhasi yātu mēruśikharaṃ śatruṃ jayatvāhavē vāṇijyaṃ kṛṣisēvanē cha sakalā vidyāḥ kalāḥ śikṣatām । ākāśaṃ vipulaṃ prayātu khagavatkṛtvā prayatnaṃ paraṃ nābhāvyaṃ bhavatīha karmavaśatō bhāvyasya nāśaḥ kutaḥ ॥ 1.101 ॥
bhīmaṃ vanaṃ bhavati tasya puraṃ pradhānaṃ sarvō janaḥ svajanatāṃ upayāti tasya । kṛtsnā cha bhūrbhavati sannidhiratnapūrṇā yasyāsti pūrvasukṛtaṃ vipulaṃ narasya ॥ 1.102 ॥
kō lābhō guṇisaṅgamaḥ kiṃ asukhaṃ prājñētaraiḥ saṅgatiḥ kā hāniḥ samayachyutirnipuṇatā kā dharmatattvē ratiḥ । kaḥ śūrō vijitēndriyaḥ priyatamā kā'nuvratā kiṃ dhanaṃ vidyā kiṃ sukhaṃ apravāsagamanaṃ rājyaṃ kiṃ ājñāphalam ॥ 1.103 ॥
apriyavachanadaridraiḥ priyavachanadhanāḍhyaiḥ svadāraparituṣṭaiḥ । paraparivādanivṛttaiḥ kvachitkvachinmaṇḍitā vasudhā ॥ 1.104 ॥
kadarthitasyāpi hi dhairyavṛttēr na śakyatē dhairyaguṇaḥ pramārṣṭum । adhōmukhasyāpi kṛtasya vahnēr nādhaḥ śikhā yāti kadāchidēva ॥ 1.105 ॥
kāntākaṭākṣaviśikhā na lunanti yasya chittaṃ na nirdahati kṛpakṛśānutāpaḥ । karṣanti bhūriviṣayāścha na lōbhapāśair lōkatrayaṃ jayati kṛtsnaṃ idaṃ sa dhīraḥ ॥ 1.106 ॥
ēkēnāpi hi śūrēṇa pādākrāntaṃ mahītalam । kriyatē bhāskarēṇaiva sphārasphuritatējasā ॥ 1.107 ॥
vahnistasya jalāyatē jalanidhiḥ kulyāyatē tatkṣaṇān mēruḥ svalpaśilāyatē mṛgapatiḥ sadyaḥ kuraṅgāyatē । vyālō mālyaguṇāyatē viṣarasaḥ pīyūṣavarṣāyatē yasyāṅgē'khilalōkavallabhatamaṃ śīlaṃ samunmīlati ॥ 1.108 ॥
lajjāguṇaughajananīṃ jananīṃ iva svām atyantaśuddhahṛdayāṃ anuvartamānām । tējasvinaḥ sukhaṃ asūnapi santyajanati satyavratavyasaninō na punaḥ pratijñām ॥ 1.109 ॥
Browse Related Categories: