Vishnu · Traditional devotional text · Source: vignanam.org (Traditional devotional text (public-domain shlokas))
sarvavēdāntasiddhāntagōcharaṃ tamagōcharam । gōvindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇatō'smyaham ॥ 1॥
jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tatō vipratā tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam । ātmānātmavivēchanaṃ svanubhavō brahmātmanā saṃsthitiḥ muktirnō śatajanmakōṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyatē ॥ 2॥ (pāṭhabhēdaḥ - śatakōṭijanmasu kṛtaiḥ)
durlabhaṃ trayamēvaitaddēvānugrahahētukam । manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ ॥ 3॥
labdhvā kathañchinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhēdaḥ - kathañchin) tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam । yastvātmamuktau na yatēta mūḍhadhīḥ sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt ॥ 4॥ (pāṭhabhēdaḥ - ātmahā svaṃ)
itaḥ kō nvasti mūḍhātmā yastu svārthē pramādyati । durlabhaṃ mānuṣaṃ dēhaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam ॥ 5॥
vadantu śāstrāṇi yajantu dēvān (pāṭhabhēdaḥ - paṭhantu) kurvantu karmāṇi bhajantu dēvatāḥ । ātmaikyabōdhēna vināpi mukti- (pāṭhabhēdaḥ - vinā vimuktiḥ na) rna sidhyati brahmaśatāntarē'pi ॥ 6॥
amṛtattvasya nāśāsti vittēnētyēva hi śrutiḥ । bravīti karmaṇō muktērahētutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ ॥ 7॥
atō vimuktyai prayatēta vidvān sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san । santaṃ mahāntaṃ samupētya dēśikaṃ tēnōpadiṣṭārthasamāhitātmā ॥ 8॥
Offered for worship and study, not as prediction. Non-commercial.
More devotional texts
uddharēdātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau । yōgārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā ॥ 9॥
sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktayē । yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ ॥ 10॥
chittasya śuddhayē karma na tu vastūpalabdhayē । vastusiddhirvichārēṇa na kiñchitkarmakōṭibhiḥ ॥ 11॥
samyagvichārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā । bhrāntōditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī ॥ 12॥ (pāṭhabhēdaḥ - bhrāntyō) arthasya niśchayō dṛṣṭō vichārēṇa hitōktitaḥ । na snānēna na dānēna prāṇāyāmaśatēna vā ॥ 13॥
adhikāriṇamāśāstē phalasiddhirviśēṣataḥ । upāyā dēśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ ॥ 14॥ (pāṭhabhēdaḥ - santyasyāṃ) atō vichāraḥ kartavyō jijñāsōrātmavastunaḥ ॥
samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam ॥ 15॥
mēdhāvī puruṣō vidvānūhāpōhavichakṣaṇaḥ । adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ ॥ 16॥
vivēkinō viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ । mumukṣōrēva hi brahmajijñāsāyōgyatā matā ॥ 17॥
sādhanānyatra chatvāri kathitāni manīṣibhiḥ । yēṣu satsvēva sanniṣṭhā yadabhāvē na sidhyati ॥ 18॥
ādau nityānityavastuvivēkaḥ parigaṇyatē । ihāmutraphalabhōgavirāgastadanantaram । śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam ॥ 19॥
brahma satyaṃ jaganmithyētyēvaṃrūpō viniśchayaḥ । sō'yaṃ nityānityavastuvivēkaḥ samudāhṛtaḥ ॥ 20॥
tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ । (pāṭhabhēdaḥ - jugupsā yā) dēhādibrahmaparyantē hyanityē bhōgavastuni ॥ 21॥ (pāṭhabhēdaḥ - bhōgyavastuni) virajya viṣayavrātāddōṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ । svalakṣyē niyatāvasthā manasaḥ śama uchyatē ॥ 22॥
viṣayēbhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagōlakē । ubhayēṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ । bāhyānālambanaṃ vṛttērēṣōparatiruttamā ॥ 23॥
sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam । chintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyatē ॥ 24॥
śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam । (pāṭhabhēdaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā) sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyatē ॥ 25॥
sarvadā sthāpanaṃ buddhēḥ śuddhē brahmaṇi sarvadā । (pāṭhabhēdaḥ - samyagāsthāpanaṃ) tatsamādhānamityuktaṃ na tu chittasya lālanam ॥ 26॥
ahaṅkārādidēhāntān bandhānajñānakalpitān । svasvarūpāvabōdhēna mōktumichChā mumukṣutā ॥ 27॥
mandamadhyamarūpāpi vairāgyēṇa śamādinā । prasādēna gurōḥ sēyaṃ pravṛddhā sūyatē phalam ॥ 28॥
vairāgyaṃ cha mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyatē । tasminnēvārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ ॥ 29॥
ētayōrmandatā yatra viraktatvamumukṣayōḥ । marau salilavattatra śamādērbhānamātratā ॥ 30॥
mōkṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktirēva garīyasī । svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyatē ॥ 31॥
svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityaparē jaguḥ । uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ । upasīdēdguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimōkṣaṇam ॥ 32॥
śrōtriyō'vṛjinō'kāmahatō yō brahmavittamaḥ । brahmaṇyuparataḥ śāntō nirindhana ivānalaḥ । ahētukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām ॥ 33॥
tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasēvanaiḥ । (pāṭhabhēdaḥ - prahvaḥ) prasannaṃ tamanuprāpya pṛchChējjñātavyamātmanaḥ ॥ 34॥
svāminnamastē natalōkabandhō kāruṇyasindhō patitaṃ bhavābdhau । māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā ॥ 35॥
durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ dōdhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ । bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyōḥ śaraṇyamanyadyadahaṃ na jānē ॥ 36॥ (pāṭhabhēdaḥ - anyaṃ)
śāntā mahāntō nivasanti santō vasantavallōkahitaṃ charantaḥ । tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā- nahētunānyānapi tārayantaḥ ॥ 37॥
ayaṃ svabhāvaḥ svata ēva yatpara- śramāpanōdapravaṇaṃ mahātmanām । sudhāṃśurēṣa svayamarkakarkaśa- prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila ॥ 38॥
brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhēdaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ) ryuṣmadvākkalaśōjjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ sēchaya । santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirēnaṃ prabhō dhanyāstē bhavadīkṣaṇakṣaṇagatēḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ ॥ 39॥
kathaṃ tarēyaṃ bhavasindhumētaṃ kā vā gatirmē katamō'styupāyaḥ । jānē na kiñchitkṛpayā'va māṃ prabhō saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva ॥ 40॥
tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ saṃsāradāvānalatāpataptam । nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā ॥ 41॥
vidvān sa tasmā upasattimīyuṣē mumukṣavē sādhu yathōktakāriṇē । praśāntachittāya śamānvitāya tattvōpadēśaṃ kṛpayaiva kuryāt ॥ 42॥
mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ saṃsārasindhōstaraṇē'styupāyaḥ । yēnaiva yātā yatayō'sya pāraṃ tamēva mārgaṃ tava nirdiśāmi ॥ 43॥
astyupāyō mahānkaśchitsaṃsārabhayanāśanaḥ । tēna tīrtvā bhavāmbhōdhiṃ paramānandamāpsyasi ॥ 44॥
vēdāntārthavichārēṇa jāyatē jñānamuttamam । tēnātyantikasaṃsāraduḥkhanāśō bhavatyanu ॥ 45॥
śraddhābhaktidhyānayōgānmumukṣōḥ muktērhētūnvakti sākṣāchChrutērgīḥ । yō vā ētēṣvēva tiṣṭhatyamuṣya mōkṣō'vidyākalpitāddēhabandhāt ॥ 46॥
ajñānayōgātparamātmanastava hyanātmabandhastata ēva saṃsṛtiḥ । tayōrvivēkōditabōdhavahniḥ ajñānakāryaṃ pradahētsamūlam ॥ 47॥
śiṣya uvācha
kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśnō'yaṃ kriyatē mayā । yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt ॥ 48
kō nāma bandhaḥ kathamēṣa āgataḥ kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimōkṣaḥ । kō'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā tayōrvivēkaḥ kathamētaduchyatām ॥ 49॥
śrīguruvācha
dhanyō'si kṛtakṛtyō'si pāvitaṃ tē kulaṃ tvayā । (pāṭhabhēdaḥ - pāvitaṃ) yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumichChasi ॥ 50
ṛṇamōchanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ । bandhamōchanakartā tu svasmādanyō na kaśchana ॥ 51॥
mastakanyastabhārādērduḥkhamanyairnivāryatē । kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svēna na kēnachit ॥ 52॥
pathyamauṣadhasēvā cha kriyatē yēna rōgiṇā । ārōgyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā ॥ 53॥
vastusvarūpaṃ sphuṭabōdhachakṣuṣā svēnaiva vēdyaṃ na tu paṇḍitēna । chandrasvarūpaṃ nijachakṣuṣaiva jñātavyamanyairavagamyatē kim ॥ 54॥
avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimōchitum । kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakōṭiśatairapi ॥ 55॥
na yōgēna na sāṅkhyēna karmaṇā nō na vidyayā । brahmātmaikatvabōdhēna mōkṣaḥ sidhyati nānyathā ॥ 56॥
vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam । prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpatē ॥ 57॥
vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam । vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktayē na tu muktayē ॥ 58॥
avijñātē parē tattvē śāstrādhītistu niṣphalā । vijñātē'pi parē tattvē śāstrādhītistu niṣphalā ॥ 59॥
śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ chittabhramaṇakāraṇam । ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ ॥ 60॥ tattvajñāttattva ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā । kimu vēdaiścha śāstraiścha kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ ॥ 61॥
na gachChati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ । vinā'parōkṣānubhavaṃ brahmaśabdairna muchyatē ॥ 62॥
akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ । brahmaśabdaiḥ kutō muktiruktimātraphalairnṛṇām ॥ 63॥ (pāṭhabhēdaḥ - bāhyaśabdaiḥ)
akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam । rājāhamiti śabdānnō rājā bhavitumarhati ॥ 64॥
āptōktiṃ khananaṃ tathōpariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhēdaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ) nikṣēpaḥ samapēkṣatē na hi bahiḥśabdaistu nirgachChati । tadvadbrahmavidōpadēśamananadhyānādibhirlabhyatē māyākāryatirōhitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ ॥ 65॥
tasmātsarvaprayatnēna bhavabandhavimuktayē । svairēva yatnaḥ kartavyō rōgādāviva paṇḍitaiḥ ॥ 66॥ (pāṭhabhēdaḥ - rōgādēriva)
yastvayādya kṛtaḥ praśnō varīyāñChāstravinmataḥ । (pāṭhabhēdaḥ - sammataḥ) sūtraprāyō nigūḍhārthō jñātavyaścha mumukṣubhiḥ ॥ 67॥
śaṛṇuṣvāvahitō vidvanyanmayā samudīryatē । tadētachChravaṇātsadyō bhavabandhādvimōkṣyasē ॥ 68॥
mōkṣasya hētuḥ prathamō nigadyatē vairāgyamatyantamanityavastuṣu । tataḥ śamaśchāpi damastitikṣā nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam ॥ 69॥
tataḥ śrutistanmananaṃ satattva- dhyānaṃ chiraṃ nityanirantaraṃ munēḥ । tatō'vikalpaṃ paramētya vidvān ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛchChati ॥ 70॥
yadbōddhavyaṃ tavēdānīmātmānātmavivēchanam । taduchyatē mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya ॥ 71॥
majjāsthimēdaḥpalaraktacharma- tvagāhvayairdhātubhirēbhiranvitam । pādōruvakṣōbhujapṛṣṭhamastakaiḥ aṅgairupāṅgairupayuktamētat ॥ 72॥
ahammamēti prathitaṃ śarīraṃ mōhāspadaṃ sthūlamitīryatē budhaiḥ । nabhōnabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni ॥ 73॥
parasparāṃśairmilitāni bhūtvā sthūlāni cha sthūlaśarīrahētavaḥ । mātrāstadīyā viṣayā bhavanti śabdādayaḥ pañcha sukhāya bhōktuḥ ॥ 74॥
ya ēṣu mūḍhā viṣayēṣu baddhā rāgōrupāśēna sudurdamēna । āyānti niryāntyadha ūrdhvamuchchaiḥ svakarmadūtēna javēna nītāḥ ॥ 75॥
śabdādibhiḥ pañchabhirēva pañcha pañchatvamāpuḥ svaguṇēna baddhāḥ । kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna- bhṛṅgā naraḥ pañchabhirañchitaḥ kim ॥ 76॥
dōṣēṇa tīvrō viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi । viṣaṃ nihanti bhōktāraṃ draṣṭāraṃ chakṣuṣāpyayam ॥ 77॥
viṣayāśāmahāpāśādyō vimuktaḥ sudustyajāt । sa ēva kalpatē muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravēdyapi ॥ 78॥
āpātavairāgyavatō mumukṣūn bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān । āśāgrahō majjayatē'ntarālē nigṛhya kaṇṭhē vinivartya vēgāt ॥ 79॥
viṣayākhyagrahō yēna suviraktyasinā hataḥ । sa gachChati bhavāmbhōdhēḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ ॥ 80॥
viṣamaviṣayamārgairgachChatō'nachChabuddhēḥ (pāṭhabhēdaḥ - viṣayamārgē gachChatō) pratipadamabhiyātō mṛtyurapyēṣa viddhi । (pāṭhabhēdaḥ - pratipadamabhighātō mṛtyurapyēṣa siddhaḥ) hitasujanagurūktyā gachChataḥ svasya yuktyā prabhavati phalasiddhiḥ satyamityēva viddhi ॥ 81॥
mōkṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā । pīyūṣavattōṣadayākṣamārjava- praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt ॥ 82॥
anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ anādyavidyākṛtabandhamōkṣaṇam । dēhaḥ parārthō'yamamuṣya pōṣaṇē yaḥ sajjatē sa svamanēna hanti ॥ 83॥
śarīrapōṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati । (pāṭhabhēdaḥ - didṛkṣatē) grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gachChati ॥ 84॥ (pāṭhabhēdaḥ - sa ichChati)
mōha ēva mahāmṛtyurmumukṣōrvapurādiṣu । mōhō vinirjitō yēna sa muktipadamarhati ॥ 85॥
mōhaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dēhadārasutādiṣu । yaṃ jitvā munayō yānti tadviṣṇōḥ paramaṃ padam ॥ 86॥
tvaṅmāṃsarudhirasnāyumēdōmajjāsthisaṅkulam । pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ ॥ 87॥
pañchīkṛtēbhyō bhūtēbhyaḥ sthūlēbhyaḥ pūrvakarmaṇā । samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhōgāyatanamātmanaḥ । avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavō yataḥ ॥ 88॥
bāhyēndriyaiḥ sthūlapadārthasēvāṃ srakchandanastryādivichitrarūpām । karōti jīvaḥ svayamētadātmanā tasmātpraśastirvapuṣō'sya jāgarē ॥ 89॥
sarvō'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ । viddhi dēhamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamēdhinaḥ ॥ 90॥
sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ sthaulyādayō bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ । varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ pūjāvamānabahumānamukhā viśēṣāḥ ॥ 91॥
buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi ghrāṇaṃ cha jihvā viṣayāvabōdhanāt । vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhēdaḥ - upasthaṃ) karmēndriyāṇi pravaṇēna karmasu ॥ 92॥ (pāṭhabhēdaḥ - pravaṇāni) nigadyatē'ntaḥkaraṇaṃ manōdhīḥ ahaṅkṛtiśchittamiti svavṛttibhiḥ । manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ ॥ 93॥
atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ । svārthānusandhānaguṇēna chittam ॥ 94॥
prāṇāpānavyānōdānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ । svayamēva vṛttibhēdādvikṛtibhēdātsuvarṇasalilādivat ॥ 95॥ (pāṭhabhēdaḥ - vikṛtērbhēdātsuvarṇasalilamiva)
vāgādi pañcha śravaṇādi pañcha prāṇādi pañchābhramukhāni pañcha । buddhyādyavidyāpi cha kāmakarmaṇī puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ ॥ 96॥
idaṃ śarīraṃ śaṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ liṅgaṃ tvapañchīkṛtabhūtasambhavam । savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ svājñānatō'nādirupādhirātmanaḥ ॥ 97॥
svapnō bhavatyasya vibhaktyavasthā svamātraśēṣēṇa vibhāti yatra । svapnē tu buddhiḥ svayamēva jāgrat kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ ॥ 98॥
kartrādibhāvaṃ pratipadya rājatē yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā । (pāṭhabhēdaḥ - svayañjyōtirayaṃ) dhīmātrakōpādhiraśēṣasākṣī na lipyatē tatkṛtakarmalēśaiḥ । karmalēpaiḥ yasmādasaṅgastata ēva karmabhiḥ na lipyatē kiñchidupādhinā kṛtaiḥ ॥ 99॥
sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāchchidātmanaḥ puṃsaḥ । vāsyādikamiva takṣṇastēnaivātmā bhavatyasaṅgō'yam ॥ 100॥
andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi chakṣuṣaḥ । bādhiryamūkatvamukhāstathaiva śrōtrādidharmā na tu vētturātmanaḥ ॥ 101॥
uchChvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu- tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ । (pāṭhabhēdaḥ - praspandanādy) prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhēdaḥ - tajjñāḥ) prāṇasya dharmāvaśanāpipāsē ॥ 102॥
antaḥkaraṇamētēṣu chakṣurādiṣu varṣmaṇi । ahamityabhimānēna tiṣṭhatyābhāsatējasā ॥ 103॥
ahaṅkāraḥ sa vijñēyaḥ kartā bhōktābhimānyayam । sattvādiguṇayōgēna chāvasthātrayamaśnutē ॥ 104॥ (pāṭhabhēdaḥ - yōgēnāvasthātritayamśnutē)
viṣayāṇāmānukūlyē sukhī duḥkhī viparyayē । sukhaṃ duḥkhaṃ cha taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ ॥ 105॥
ātmārthatvēna hi prēyānviṣayō na svataḥ priyaḥ । svata ēva hi sarvēṣāmātmā priyatamō yataḥ । tata ātmā sadānandō nāsya duḥkhaṃ kadāchana ॥ 106॥
yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānandō'nubhūyatē । śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ cha jāgrati ॥ 107॥
avyaktanāmnī paramēśaśaktiḥ anādyavidyā triguṇātmikā parā । kāryānumēyā sudhiyaiva māyā yayā jagatsarvamidaṃ prasūyatē ॥ 108॥
sannāpyasannāpyubhayātmikā nō bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā nō । sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā nō (pāṭhabhēdaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā) mahādbhutā'nirvachanīyarūpā ॥ 109॥
śuddhādvayabrahmavibōdhanāśyā sarpabhramō rajjuvivēkatō yathā । rajastamaḥsattvamiti prasiddhā guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ ॥ 110॥
vikṣēpaśaktī rajasaḥ kriyātmikā yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī । rāgādayō'syāḥ prabhavanti nityaṃ duḥkhādayō yē manasō vikārāḥ ॥ 111॥
kāmaḥ krōdhō lōbhadambhādyasūyā (pāṭhabhēdaḥ - lōbhadambhābhyasūyā) ahaṅkārērṣyāmatsarādyāstu ghōrāḥ । dharmā ētē rājasāḥ pumpravṛtti- ryasmādēṣā tadrajō bandhahētuḥ ॥ 112॥ (pāṭhabhēdaḥ - yasmādētattadrajō)
ēṣā''vṛtirnāma tamōguṇasya śaktirmayā vastvavabhāsatē'nyathā । śaktiryayā saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛtēḥ vikṣēpaśaktēḥ pravaṇasya hētuḥ ॥ 113॥ (pāṭhabhēdaḥ - prasarasya)
prajñāvānapi paṇḍitō'pi chaturō'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhēdaḥ - sūkṣmārthadṛg) vyālīḍhastamasā na vētti bahudhā sambōdhitō'pi sphuṭam । bhrāntyārōpitamēva sādhu kalayatyālambatē tadguṇān hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ ॥ 114॥
abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhēdaḥ - viparītabhāvanā) sambhāvanā vipratipattirasyāḥ । saṃsargayuktaṃ na vimuñchati dhruvaṃ vikṣēpaśaktiḥ kṣapayatyajasram ॥ 115॥
ajñānamālasyajaḍatvanidrā- pramādamūḍhatvamukhāstamōguṇāḥ । ētaiḥ prayuktō na hi vētti kiñchit nidrāluvatstambhavadēva tiṣṭhati ॥ 116॥
sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpatē । yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam ॥ 117॥
miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ । śraddhā cha bhaktiścha mumukṣutā cha daivī cha sampattirasannivṛttiḥ ॥ 118॥
viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ । tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā yayā sadānandarasaṃ samṛchChati ॥ 119॥
avyaktamētattriguṇairniruktaṃ tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ । suṣuptirētasya vibhaktyavasthā pralīnasarvēndriyabuddhivṛttiḥ ॥ 120॥
sarvaprakārapramitipraśāntiḥ bījātmanāvasthitirēva buddhēḥ । suṣuptirētasya kila pratītiḥ (pāṭhabhēdaḥ - suṣuptiratrāsya) kiñchinna vēdmīti jagatprasiddhēḥ ॥ 121॥
dēhēndriyaprāṇamanō'hamādayaḥ sarvē vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ । vyōmādibhūtānyakhilaṃ cha viśvaṃ avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā ॥ 122॥
māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidēhaparyantam । asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīchikākalpam ॥ 123॥
atha tē sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ । yadvijñāya narō bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnutē ॥ 124॥
asti kaśchitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ । avasthātrayasākṣī sanpañchakōśavilakṣaṇaḥ ॥ 125॥
yō vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu । buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam ॥ 126॥
yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaśchana । (pāṭhabhēdaḥ - kiñchana) yaśchētayati buddhyādi na tadyaṃ chētayatyayam ॥ 127॥
yēna viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnōti kiñchana । ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam ॥ 128॥
yasya sannidhimātrēṇa dēhēndriyamanōdhiyaḥ । viṣayēṣu svakīyēṣu vartantē prēritā iva ॥ 129॥
ahaṅkārādidēhāntā viṣayāścha sukhādayaḥ । vēdyantē ghaṭavadyēna nityabōdhasvarūpiṇā ॥ 130॥
ēṣō'ntarātmā puruṣaḥ purāṇō nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ । sadaikarūpaḥ pratibōdhamātrō yēnēṣitā vāgasavaścharanti ॥ 131॥
atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ । (pāṭhabhēdaḥ - uruprakāśaḥ) ākāśa uchchai ravivatprakāśatē svatējasā viśvamidaṃ prakāśayan ॥ 132॥
jñātā manō'haṅkṛtivikriyāṇāṃ dēhēndriyaprāṇakṛtakriyāṇām । ayō'gnivattānanuvartamānō na chēṣṭatē nō vikarōti kiñchana ॥ 133॥
na jāyatē nō mriyatē na vardhatē na kṣīyatē nō vikarōti nityaḥ । vilīyamānē'pi vapuṣyamuṣmi- nna līyatē kumbha ivāmbaraṃ svayam ॥ 134॥
prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabōdhasvabhāvaḥ sadasadidamaśēṣaṃ bhāsayannirviśēṣaḥ । vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā- svahamahamiti sākṣātsākṣirūpēṇa buddhēḥ ॥ 135॥
niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma- nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt । janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ pratara bhava kṛtārthō brahmarūpēṇa saṃsthaḥ ॥ 136॥
atrānātmanyahamiti matirbandha ēṣō'sya puṃsaḥ prāptō'jñānājjananamaraṇaklēśasampātahētuḥ । yēnaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kōśakṛdvat ॥ 137॥
atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā vivēkābhāvādvai sphurati bhujagē rajjudhiṣaṇā । tatō'narthavrātō nipatati samādāturadhikaḥ tatō yō'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhē ॥ 138॥
akhaṇḍanityādvayabōdhaśaktyā sphurantamātmānamanantavaibhavam । samāvṛṇōtyāvṛtiśaktirēṣā tamōmayī rāhurivārkabimbam ॥ 139॥
tirōbhūtē svātmanyamalataratējōvati pumān anātmānaṃ mōhādahamiti śarīraṃ kalayati । tataḥ kāmakrōdhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhēdaḥ - bandhakaguṇaiḥ) paraṃ vikṣēpākhyā rajasa uruśaktirvyathayati ॥ 140॥
mahāmōhagrāhagrasanagalitātmāvagamanō dhiyō nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā । (pāṭhabhēdaḥ - nānāvasthāḥ) apārē saṃsārē viṣayaviṣapūrē jalanidhau nimajyōnmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ ॥ 141॥
bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ bhānuṃ tirōdhāya vijṛmbhatē yathā । ātmōditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ tathā tirōdhāya vijṛmbhatē svayam ॥ 142॥
kavalitadinanāthē durdinē sāndramēghaiḥ vyathayati himajhañjhāvāyurugrō yathaitān । aviratatamasā''tmanyāvṛtē mūḍhabuddhiṃ kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣēpaśaktiḥ ॥ 143॥
ētābhyāmēva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ । yābhyāṃ vimōhitō dēhaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam ॥ 144॥
bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamō dēhātmadhīraṅkurō rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandhō'savaḥ śākhikāḥ । agrāṇīndriyasaṃhatiścha viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhōktātra jīvaḥ khagaḥ ॥ 145॥
ajñānamūlō'yamanātmabandhō naisargikō'nādirananta īritaḥ । janmāpyayavyādhijarādiduḥkha- pravāhapātaṃ janayatyamuṣya ॥ 146॥
nāstrairna śastrairanilēna vahninā Chēttuṃ na śakyō na cha karmakōṭibhiḥ । vivēkavijñānamahāsinā vinā dhātuḥ prasādēna śitēna mañjunā ॥ 147॥
śrutipramāṇaikamatēḥ svadharma niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya । viśuddhabuddhēḥ paramātmavēdanaṃ tēnaiva saṃsārasamūlanāśaḥ ॥ 148॥
kōśairannamayādyaiḥ pañchabhirātmā na saṃvṛtō bhāti । nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham ॥ 149॥
tachChaivālāpanayē samyak salilaṃ pratīyatē śuddham । tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ ॥ 150॥
pañchānāmapi kōśānāmapavādē vibhātyayaṃ śuddhaḥ । nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyōtiḥ ॥ 151॥
ātmānātmavivēkaḥ kartavyō bandhamuktayē viduṣā । tēnaivānandī bhavati svaṃ vijñāya sachchidānandam ॥ 152॥
muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt pratyañchamātmānamasaṅgamakriyam । vivichya tatra pravilāpya sarvaṃ tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ ॥ 153॥
dēhō'yamannabhavanō'nnamayastu kōśa- (pāṭhabhēdaḥ - kōśō) śchānnēna jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ । (pāṭhabhēdaḥ - hyannēna) tvakcharmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi- rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ ॥ 154॥
pūrvaṃ janēradhimṛtērapi nāyamasti (pāṭhabhēdaḥ - janērapimṛtēratha) jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇō'niyatasvabhāvaḥ । naikō jaḍaścha ghaṭavatparidṛśyamānaḥ svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravēttā ॥ 155॥
pāṇipādādimāndēhō nātmā vyaṅgē'pi jīvanāt । tattachChaktēranāśāchcha na niyamyō niyāmakaḥ ॥ 156॥
dēhataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ । sata ēva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ ॥ 157॥
śalyarāśirmāṃsaliptō malapūrṇō'tikaśmalaḥ । kathaṃ bhavēdayaṃ vēttā svayamētadvilakṣaṇaḥ ॥ 158॥
tvaṅmāṃsamēdō'sthipurīṣarāśā- vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karōti । vilakṣaṇaṃ vētti vichāraśīlō nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam ॥ 159॥
dēhō'hamityēva jaḍasya buddhiḥ dēhē cha jīvē viduṣastvahandhīḥ । vivēkavijñānavatō mahātmanō brahmāhamityēva matiḥ sadātmani ॥ 160॥
atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhē tvaṅmāṃsamēdō'sthipurīṣarāśau । sarvātmani brahmaṇi nirvikalpē kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva ॥ 161॥
dēhēndriyādāvasati bhramōditāṃ vidvānahantāṃ na jahāti yāvat । tāvanna tasyāsti vimuktivārtā- pyastvēṣa vēdāntanayāntadarśī ॥ 162॥
Chāyāśarīrē pratibimbagātrē yatsvapnadēhē hṛdi kalpitāṅgē । yathātmabuddhistava nāsti kāchi- jjīvachCharīrē cha tathaiva mā'stu ॥ 163॥
dēhātmadhīrēva nṛṇāmasaddhiyāṃ janmādiduḥkhaprabhavasya bījam । yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt tyaktē tu chittē na punarbhavāśā ॥ 164॥
karmēndriyaiḥ pañchabhirañchitō'yaṃ prāṇō bhavētprāṇamayastu kōśaḥ ॥
yēnātmavānannamayō'nupūrṇaḥ pravartatē'sau sakalakriyāsu ॥ 165॥
naivātmāpi prāṇamayō vāyuvikārō (pāṭhabhēdaḥ - naivātmāyaṃ) gantā''gantā vāyuvadantarbahirēṣaḥ । yasmātkiñchitkvāpi na vēttīṣṭamaniṣṭaṃ svaṃ vānyaṃ vā kiñchana nityaṃ paratantraḥ ॥ 166॥
jñānēndriyāṇi cha manaścha manōmayaḥ syāt kōśō mamāhamiti vastuvikalpahētuḥ । sañjñādibhēdakalanākalitō balīyāṃ- statpūrvakōśamabhipūrya vijṛmbhatē yaḥ ॥ 167॥ (pāṭhabhēdaḥ - anupūrya) pañchēndriyaiḥ pañchabhirēva hōtṛbhiḥ prachīyamānō viṣayājyadhārayā । jājvalyamānō bahuvāsanēndhanaiḥ manōmayāgnirdahati prapañcham ॥ 168॥ (pāṭhabhēdaḥ - manōmayō'gnirdahati)
na hyastyavidyā manasō'tiriktā manō hyavidyā bhavabandhahētuḥ । tasminvinaṣṭē sakalaṃ vinaṣṭaṃ vijṛmbhitē'sminsakalaṃ vijṛmbhatē ॥ 169॥
svapnē'rthaśūnyē sṛjati svaśaktyā bhōktrādiviśvaṃ mana ēva sarvam । tathaiva jāgratyapi nō viśēṣaḥ tatsarvamētanmanasō vijṛmbhaṇam ॥ 170॥
suṣuptikālē manasi pralīnē naivāsti kiñchitsakalaprasiddhēḥ । atō manaḥkalpita ēva puṃsaḥ saṃsāra ētasya na vastutō'sti ॥ 171॥
vāyunā''nīyatē mēghaḥ punastēnaiva nīyatē । (pāṭhabhēdaḥ - vāyunā nīyatē mēghaḥ punastēnaiva līyatē) manasā kalpyatē bandhō mōkṣastēnaiva kalpyatē ॥ 172॥
dēhādisarvaviṣayē parikalpya rāgaṃ badhnāti tēna puruṣaṃ paśuvadguṇēna । vairasyamatra viṣavat suvidhāya paśchād ēnaṃ vimōchayati tanmana ēva bandhāt ॥ 173॥
tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantōḥ bandhasya mōkṣasya cha vā vidhānē । bandhasya hēturmalinaṃ rajōguṇaiḥ mōkṣasya śuddhaṃ virajastamaskam ॥ 174॥
vivēkavairāgyaguṇātirēkā- chChuddhatvamāsādya manō vimuktyai । bhavatyatō buddhimatō mumukṣō- stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagrē ॥ 175॥
manō nāma mahāvyāghrō viṣayāraṇyabhūmiṣu । charatyatra na gachChantu sādhavō yē mumukṣavaḥ ॥ 176॥
manaḥ prasūtē viṣayānaśēṣān sthūlātmanā sūkṣmatayā cha bhōktuḥ । śarīravarṇāśramajātibhēdān guṇakriyāhētuphalāni nityam ॥ 177॥
asaṅgachidrūpamamuṃ vimōhya dēhēndriyaprāṇaguṇairnibaddhya । ahammamēti bhramayatyajasraṃ manaḥ svakṛtyēṣu phalōpabhuktiṣu ॥ 178॥
adhyāsadōṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhēdaḥ - adhyāsayōgāt) adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ । rajastamōdōṣavatō'vivēkinō janmādiduḥkhasya nidānamētat ॥ 179॥
ataḥ prāhurmanō'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ । yēnaiva bhrāmyatē viśvaṃ vāyunēvābhramaṇḍalam ॥ 180॥
tanmanaḥśōdhanaṃ kāryaṃ prayatnēna mumukṣuṇā । viśuddhē sati chaitasminmuktiḥ karaphalāyatē ॥ 181॥
mōkṣaikasaktyā viṣayēṣu rāgaṃ nirmūlya sannyasya cha sarvakarma । sachChraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭhō rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunōti buddhēḥ ॥ 182॥
manōmayō nāpi bhavētparātmā hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt । duḥkhātmakatvādviṣayatvahētōḥ draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ ॥ 183॥
buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ । vijñānamayakōśaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam ॥ 184॥
anuvrajachchitpratibimbaśaktiḥ vijñānasañjñaḥ prakṛtērvikāraḥ । jñānakriyāvānahamityajasraṃ dēhēndriyādiṣvabhimanyatē bhṛśam ॥ 185॥
anādikālō'yamahaṃsvabhāvō jīvaḥ samastavyavahāravōḍhā । karōti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhēdaḥ - karmāṇyanu) puṇyānyapuṇyāni cha tatphalāni ॥ 186॥
bhuṅktē vichitrāsvapi yōniṣu vraja- nnāyāti niryātyadha ūrdhvamēṣaḥ । asyaiva vijñānamayasya jāgrat- svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhōgaḥ ॥ 187॥
dēhādiniṣṭhāśramadharmakarma- guṇābhimānaḥ satataṃ mamēti । vijñānakōśō'yamatiprakāśaḥ prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ । atō bhavatyēṣa upādhirasya yadātmadhīḥ saṃsarati bhramēṇa ॥ 188॥
yō'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇēṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyōtiḥ । (pāṭhabhēdaḥ - sphuratsvayañjyōtiḥ) kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhōktā bhavatyupādhisthaḥ ॥ 189॥
svayaṃ parichChēdamupētya buddhēḥ tādātmyadōṣēṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ । sarvātmakaḥ sannapi vīkṣatē svayaṃ svataḥ pṛthaktvēna mṛdō ghaṭāniva ॥ 190॥
upādhisambandhavaśātparātmā hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ । (pāṭhabhēdaḥ - 'pyupādhi) ayōvikārānavikārivahnivat sadaikarūpō'pi paraḥ svabhāvāt ॥ 191॥
śiṣya uvācha
bhramēṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ । tadupādhēranāditvānnānādērnāśa iṣyatē ॥ 192
atō'sya jīvabhāvō'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ । na nivartēta tanmōkṣaḥ kathaṃ mē śrīgurō vada ॥ 193॥
śrīgururuvācha
samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānēna tachChṛṇu । prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mōhitakalpanā ॥ 194
bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛtēḥ । na ghaṭētārthasambandhō nabhasō nīlatādivat ॥ 195॥
svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya pratyagbōdhānandarūpasya buddhēḥ । bhrāntyā prāptō jīvabhāvō na satyō mōhāpāyē nāstyavastusvabhāvāt ॥ 196॥
yāvadbhrāntistāvadēvāsya sattā mithyājñānōjjṛmbhitasya pramādāt । rajjvāṃ sarpō bhrāntikālīna ēva bhrāntērnāśē naiva sarpō'pi tadvat ॥ 197॥ (pāṭhabhēdaḥ - sarpō'sti)
anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tathēṣyatē । utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi ॥ 198॥
prabōdhē svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati । anādyapīdaṃ nō nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam ॥ 199॥
anādērapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ । yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani ॥ 200॥
jīvatvaṃ na tatō'nyastu svarūpēṇa vilakṣaṇaḥ । (pāṭhabhēdaḥ - tatō'nyattu) sambandhastvātmanō buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ ॥ 201॥ (pāṭhabhēdaḥ - sambandhaḥ svātmanō)
vinivṛttirbhavēttasya samyagjñānēna nānyathā । brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutērmatam ॥ 202॥
tadātmānātmanōḥ samyagvivēkēnaiva sidhyati । tatō vivēkaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanōḥ ॥ 203॥ (pāṭhabhēdaḥ - pratyagātmāsadātmanōḥ)
jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāyē jalaṃ sphuṭam । (pāṭhabhēdaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ) yathā bhāti tathātmāpi dōṣābhāvē sphuṭaprabhaḥ ॥ 204॥
asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ pratītirētasya bhavētpratīchaḥ । tatō nirāsaḥ karaṇīya ēva sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ ॥ 205॥ (pāṭhabhēdaḥ - asadātmanaḥ)
atō nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk । vikāritvājjaḍatvāchcha parichChinnatvahētutaḥ । dṛśyatvādvyabhichāritvānnānityō nitya iṣyatē ॥ 206॥
ānandapratibimbachumbitatanurvṛttistamōjṛmbhitā syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ svēṣṭārthalābhōdayaḥ । puṇyasyānubhavē vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ sarvō nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā ॥ 207॥ (pāṭhabhēdaḥ - bhūtvā nandati)
ānandamayakōśasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā । svapnajāgarayōrīṣadiṣṭasandarśanādinā ॥ 208॥
naivāyamānandamayaḥ parātmā sōpādhikatvātprakṛtērvikārāt । kāryatvahētōḥ sukṛtakriyāyā vikārasaṅghātasamāhitatvāt ॥ 209॥
pañchānāmapi kōśānāṃ niṣēdhē yuktitaḥ śrutēḥ । (pāṭhabhēdaḥ - yuktitaḥ kṛtē) tanniṣēdhāvadhi sākṣī bōdharūpō'vaśiṣyatē ॥ 210॥ (pāṭhabhēdaḥ - tanniṣēdhāvadhiḥ)
yō'yamātmā svayañjyōtiḥ pañchakōśavilakṣaṇaḥ । avasthātrayasākṣī sannirvikārō nirañjanaḥ । sadānandaḥ sa vijñēyaḥ svātmatvēna vipaśchitā ॥ 211॥
śiṣya uvācha
mithyātvēna niṣiddhēṣu kōśēṣvētēṣu pañchasu । sarvābhāvaṃ vinā kiñchinna paśyāmyatra hē gurō । vijñēyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaśchitā ॥ 212॥ (pāṭhabhēdaḥ - svātmanātra vipaśchitā)
śrīgururuvācha
satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇō'si vichāraṇē । ahamādivikārāstē tadabhāvō'yamapyanu ॥ 213॥ (pāṭhabhēdaḥ - 'yamapyatha)
sarvē yēnānubhūyantē yaḥ svayaṃ nānubhūyatē । tamātmānaṃ vēditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā ॥ 214॥
tatsākṣikaṃ bhavēttattadyadyadyēnānubhūyatē । kasyāpyananubhūtārthē sākṣitvaṃ nōpayujyatē ॥ 215॥ (pāṭhabhēdaḥ - nōpapadyatē)
asau svasākṣikō bhāvō yataḥ svēnānubhūyatē । ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na chētaraḥ ॥ 216॥
jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yō'sau samujjṛmbhatē pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā । (pāṭhabhēdaḥ - sphurannēkadhā) nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhēdaḥ - bhājina) nityānandachidātmanā sphurati taṃ viddhi svamētaṃ hṛdi ॥ 217॥
ghaṭōdakē bimbitamarkabimba- mālōkya mūḍhō ravimēva manyatē । tathā chidābhāsamupādhisaṃsthaṃ bhrāntyāhamityēva jaḍō'bhimanyatē ॥ 218॥
ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ vihāya sarvaṃ vinirīkṣyatē'rkaḥ । (pāṭhabhēdaḥ - divi vīkṣyatē'rkaḥ) taṭastha ētattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhēdaḥ - taṭasthitaḥ tattri) svayamprakāśō viduṣā yathā tathā ॥ 219॥
dēhaṃ dhiyaṃ chitpratibimbamēvaṃ (pāṭhabhēdaḥ - chitpratibimbamētaṃ) visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām । draṣṭāramātmānamakhaṇḍabōdhaṃ sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam ॥ 220॥
nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ । vijñāya samyaṅnijarūpamētat pumān vipāpmā virajō vimṛtyuḥ ॥ 221॥
viśōka ānandaghanō vipaśchit svayaṃ kutaśchinna bibhēti kaśchit । nānyō'sti panthā bhavabandhamuktēḥ vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣōḥ ॥ 222॥
brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamōkṣasya kāraṇam । yēnādvitīyamānandaṃ brahma sampadyatē budhaiḥ ॥ 223॥ (pāṭhabhēdaḥ - sampadyatē budhaḥ)
brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartatē punaḥ । vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ ॥ 224॥
satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham । nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati ॥ 225॥
sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastunō'bhāvāt । na hyanyadasti kiñchit samyak paramārthatattvabōdhadaśāyām ॥ 226॥ (pāṭhabhēdaḥ - paratattvabōdhasudaśāyām)
yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt । tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśēṣabhāvanādōṣam ॥ 227॥
mṛtkāryabhūtō'pi mṛdō na bhinnaḥ kumbhō'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt । na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ kutō mṛṣā kalpitanāmamātraḥ ॥ 228॥
kēnāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyatē । atō ghaṭaḥ kalpita ēva mōhā- nmṛdēva satyaṃ paramārthabhūtam ॥ 229॥
sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadēvaṃ (pāṭhabhēdaḥ - sadaiva) tanmātramētanna tatō'nyadasti । (pāṭhabhēdaḥ - sanmātramētanna) astīti yō vakti na tasya mōhō vinirgatō nidritavatprajalpaḥ ॥ 230॥
brahmaivēdaṃ viśvamityēva vāṇī śrautī brūtē'tharvaniṣṭhā variṣṭhā । tasmādētadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ nādhiṣṭhānādbhinnatā''rōpitasya ॥ 231॥
satyaṃ yadi syājjagadētadātmanō' nantattvahānirnigamāpramāṇatā । asatyavāditvamapīśituḥ syā- nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām ॥ 232॥
īśvarō vastutattvajñō na chāhaṃ tēṣvavasthitaḥ । na cha matsthāni bhūtānītyēvamēva vyachīklṛpat ॥ 233॥ (pāṭhabhēdaḥ - vyachīkathat)
yadi satyaṃ bhavēdviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām । yannōpalabhyatē kiñchidatō'satsvapnavanmṛṣā ॥ 234॥
ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat । guṇāhivat ārōpitasyāsti kimarthavattā'- dhiṣṭhānamābhāti tathā bhramēṇa ॥ 235॥
bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ । idantayā brahma sadaiva rūpyatē (pāṭhabhēdaḥ - sadēva) tvārōpitaṃ brahmaṇi nāmamātram ॥ 236॥
ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam । praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ nirantarānandarasasvarūpam ॥ 237॥
nirastamāyākṛtasarvabhēdaṃ nityaṃ sukhaṃ niṣkalamapramēyam । (pāṭhabhēdaḥ - nityaṃ dhruvaṃ) arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ jyōtiḥ svayaṃ kiñchididaṃ chakāsti ॥ 238॥
jñātṛjñēyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam । kēvalākhaṇḍachinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ ॥ 239॥
ahēyamanupādēyaṃ manōvāchāmagōcharam । apramēyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ ॥ 240॥ (pāṭhabhēdaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)
tattvampadābhyāmabhidhīyamānayōḥ brahmātmanōḥ śōdhitayōryadīttham । (pāṭhabhēdaḥ - śōdhitayōryadittham) śrutyā tayōstattvamasīti samyag ēkatvamēva pratipādyatē muhuḥ ॥ 241-
ēkyaṃ tayōrlakṣitayōrna vāchyayōḥ nigadyatē'nyōnyaviruddhadharmiṇōḥ । khadyōtabhānvōriva rājabhṛtyayōḥ kūpāmburāśyōḥ paramāṇumērvōḥ ॥ 242॥
tayōrvirōdhō'yamupādhikalpitō na vāstavaḥ kaśchidupādhirēṣaḥ । īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañchakōśam ॥ 243॥ (pāṭhabhēdaḥ - pañchakōśāḥ)
ētāvupādhī parajīvayōstayōḥ samyaṅnirāsē na parō na jīvaḥ । rājyaṃ narēndrasya bhaṭasya khēṭak- stayōrapōhē na bhaṭō na rājā ॥ 244॥
athāta ādēśa iti śrutiḥ svayaṃ niṣēdhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam । śrutipramāṇānugṛhītabōdhā- (pāṭhabhēdaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā) ttayōrnirāsaḥ karaṇīya ēva ॥ 245॥
nēdaṃ nēdaṃ kalpitatvānna satyaṃ rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavachcha । (pāṭhabhēdaḥ - rajjau) itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapōhya jñēyaḥ paśchādēkabhāvastayōryaḥ ॥ 246॥
tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau tayōrakhaṇḍaikarasatvasiddhayē । nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam ॥ 247॥ (pāṭhabhēdaḥ - bhayārthaikatayaiva)
sa dēvadattō'yamitīha chaikatā viruddhadharmāṃśamapāsya kathyatē । yathā tathā tattvamasītivākyē viruddhadharmānubhayatra hitvā ॥ 248॥
saṃlakṣya chinmātratayā sadātmanōḥ akhaṇḍabhāvaḥ parichīyatē budhaiḥ । ēvaṃ mahāvākyaśatēna kathyatē brahmātmanōraikyamakhaṇḍabhāvaḥ ॥ 249॥
asthūlamityētadasannirasya siddhaṃ svatō vyōmavadapratarkyam । atō mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam । brahmāhamityēva viśuddhabuddhyā viddhi svamātmānamakhaṇḍabōdham ॥ 250॥
mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramēvāhitaṃ (pāṭhabhēdaḥ - mṛnmātramēvābhitaḥ) tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramēvākhilam । yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam ॥ 251॥
nidrākalpitadēśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ । yasmādēvamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam ॥ 252॥
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadvivēkē (pāṭhabhēdaḥ - yadvivēkē) tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam । svapnē naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vichitraṃ svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabōdhē ॥ 253॥
jātinītikulagōtradūragaṃ nāmarūpaguṇadōṣavarjitam । dēśakālaviṣayātivarti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 254॥
yatparaṃ sakalavāgagōcharaṃ gōcharaṃ vimalabōdhachakṣuṣaḥ । śuddhachidghanamanādi vastu yad brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 255॥
ṣaḍbhirūrmibhirayōgi yōgihṛd- bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam । buddhyavēdyamanavadyamasti yad (pāṭhabhēdaḥ - bhūti yad) brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 256॥
bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ svāśrayaṃ cha sadasadvilakṣaṇam । niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhēdaḥ - nirupamānamṛddhimat) brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 257॥
janmavṛddhipariṇatyapakṣaya- vyādhināśanavihīnamavyayam । viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhēdaḥ - vanaghātakāraṇaṃ) brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 258॥
astabhēdamanapāstalakṣaṇaṃ nistaraṅgajalarāśiniśchalam । nityamuktamavibhaktamūrti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 259॥
ēkamēva sadanēkakāraṇaṃ kāraṇāntaranirāsyakāraṇam । (pāṭhabhēdaḥ - sakāraṇam) kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 260॥
nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param । nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 261॥
yadvibhāti sadanēkadhā bhramā- nnāmarūpaguṇavikriyātmanā । hēmavatsvayamavikriyaṃ sadā brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 262॥
yachchakāstyanaparaṃ parātparaṃ pratyagēkarasamātmalakṣaṇam । satyachitsukhamanantamavyayaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani ॥ 263॥
uktamarthamimamātmani svayaṃ bhāvayētprathitayuktibhirdhiyā । (pāṭhabhēdaḥ - bhāvaya prathita) saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat tēna tattvanigamō bhaviṣyati ॥ 264॥
sambōdhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhēdaḥ - svaṃ bōdhamātraṃ) vijñāya saṅghē nṛpavachcha sainyē । tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthitō (pāṭhabhēdaḥ - tadātmanaivātmani) vilāpaya brahmaṇi viśvajātam ॥ 265॥ (pāṭhabhēdaḥ - dṛśyajātam)
buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam । tadātmanā yō'tra vasēdguhāyāṃ punarna tasyāṅgaguhāpravēśaḥ ॥ 266॥
jñātē vastunyapi balavatī vāsanā'nādirēṣā kartā bhōktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahētuḥ । pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpanēyā prayatnā- nmuktiṃ prāhustadiha munayō vāsanātānavaṃ yat ॥ 267॥
ahaṃ mamēti yō bhāvō dēhākṣādāvanātmani । adhyāsō'yaṃ nirastavyō viduṣā svātmaniṣṭhayā ॥ 268॥
jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam । sō'hamityēva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi ॥ 269॥
lōkānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dēhānuvartanam । śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 270॥
lōkavāsanayā jantōḥ śāstravāsanayāpi cha । dēhavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyatē ॥ 271
saṃsārakārāgṛhamōkṣamichChō- rayōmayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam । (pāṭhabhēdaḥ - nibaddha) vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ yō'smādvimuktaḥ samupaiti muktim ॥ 272॥
jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhēdaḥ - jalādisamparkavaśāt) durgandhadhūtā'garudivyavāsanā । saṅgharṣaṇēnaiva vibhāti samya- gvidhūyamānē sati bāhyagandhē ॥ 273॥
antaḥśritānantadurantavāsanā- dhūlīviliptā paramātmavāsanā । prajñātisaṅgharṣaṇatō viśuddhā pratīyatē chandanagandhavat sphuṭam ॥ 274॥ (pāṭhabhēdaḥ - sphuṭā)
anātmavāsanājālaistirōbhūtātmavāsanā । nityātmaniṣṭhayā tēṣāṃ nāśē bhāti svayaṃ sphuṭam ॥ 275॥ (pāṭhabhēdaḥ - sphuṭā)
yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ tathā tathā muñchati bāhyavāsanām । (pāṭhabhēdaḥ - bāhyavāsanāḥ) niḥśēṣamōkṣē sati vāsanānāṃ ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā ॥ 276॥
svātmanyēva sadā sthitvā manō naśyati yōginaḥ । (pāṭhabhēdaḥ - sthityā) vāsanānāṃ kṣayaśchātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 277॥
tamō dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhēna naśyati । tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 278॥
prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niśchitya niśchalaḥ । dhairyamālambya yatnēna svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 279॥
nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmētyatadvyāvṛttipūrvakam । vāsanāvēgataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 280॥
śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ । kvachidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 281॥
anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā munēḥ । (pāṭhabhēdaḥ - annādānavisargā) tadēkaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 282॥
tattvamasyādivākyōtthabrahmātmaikatvabōdhataḥ । brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 283॥
ahambhāvasya dēhē'sminniḥśēṣavilayāvadhi । sāvadhānēna yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 284॥
pratītirjīvajagatōḥ svapnavadbhāti yāvatā । tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru ॥ 285॥
nidrāyā lōkavārtāyāḥ śabdādērapi vismṛtēḥ । kvachinnāvasaraṃ dattvā chintayātmānamātmani ॥ 286॥
mātāpitrōrmalōdbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ । tyaktvā chāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava ॥ 287॥
ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani । vilāpyākhaṇḍabhāvēna tūṣṇī bhava sadā munē ॥ 288॥ (pāṭhabhēdaḥ - tūṣṇīṃ)
svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā । brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat ॥ 289॥
chidātmani sadānandē dēhārūḍhāmahandhiyam । nivēśya liṅgamutsṛjya kēvalō bhava sarvadā ॥ 290॥
yatraiṣa jagadābhāsō darpaṇāntaḥ puraṃ yathā । tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyō bhaviṣyasi ॥ 291॥
yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ chidadvayānandamarūpamakriyam । tadētya mithyāvapurutsṛjēta (pāṭhabhēdaḥ - sṛjaita) śailūṣavadvēṣamupāttamātmanaḥ ॥ 292॥
sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt । jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ kutō'hamādēḥ kṣaṇikasya sidhyēt ॥ 293॥
ahampadārthastvahamādisākṣī nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt । brūtē hyajō nitya iti śrutiḥ svayaṃ tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ ॥ 294॥
vikāriṇāṃ sarvavikāravēttā nityāvikārō bhavituṃ samarhati । (pāṭhabhēdaḥ - nityō'vikārō) manōrathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ punaḥ punardṛṣṭamasattvamētayōḥ ॥ 295॥
atō'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍē piṇḍābhimāninyapi buddhikalpitē । kālatrayābādhyamakhaṇḍabōdhaṃ jñātvā svamātmānamupaihi śāntim ॥ 296॥
tyajābhimānaṃ kulagōtranāma- rūpāśramēṣvārdraśavāśritēṣu । liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ- styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ ॥ 297॥
santyanyē pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahētavō dṛṣṭāḥ । tēṣāmēvaṃ mūlaṃ prathamavikārō bhavatyahaṅkāraḥ ॥ 298॥ (pāṭhabhēdaḥ - tēṣāmēṣāṃ)
yāvatsyātsvasya sambandhō'haṅkārēṇa durātmanā । tāvanna lēśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā ॥ 299॥
ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyatē । chandravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ ॥ 300॥
yō vā purē sō'hamiti pratītō (pāṭhabhēdaḥ - puraiṣō'hamiti) buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā । (pāṭhabhēdaḥ - buddhyā'viviktastamasā) tasyaiva niḥśēṣatayā vināśē brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ ॥ 301॥
brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghōrāhinā saṃvēṣṭyātmani rakṣyatē guṇamayaiśchaṇḍēstribhirmastakaiḥ (pāṭhabhēdaḥ - chaṇḍai) vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vichChidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhēdaḥ - dyutimatā) nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīrō'nubhōktuṅkṣamaḥ ॥ 302॥
yāvadvā yatkiñchidviṣadōṣasphūrtirasti chēddēhē । kathamārōgyāya bhavēttadvadahantāpi yōginō muktyai ॥ 303॥
ahamō'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā । pratyaktattvavivēkādidamahamasmīti vindatē tattvam ॥ 304॥ (pāṭhabhēdaḥ - vivēkādayam)
ahaṅkārē kartaryahamiti matiṃ muñcha sahasā (pāṭhabhēdaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti) vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi । yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā pratīchaśchinmūrtēstava sukhatanōḥ saṃsṛtiriyam ॥ 305॥
sadaikarūpasya chidātmanō vibhō- rānandamūrtēranavadyakīrtēḥ । naivānyathā kvāpyavikāriṇastē vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ ॥ 306॥
tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ bhōkturgalē kaṇṭakavatpratītam । vichChidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yathēṣṭam ॥ 307॥
tatō'hamādērvinivartya vṛttiṃ santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt । tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ ॥ 308॥
samūlakṛttō'pi mahānahaṃ punaḥ vyullēkhitaḥ syādyadi chētasā kṣaṇam । sañjīvya vikṣēpaśataṃ karōti nabhasvatā prāvṛṣi vāridō yathā ॥ 309॥
nigṛhya śatrōrahamō'vakāśaḥ kvachinna dēyō viṣayānuchintayā । sa ēva sañjīvanahēturasya prakṣīṇajambīratarōrivāmbu ॥ 310॥
dēhātmanā saṃsthita ēva kāmī vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt । atō'rthasandhānaparatvamēva bhēdaprasaktyā bhavabandhahētuḥ ॥ 311॥
kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyatē । kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirōdhayēt ॥ 312॥
vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā cha vāsanā । vardhatē sarvathā puṃsaḥ saṃsārō na nivartatē ॥ 313॥
saṃsārabandhavichChittyai tad dvayaṃ pradahēdyatiḥ । vāsanāvṛddhirētābhyāṃ chintayā kriyayā bahiḥ ॥ 314॥ (pāṭhabhēdaḥ - vāsanā prēryatē hyantaḥ)
tābhyāṃ pravardhamānā sā sūtē saṃsṛtimātmanaḥ । trayāṇāṃ cha kṣayōpāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā ॥ 315॥
sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalōkanaiḥ । (pāṭhabhēdaḥ - mātrāvalōkanam) sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnutē ॥ 316॥
kriyānāśē bhavēchchintānāśō'smādvāsanākṣayaḥ । vāsanāprakṣayō mōkṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyatē ॥ 317॥ (pāṭhabhēdaḥ - sa)
sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇē sati hyasau vilīnāpyahamādivāsanā । (pāṭhabhēdaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā) atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ vilīyatē sādhu yathā tamisrā ॥ 318॥
tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ na dṛśyatē satyuditē dinēśē । tathā'dvayānandarasānubhūtau naivāsti bandhō na cha duḥkhagandhaḥ ॥ 319॥
dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhēdaḥ - pravilāpayansvayaṃ) sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan । samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā kālaṃ nayēthāḥ sati karmabandhē ॥ 320॥
pramādō brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadāchana । pramādō mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ ॥ 321॥
na pramādādanarthō'nyō jñāninaḥ svasvarūpataḥ । tatō mōhastatō'handhīstatō bandhastatō vyathā ॥ 322॥
viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ । vikṣēpayati dhīdōṣairyōṣā jāramiva priyam ॥ 323॥
yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati । āvṛṇōti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham ॥ 324॥
lakṣyachyutaṃ chēdyadi chittamīṣad bahirmukhaṃ sannipatēttatastataḥ । pramādataḥ prachyutakēlikandukaḥ sōpānapaṅktau patitō yathā tathā ॥ 325॥
viṣayēṣvāviśachchētaḥ saṅkalpayati tadguṇān । samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam ॥ 326॥
ataḥ pramādānna parō'sti mṛtyuḥ vivēkinō brahmavidaḥ samādhau । samāhitaḥ siddhimupaiti samyak samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ ॥ 327॥
tataḥ svarūpavibhraṃśō vibhraṣṭastu patatyadhaḥ । patitasya vinā nāśaṃ punarnārōha īkṣyatē ॥ 328॥
saṅkalpaṃ varjayēttasmātsarvānarthasya kāraṇam । apathyāni hi vastūni vyādhigrastō yathōtsṛjē । jīvatō yasya kaivalyaṃ vidēhē sa cha kēvalaḥ । yatkiñchit paśyatō bhēdaṃ bhayaṃ brūtē yajuḥśrutiḥ ॥ 329॥
yadā kadā vāpi vipaśchidēṣa brahmaṇyanantē'pyaṇumātrabhēdam । paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt ॥ 330॥ (pāṭhabhēdaḥ - yadīkṣitaṃ)
śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhē dṛśyē'tra yaḥ svātmamatiṃ karōti । upaiti duḥkhōpari duḥkhajātaṃ niṣiddhakartā sa malimluchō yathā ॥ 331॥
satyābhisandhānaratō vimuktō mahattvamātmīyamupaiti nityam । mithyābhisandhānaratastu naśyēd dṛṣṭaṃ tadētadyadachaurachaurayōḥ ॥ 332॥ (pāṭhabhēdaḥ - chōrachōrayōḥ)
yatirasadanusandhiṃ bandhahētuṃ vihāya svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhēt sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam ॥ 333॥
bāhyānusandhiḥ parivardhayētphalaṃ (pāṭhabhēdaḥ - bāhyābhisandhiḥ) durvāsanāmēva tatastatō'dhikām । jñātvā vivēkaiḥ parihṛtya bāhyaṃ svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam ॥ 334॥
bāhyē niruddhē manasaḥ prasannatā manaḥprasādē paramātmadarśanam । tasminsudṛṣṭē bhavabandhanāśō bahirnirōdhaḥ padavī vimuktēḥ ॥ 335॥
kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivēkī śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī । jānanhi kuryādasatō'valambaṃ svapātahētōḥ śiśuvanmumukṣuḥ ॥ 336॥
dēhādisaṃsaktimatō na muktiḥ muktasya dēhādyabhimatyabhāvaḥ । suptasya nō jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ svapnastayōrbhinnaguṇāśrayatvāt ॥ 337॥
antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgamēṣu jñātvā''tmanādhāratayā vilōkya । (pāṭhabhēdaḥ - jñānātman) tyaktākhilōpādhirakhaṇḍarūpaḥ pūrṇātmanā yaḥ sthita ēṣa muktaḥ ॥ 338॥
sarvātmanā bandhavimuktihētuḥ sarvātmabhāvānna parō'sti kaśchit । dṛśyāgrahē satyupapadyatē'sau sarvātmabhāvō'sya sadātmaniṣṭhayā ॥ 339॥
dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭatē dēhātmanā tiṣṭhatō bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ । sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandēchChubhiryatnataḥ ॥ 340॥
sarvātmasiddhayē bhikṣōḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ । (pāṭhabhēdaḥ - sārvātmya) samādhiṃ vidadhātyēṣā śāntō dānta iti śrutiḥ ॥ 341॥
ārūḍhaśaktērahamō vināśaḥ kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ । (pāṭhabhēdaḥ - kartuṃ na) yē nirvikalpākhyasamādhiniśchalāḥ tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ ॥ 342॥
ahambuddhyaiva mōhinyā yōjayitvā''vṛtērbalāt । vikṣēpaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣēpayati tadguṇaiḥ ॥ 343॥
vikṣēpaśaktivijayō viṣamō vidhātuṃ niḥśēṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāvē । dṛgdṛśyayōḥ sphuṭapayōjalavadvibhāgē naśyēttadāvaraṇamātmani cha svabhāvāt । niḥsaṃśayēna bhavati pratibandhaśūnyō vikṣēpaṇaṃ na hi tadā yadi chēnmṛṣārthē ॥ 344॥ (pāṭhabhēdaḥ - nikṣēpaṇaṃ)
samyagvivēkaḥ sphuṭabōdhajanyō vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam । Chinatti māyākṛtamōhabandhaṃ yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ ॥ 345॥ (pāṭhabhēdaḥ - vimuktasya)
parāvaraikatvavivēkavahniḥ dahatyavidyāgahanaṃ hyaśēṣam । kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ advaitabhāvaṃ samupēyuṣō'sya ॥ 346॥
āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ । mithyājñānavināśastadvikṣēpajanitaduḥkhanivṛttiḥ ॥ 347॥
ētattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt । tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktayē viduṣā ॥ 348॥
ayō'gniyōgādiva satsamanvayān mātrādirūpēṇa vijṛmbhatē dhīḥ । tatkāryamētaddvitayaṃ yatō mṛṣā (pāṭhabhēdaḥ - tatkāryamēva tritayaṃ) dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanōrathēṣu ॥ 349॥
tatō vikārāḥ prakṛtērahammukhā dēhāvasānā viṣayāścha sarvē । kṣaṇē'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhēdaḥ - bhāvina ēṣa ātmā) masattvamātmā tu kadāpi nānyathā ॥ 350॥ (pāṭhabhēdaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)
nityādvayākhaṇḍachidēkarūpō buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ । ahampadapratyayalakṣitārthaḥ pratyak sadānandaghanaḥ parātmā ॥ 351॥
itthaṃ vipaśchitsadasadvibhajya niśchitya tattvaṃ nijabōdhadṛṣṭyā । jñātvā svamātmānamakhaṇḍabōdhaṃ tēbhyō vimuktaḥ svayamēva śāmyati ॥ 352॥
ajñānahṛdayagranthērniḥśēṣavilayastadā । samādhinā'vikalpēna yadā'dvaitātmadarśanam ॥ 353॥
tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidōṣāt prabhavati paramātmanyadvayē nirviśēṣē । pravilasati samādhāvasya sarvō vikalpō vilayanamupagachChēdvastutattvāvadhṛtyā ॥ 354॥
śāntō dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam । tēnāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyō nirvikalpaḥ ॥ 355॥
samāhitā yē pravilāpya bāhyaṃ śrōtrādi chētaḥ svamahaṃ chidātmani । ta ēva muktā bhavapāśabandhaiḥ nānyē tu pārōkṣyakathābhidhāyinaḥ ॥ 356॥
upādhibhēdātsvayamēva bhidyatē (pāṭhabhēdaḥ - yōgātsvayamēva) chōpādhyapōhē svayamēva kēvalaḥ । tasmādupādhērvilayāya vidvān vasētsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā ॥ 357॥
sati saktō narō yāti sadbhāvaṃ hyēkaniṣṭhayā । kīṭakō bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpatē ॥ 358॥
kriyāntarāsaktimapāsya kīṭakō dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛchChati । (pāṭhabhēdaḥ - dhyāyanyathāliṃ) tathaiva yōgī paramātmatattvaṃ dhyātvā samāyāti tadēkaniṣṭhayā ॥ 359॥
atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati । samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ ॥ 360॥
yathā suvarṇaṃ puṭapākaśōdhitaṃ tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛchChati । tathā manaḥ sattvarajastamōmalaṃ dhyānēna santyajya samēti tattvam ॥ 361॥
nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ pakvaṃ manō brahmaṇi līyatē yadā । tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhēdaḥ - sa vikalpavarjitaḥ) svatō'dvayānandarasānubhāvakaḥ ॥ 362॥
samādhinā'nēna samastavāsanā- granthērvināśō'khilakarmanāśaḥ । antarbahiḥ sarvata ēva sarvadā svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt ॥ 363॥
śrutēḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi । nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam ॥ 364॥
nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ brahmatattvamavagamyatē dhruvam । nānyathā chalatayā manōgatēḥ pratyayāntaravimiśritaṃ bhavēt ॥ 365॥
ataḥ samādhatsva yatēndriyaḥ san nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīchi । vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā kṛtaṃ sadēkatvavilōkanēna ॥ 366॥
yōgasya prathamadvāraṃ vāṅnirōdhō'parigrahaḥ । (pāṭhabhēdaḥ - prathamaṃ dvāraṃ) nirāśā cha nirīhā cha nityamēkāntaśīlatā ॥ 367॥
ēkāntasthitirindriyōparamaṇē hēturdamaśchētasaḥ saṃrōdhē karaṇaṃ śamēna vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā । tēnānandarasānubhūtirachalā brāhmī sadā yōginaḥ tasmāchchittanirōdha ēva satataṃ kāryaḥ prayatnō munēḥ ॥ 368॥ prayatnānmunēḥ vāchaṃ niyachChātmani taṃ niyachCha buddhau dhiyaṃ yachCha cha buddhisākṣiṇi । taṃ chāpi pūrṇātmani nirvikalpē vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva ॥ 369॥
dēhaprāṇēndriyamanōbuddhyādibhirupādhibhiḥ । yairyairvṛttēḥsamāyōgastattadbhāvō'sya yōginaḥ ॥ 370॥
tannivṛttyā munēḥ samyak sarvōparamaṇaṃ sukham । sandṛśyatē sadānandarasānubhavaviplavaḥ ॥ 371॥
antastyāgō bahistyāgō viraktasyaiva yujyatē । tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā ॥ 372॥
bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ । (pāṭhabhēdaḥ - saṅgaḥ) virakta ēva śaknōti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ ॥ 373॥
vairāgyabōdhau puruṣasya pakṣivat pakṣau vijānīhi vichakṣaṇa tvam । vimuktisaudhāgralatādhirōhaṇaṃ tābhyāṃ vinā nānyatarēṇa sidhyati ॥ 374॥
atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ samāhitasyaiva dṛḍhaprabōdhaḥ । prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ muktātmanō nityasukhānubhūtiḥ ॥ 375॥
vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ tachchēchChuddhatarātmabōdhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk । ētaddvāramajasramuktiyuvatēryasmāttvamasmātparaṃ sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śrēyasē ॥ 376॥
āśāṃ Chinddhi viṣōpamēṣu viṣayēṣvēṣaiva mṛtyōḥ kṛti- (pāṭhabhēdaḥ - mṛtyōḥ sṛti) styaktvā jātikulāśramēṣvabhimatiṃ muñchātidūrātkriyāḥ । dēhādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani tvaṃ draṣṭāsyamanō'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ ॥ 377॥ (pāṭhabhēdaḥ - draṣṭāsyamalō)
lakṣyē brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyēndriyaṃ svasthānē vinivēśya niśchalatanuśchōpēkṣya dēhasthitim । brahmātmaikyamupētya tanmayatayā chākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam ॥ 378॥ (pāṭhabhēdaḥ - kimanyairbhramaiḥ)
anātmachintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam । chintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam ॥ 379॥
ēṣa svayañjyōtiraśēṣasākṣī vijñānakōśō vilasatyajasram । vijñānakōśē lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa- makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya ॥ 380॥
ētamachChinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā । ullēkhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam ॥ 381॥
atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan । udāsīnatayā tēṣu tiṣṭhētsphuṭaghaṭādivat ॥ 382॥ (pāṭhabhēdaḥ - tiṣṭhēdghaṭapaṭādivat)
viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpē nivēśya sākṣiṇyavabōdhamātrē । śanaiḥ śanairniśchalatāmupānayan pūrṇaṃ svamēvānuvilōkayēttataḥ ॥ 383॥ (pāṭhabhēdaḥ - pūrṇatvamēvānu)
dēhēndriyaprāṇamanō'hamādibhiḥ svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ । vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ pūrṇaṃ mahākāśamivāvalōkayēt ॥ 384॥
ghaṭakalaśakusūlasūchimukhyaiḥ gaganamupādhiśatairvimuktamēkam । bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ paramahamādivimuktamēkamēva ॥ 385॥
brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ । (pāṭhabhēdaḥ - brahmādyāḥ stamba) tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyēdēkātmanā sthitam ॥ 386॥
yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadvivēkē (pāṭhabhēdaḥ - yadvivēkē) tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam । bhrāntērnāśē bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhēdaḥ - bhrāntidṛṣṭā) rajjustadvadviśvamātmasvarūpam ॥ 387॥
svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ । svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñchana ॥ 388॥
antaḥ svayaṃ chāpi bahiḥ svayaṃ cha svayaṃ purastāt svayamēva paśchāt । svayaṃ hyāvāchyāṃ svayamapyudīchyāṃ (pāṭhabhēdaḥ - hyavāchyāṃ) tathōpariṣṭātsvayamapyadhastāt ॥ 389॥
taraṅgaphēnabhramabudbudādi sarvaṃ svarūpēṇa jalaṃ yathā tathā । chidēva dēhādyahamantamētat sarvaṃ chidēvaikarasaṃ viśuddham ॥ 390॥
sadēvēdaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayōḥ satō'nyannāstyēva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ । pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ vadatyēṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā ॥ 391॥
kriyāsamabhihārēṇa yatra nānyaditi śrutiḥ । bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttayē ॥ 392॥
ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhēdaḥ - nirvikalpa) niḥsīmaniḥspandananirvikāram । antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ svayaṃ paraṃ brahma kimasti bōdhyam ॥ 393॥
vaktavyaṃ kimu vidyatē'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ । (pāṭhabhēdaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ) brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ brahmībhūya vasanti santatachidānandātmanaitaddhruvam ॥ 394॥ (pāṭhabhēdaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)
jahi malamayakōśē'handhiyōtthāpitāśāṃ prasabhamanilakalpē liṅgadēhē'pi paśchāt । nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ svayamiti parichīya brahmarūpēṇa tiṣṭha ॥ 395॥
śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuchiḥ parēbhyaḥ syātklēśō jananamaraṇavyādhinilayaḥ । (pāṭhabhēdaḥ - vyādhinirayāḥ) yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramachalam tadā tēbhyō muktō bhavati hi tadāha śrutirapi ॥ 396॥
svātmanyārōpitāśēṣābhāsavastunirāsataḥ । svayamēva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam ॥ 397॥
samāhitāyāṃ sati chittavṛttau parātmani brahmaṇi nirvikalpē । na dṛśyatē kaśchidayaṃ vikalpaḥ prajalpamātraḥ pariśiṣyatē yataḥ ॥ 398॥ (pāṭhabhēdaḥ - tataḥ)
asatkalpō vikalpō'yaṃ viśvamityēkavastuni । nirvikārē nirākārē nirviśēṣē bhidā kutaḥ ॥ 399॥
draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni । (pāṭhabhēdaḥ - draṣṭṛdarśana) nirvikārē nirākārē nirviśēṣē bhidā kutaḥ ॥ 400॥
kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni । nirvikārē nirākārē nirviśēṣē bhidā kutaḥ ॥ 401॥
tējasīva tamō yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam । (pāṭhabhēdaḥ - yatra vilīnaṃ) advitīyē parē tattvē nirviśēṣē bhidā kutaḥ ॥ 402॥
ēkātmakē parē tattvē bhēdavārtā kathaṃ vasēt । (pāṭhabhēdaḥ - kathaṃ bhavēt) suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhēdaḥ kēnāvalōkitaḥ ॥ 403॥
na hyasti viśvaṃ paratattvabōdhāt sadātmani brahmaṇi nirvikalpē । kālatrayē nāpyahirīkṣitō guṇē na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām ॥ 404॥
māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ । iti brūtē śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyatē ॥ 405॥
ananyatvamadhiṣṭhānādārōpyasya nirīkṣitam । paṇḍitai rajjusarpādau vikalpō bhrāntijīvanaḥ ॥ 406॥
chittamūlō vikalpō'yaṃ chittābhāvē na kaśchana । ataśchittaṃ samādhēhi pratyagrūpē parātmani ॥ 407॥
kimapi satatabōdhaṃ kēvalānandarūpaṃ nirupamamativēlaṃ nityamuktaṃ nirīham । niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau ॥ 408॥
prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram । nigamavachanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau ॥ 409॥
ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhēdaḥ - bhāsavastu) stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam । śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamēkaṃ hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau ॥ 410॥
samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpē vilōkayātmānamakhaṇḍavaibhavam । vichChinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhēdaḥ - gandhagandhilaṃ) yatnēna puṃstvaṃ saphalīkuruṣva ॥ 411-
sarvōpādhivinirmuktaṃ sachchidānandamadvayam । bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpasē'dhvanē ॥ 412॥
Chāyēva puṃsaḥ paridṛśyamāna- mābhāsarūpēṇa phalānubhūtyā । śarīramārāchChavavannirastaṃ punarna sandhatta idaṃ mahātmā ॥ 413॥
satatavimalabōdhānandarūpaṃ samētya (pāṭhabhēdaḥ - svamētya) tyaja jaḍamalarūpōpādhimētaṃ sudūrē । atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhēdaḥ - punarapi naiva) smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpatē kutsanāya ॥ 414॥
samūlamētatparidāhya vahnau (pāṭhabhēdaḥ - paridahya) sadātmani brahmaṇi nirvikalpē । tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabōdhā- nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ ॥ 415॥
prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ prayātu vā tiṣṭhatu gōriva srak । na tatpunaḥ paśyati tattvavēttā- ''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ ॥ 416॥
akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ । kimichChan kasya vā hētōrdēhaṃ puṣṇāti tattvavit ॥ 417॥
saṃsiddhasya phalaṃ tvētajjīvanmuktasya yōginaḥ । bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani ॥ 418॥
vairāgyasya phalaṃ bōdhō bōdhasyōparatiḥ phalam । svānandānubhavāchChāntirēṣaivōparatēḥ phalam ॥ 419॥
yadyuttarōttarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam । nivṛttiḥ paramā tṛptirānandō'nupamaḥ svataḥ ॥ 420॥
dṛṣṭaduḥkhēṣvanudvēgō vidyāyāḥ prastutaṃ phalam । yatkṛtaṃ bhrāntivēlāyāṃ nānā karma jugupsitam । paśchānnarō vivēkēna tatkathaṃ kartumarhati ॥ 421॥
vidyāphalaṃ syādasatō nivṛttiḥ pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam । tajjñājñayōryanmṛgatṛṣṇikādau nōchēdvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt ॥ 422॥ (pāṭhabhēdaḥ - nōchēdvidō)
ajñānahṛdayagranthērvināśō yadyaśēṣataḥ । anichChōrviṣayaḥ kiṃ nu pravṛttēḥ kāraṇaṃ svataḥ ॥ 423॥ (pāṭhabhēdaḥ - viduṣaḥ kiṃ)
vāsanānudayō bhōgyē vairāgyasya tadāvadhiḥ । ahambhāvōdayābhāvō bōdhasya paramāvadhiḥ । līnavṛttairanutpattirmaryādōparatēstu sā ॥ 424॥ (pāṭhabhēdaḥ - vṛttēra)
brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī- ranyāvēditabhōgyabhōgakalanō nidrāluvadbālavat । svapnālōkitalōkavajjagadidaṃ paśyankvachillabdhadhī- rāstē kaśchidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyō bhuvi ॥ 425॥
sthitaprajñō yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnutē । brahmaṇyēva vilīnātmā nirvikārō viniṣkriyaḥ ॥ 426॥
brahmātmanōḥ śōdhitayōrēkabhāvāvagāhinī । nirvikalpā cha chinmātrā vṛttiḥ prajñēti kathyatē । susthitā'sau bhavēdyasya sthitaprajñaḥ sa uchyatē ॥ 427॥
yasya sthitā bhavētprajñā yasyānandō nirantaraḥ । prapañchō vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyatē ॥ 428॥
līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ । bōdhō nirvāsanō yasya sa jīvanmukta iṣyatē ॥ 429॥
śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ । yasya chittaṃ viniśchintaṃ sa jīvanmukta iṣyatē ॥ 430॥ (pāṭhabhēdaḥ - yaḥ sachittō'pi niśchittaḥ)
vartamānē'pi dēhē'smiñChāyāvadanuvartini । ahantāmamatā'bhāvō jīvanmuktasya lakṣaṇam ॥ 431॥
atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavichāraṇam । audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam ॥ 432॥ (pāṭhabhēdaḥ - prāptē)
guṇadōṣaviśiṣṭē'sminsvabhāvēna vilakṣaṇē । sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam ॥ 433॥
iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani । ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam ॥ 434॥
brahmānandarasāsvādāsaktachittatayā yatēḥ । antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam ॥ 435॥
dēhēndriyādau kartavyē mamāhambhāvavarjitaḥ । audāsīnyēna yastiṣṭhētsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ ॥ 436॥ (pāṭhabhēdaḥ - sa jīvanmukta iṣyatē)
vijñāta ātmanō yasya brahmabhāvaḥ śrutērbalāt । bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ ॥ 437॥ (pāṭhabhēdaḥ - sa jīvanmukta iṣyatē)
dēhēndriyēṣvahambhāva idambhāvastadanyakē । yasya nō bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyatē ॥ 438॥
jīvēśōbhayasaṃsārarūpadurvāsanōjjhitā । sā sarvadā bhavēdyasya sa jīvanmukta iṣyatē ॥
na pratyagbrahmaṇōrbhēdaṃ kadāpi brahmasargayōḥ । prajñayā yō vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ ॥ 439॥ (pāṭhabhēdaḥ - sa jīvanmukta iṣyatē) sādhubhiḥ pūjyamānē'sminpīḍyamānē'pi durjanaiḥ । samabhāvō bhavēdyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ ॥ 440॥ (pāṭhabhēdaḥ - sa jīvanmukta iṣyatē)
yatra praviṣṭā viṣayāḥ parēritā nadīpravāhā iva vārirāśau । linanti sanmātratayā na vikriyāṃ utpādayantyēṣa yatirvimuktaḥ ॥ 441॥
vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ । asti chēnna sa vijñātabrahmabhāvō bahirmukhaḥ ॥ 442॥
prāchīnavāsanāvēgādasau saṃsaratīti chēt । na sadēkatvavijñānānmandī bhavati vāsanā ॥ 443॥
atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari । tathaiva brahmaṇi jñātē pūrṇānandē manīṣiṇaḥ ॥ 444॥
nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyatē । bravīti śrutirētasya prārabdhaṃ phaladarśanāt ॥ 445॥
sukhādyanubhavō yāvattāvatprārabdhamiṣyatē । phalōdayaḥ kriyāpūrvō niṣkriyō na hi kutrachit ॥ 446॥
ahaṃ brahmēti vijñānātkalpakōṭiśatārjitam । sañchitaṃ vilayaṃ yāti prabōdhātsvapnakarmavat ॥ 447॥
yatkṛtaṃ svapnavēlāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam । suptōtthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā ॥ 448॥
svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabhō yathā । na śliṣyati cha yatkiñchitkadāchidbhāvikarmabhiḥ ॥ 449॥ (pāṭhabhēdaḥ - śliṣyatē yatiḥ kiñchit)
na nabhō ghaṭayōgēna surāgandhēna lipyatē । tathātmōpādhiyōgēna taddharmairnaiva lipyatē ॥ 450॥
jñānōdayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati । adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyōtsṛṣṭabāṇavat ॥ 451॥
vyāghrabuddhyā vinirmuktō bāṇaḥ paśchāttu gōmatau । na tiṣṭhati Chinatyēva lakṣyaṃ vēgēna nirbharam ॥ 452॥
prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhōgēna tasya kṣayaḥ samyagjñānahutāśanēna vilayaḥ prāksañchitāgāminām । brahmātmaikyamavēkṣya tanmayatayā yē sarvadā saṃsthitāḥ tēṣāṃ tattritayaṃ nahi kvachidapi brahmaiva tē nirguṇam ॥ 453॥
upādhitādātmyavihīnakēvala- brahmātmanaivātmani tiṣṭhatō munēḥ । prārabdhasadbhāvakathā na yuktā svapnārthasambandhakathēva jāgrataḥ ॥ 454॥
na hi prabuddhaḥ pratibhāsadēhē dēhōpayōginyapi cha prapañchē । karōtyahantāṃ mamatāmidantāṃ kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgarēṇa ॥ 455॥
na tasya mithyārthasamarthanēchChā na saṅgrahastajjagatō'pi dṛṣṭaḥ । tatrānuvṛttiryadi chēnmṛṣārthē na nidrayā mukta itīṣyatē dhruvam ॥ 456॥
tadvatparē brahmaṇi vartamānaḥ sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣatē । smṛtiryathā svapnavilōkitārthē tathā vidaḥ prāśanamōchanādau ॥ 457॥
karmaṇā nirmitō dēhaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām । nānādērātmanō yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ ॥ 458॥
ajō nityaḥ śāśvata iti brūtē śrutiramōghavāk । (pāṭhabhēdaḥ - ajō nitya iti brūtē śrutirēṣā tvamōghavāk) tadātmanā tiṣṭhatō'sya kutaḥ prārabdhakalpanā ॥ 459॥
prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dēhātmanā sthitiḥ । dēhātmabhāvō naivēṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ ॥ 460॥
śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntirēva hi । adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kutō janiḥ । (pāṭhabhēdaḥ - sattvamasattvasya) ajātasya kutō nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ ॥ 461॥
jñānēnājñānakāryasya samūlasya layō yadi । tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ dēha iti śaṅkāvatō jaḍān ॥ 462॥
samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ । na tu dēhādisatyatvabōdhanāya vipaśchitām । yataḥ śrutērabhiprāyaḥ paramārthaikagōcharaḥ ॥ 463॥
paripūrṇamanādyantamapramēyamavikriyam । ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 464॥
sadghanaṃ chidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam । ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 465॥
pratyagēkarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatōmukham । ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 466॥
ahēyamanupādēyamanādēyamanāśrayam । manādhēyamanā ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 467॥
nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam । ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 468॥
anirūpya svarūpaṃ yanmanōvāchāmagōcharam । ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 469॥
satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam । ēkamēvādvayaṃ brahma nēha nānāsti kiñchana ॥ 470॥
nirastarāgā vinirastabhōgāḥ (pāṭhabhēdaḥ - nirapāstabhōgāḥ) śāntāḥ sudāntā yatayō mahāntaḥ । vijñāya tattvaṃ paramētadantē prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayōgāt ॥ 471॥
bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ svarūpamānandaghanaṃ vichārya । (pāṭhabhēdaḥ - nichāyya) vidhūya mōhaṃ svamanaḥprakalpitaṃ muktaḥ kṛtārthō bhavatu prabuddhaḥ ॥ 472॥
samādhinā sādhuviniśchalātmanā (pāṭhabhēdaḥ - suniśchalātmanā) paśyātmatattvaṃ sphuṭabōdhachakṣuṣā । niḥsaṃśayaṃ samyagavēkṣitaśchē- chChrutaḥ padārthō na punarvikalpyatē ॥ 473॥ (pāṭhabhēdaḥ - punarvikalpatē)
svasyāvidyābandhasambandhamōkṣā- tsatyajñānānandarūpātmalabdhau । śāstraṃ yuktirdēśikōktiḥ pramāṇaṃ chāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam ॥ 474॥
bandhō mōkṣaścha tṛptiścha chintā''rōgyakṣudhādayaḥ । svēnaiva vēdyā yajjñānaṃ parēṣāmānumānikam ॥ 475॥
taṭasthitā bōdhayanti guravaḥ śrutayō yathā । prajñayaiva tarēdvidvānīśvarānugṛhītayā ॥ 476॥
svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam । saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhēnnirvikalpātmanā''tmani ॥ 477॥ (pāṭhabhēdaḥ - susukhaṃ tiṣṭhēn) vēdāntasiddhāntaniruktirēṣā brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagachcha । akhaṇḍarūpasthitirēva mōkṣō brahmādvitīyē śrutayaḥ pramāṇam ॥ 478॥ (pāṭhabhēdaḥ - brahmādvitīyaṃ)
iti guruvachanāchChrutipramāṇāt paramavagamya satattvamātmayuktyā । praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā kvachidachalākṛtirātmaniṣṭhatō'bhūt ॥ 479॥ (pāṭhabhēdaḥ - ātmaniṣṭhitō)
kiñchitkālaṃ samādhāya parē brahmaṇi mānasam । (pāṭhabhēdaḥ - kañchitkālaṃ) utthāya paramānandādidaṃ vachanamabravīt ॥ 480॥ (pāṭhabhēdaḥ - vyutthāya)
buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ brahmātmanōrēkatayā'dhigatyā । idaṃ na jānē'pyanidaṃ na jānē kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram ॥ 481॥ (pāṭhabhēdaḥ - sukhamasya pāram)
vāchā vaktumaśakyamēva manasā mantuṃ na vā śakyatē svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhērvaibhavam । ambhōrāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanmē manō yasyāṃśāṃśalavē vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam ॥ 482॥
kva gataṃ kēna vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat । adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam ॥ 483॥
kiṃ hēyaṃ kimupādēyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam । akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇē brahmamahārṇavē ॥ 484॥
na kiñchidatra paśyāmi na śaṛṇōmi na vēdmyaham । svātmanaiva sadānandarūpēṇāsmi vilakṣaṇaḥ ॥ 485॥
namō namastē guravē mahātmanē vimuktasaṅgāya saduttamāya । nityādvayānandarasasvarūpiṇē bhūmnē sadā'pāradayāmbudhāmnē ॥ 486॥
yatkaṭākṣaśaśisāndrachandrikā- pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ । prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā- nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt ॥ 487॥
dhanyō'haṃ kṛtakṛtyō'haṃ vimuktō'haṃ bhavagrahāt । nityānandasvarūpō'haṃ pūrṇō'haṃ tvadanugrahāt ॥ 488॥
asaṅgō'hamanaṅgō'hamaliṅgō'hamabhaṅguraḥ । praśāntō'hamanantō'hamamalō'haṃ chirantanaḥ ॥ 489॥ (pāṭhabhēdaḥ - 'hamatāntō'haṃ)
akartāhamabhōktāhamavikārō'hamakriyaḥ । śuddhabōdhasvarūpō'haṃ kēvalō'haṃ sadāśivaḥ ॥ 490॥
draṣṭuḥ śrōturvaktuḥ karturbhōkturvibhinna ēvāham । nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabōdhātmā ॥ 491॥
nāhamidaṃ nāhamadō'pyubhayōravabhāsakaṃ paraṃ śuddham । bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamēvāham ॥ 492॥
nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram । nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamēvāham ॥ 493॥
nārāyaṇō'haṃ narakāntakō'haṃ purāntakō'haṃ puruṣō'hamīśaḥ । akhaṇḍabōdhō'hamaśēṣasākṣī nirīśvarō'haṃ nirahaṃ cha nirmamaḥ ॥ 494॥
sarvēṣu bhūtēṣvahamēva saṃsthitō jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san । bhōktā cha bhōgyaṃ svayamēva sarvaṃ yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā ॥ 495॥
mayyakhaṇḍasukhāmbhōdhau bahudhā viśvavīchayaḥ । utpadyantē vilīyantē māyāmārutavibhramāt ॥ 496॥
sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā- dārōpitānusphuraṇēna lōkaiḥ । kālē yathā kalpakavatsarāya- ṇartvādayō niṣkalanirvikalpē ॥ 497॥
ārōpitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavēt kadāpi mūḍhairatidōṣadūṣitaiḥ । mūḍhairmati nārdrīkarōtyūṣarabhūmibhāgaṃ marīchikāvāri mahāpravāhaḥ ॥ 498॥
ākāśavallēpavidūragō'haṃ (pāṭhabhēdaḥ - ākāśavat kalpavi) ādityavadbhāsyavilakṣaṇō'ham । ahāryavannityaviniśchalō'haṃ ambhōdhivatpāravivarjitō'ham ॥ 499॥
na mē dēhēna sambandhō mēghēnēva vihāyasaḥ । ataḥ kutō mē taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ ॥ 500॥
upādhirāyāti sa ēva gachChati sa ēva karmāṇi karōti bhuṅktē । sa ēva jīryan mriyatē sadāhaṃ (pāṭhabhēdaḥ - ēva jīvan) kulādrivanniśchala ēva saṃsthitaḥ ॥ 501॥
na mē pravṛttirna cha mē nivṛttiḥ sadaikarūpasya niraṃśakasya । ēkātmakō yō niviḍō nirantarō (pāṭhabhēdaḥ - nibiḍō) vyōmēva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu chēṣṭatē ॥ 502॥
puṇyāni pāpāni nirindriyasya niśchētasō nirvikṛtērnirākṛtēḥ । kutō mamākhaṇḍasukhānubhūtēḥ brūtē hyananvāgatamityapi śrutiḥ ॥ 503॥
Chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā । na spṛśatyēva yatkiñchitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam ॥ 504॥
na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam । avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat । dēhēndriyamanōdharmā naivātmānaṃ spṛśantyahō ॥ 505॥ ēxtra
ravēryathā karmaṇi sākṣibhāvō vahnēryathā dāhaniyāmakatvam । (pāṭhabhēdaḥ - vā'yasi dāhakatvam) rajjōryathā''rōpitavastusaṅgaḥ tathaiva kūṭasthachidātmanō mē ॥ 506॥
kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ bhōktāpi vā bhōjayitāpi nāham । draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ sō'haṃ svayañjyōtiranīdṛgātmā ॥ 507॥
chalatyupādhau pratibimbalaulya- maupādhikaṃ mūḍhadhiyō nayanti । svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ kartāsmi bhōktāsmi hatō'smi hēti ॥ 508॥
jalē vāpi sthalē vāpi luṭhatvēṣa jaḍātmakaḥ । nāhaṃ vilipyē taddharmairghaṭadharmairnabhō yathā ॥ 509॥
kartṛtvabhōktṛtvakhalatvamattatā- jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ । buddhērvikalpā na tu santi vastutaḥ svasminparē brahmaṇi kēvalē'dvayē ॥ 510॥
santu vikārāḥ prakṛtērdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi । kiṃ mē'saṅgachitastairna ghanaḥ kvachidambaraṃ spṛśati ॥ 511॥ (pāṭhabhēdaḥ - taiḥ kiṃ mē'saṅgachitērna hyambudaḍambarō'mbaraṃ)
avyaktādisthūlaparyantamētat viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam । vyōmaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ brahmādvaitaṃ yattadēvāhamasmi ॥ 512॥
sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam । nityaṃ śuddhaṃ niśchalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhēdaḥ - niṣkalaṃ) brahmādvaitaṃ yattadēvāhamasmi ॥ 513॥
yatpratyastāśēṣamāyāviśēṣaṃ pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam । satyajñānānantamānandarūpaṃ brahmādvaitaṃ yattadēvāhamasmi ॥ 514॥
niṣkriyō'smyavikārō'smi niṣkalō'smi nirākṛtiḥ । nirvikalpō'smi nityō'smi nirālambō'smi nirdvayaḥ ॥ 515॥
sarvātmakō'haṃ sarvō'haṃ sarvātītō'hamadvayaḥ । kēvalākhaṇḍabōdhō'hamānandō'haṃ nirantaraḥ ॥ 516॥
svārājyasāmrājyavibhūtirēṣā bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt । prāptā mayā śrīguravē mahātmanē namō namastē'stu punarnamō'stu ॥ 517॥
mahāsvapnē māyākṛtajanijarāmṛtyugahanē bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam । (pāṭhabhēdaḥ - ranukalam) ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā prabōdhya prasvāpātparamavitavānmāmasi gurō ॥ 518॥
namastasmai sadaikasmai kasmaichinmahasē namaḥ । (pāṭhabhēdaḥ - sadēkasmai namaśchinmahasē muhuḥ) yadētadviśvarūpēṇa rājatē gururāja tē ॥ 519॥
iti natamavalōkya śiṣyavaryaṃ samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam । pramuditahṛdayaṃ sa dēśikēndraḥ (pāṭhabhēdaḥ - hṛdayaḥ) punaridamāha vachaḥ paraṃ mahātmā ॥ 520॥
brahmapratyayasantatirjagadatō brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhēdaḥ - satsarvataḥ) paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi । rūpādanyadavēkṣitaṃ kimabhitaśchakṣuṣmatāṃ dṛśyatē (pāṭhabhēdaḥ - vidyatē) tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhērvihārāspadam ॥ 521॥
kastāṃ parānandarasānubhūti- mṛtsṛjya śūnyēṣu ramēta vidvān । (pāṭhabhēdaḥ - mutsṛjya chandrē mahāhlādini dīpyamānē) chitrēndumālōkayituṃ ka ichChēt ॥ 522॥
asatpadārthānubhavēna kiñchin na hyasti tṛptirna cha duḥkhahāniḥ । tadadvayānandarasānubhūtyā tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā ॥ 523॥
svamēva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam । (pāṭhabhēdaḥ - sarvataḥ) svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmatē ॥ 524॥
akhaṇḍabōdhātmani nirvikalpē vikalpanaṃ vyōmni puraprakalpanam । tadadvayānandamayātmanā sadā śāntiṃ parāmētya bhajasva maunam ॥ 525॥
tūṣṇīmavasthā paramōpaśāntiḥ buddhērasatkalpavikalpahētōḥ । brahmātmanō brahmavidō mahātmanō yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram ॥ 526॥
nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam । vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ ॥ 527॥
gachChaṃstiṣṭhannupaviśañChayānō vā'nyathāpi vā । yathēchChayā vasēdvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ ॥ 528॥
na dēśakālāsanadigyamādi- lakṣyādyapēkṣā'pratibaddhavṛttēḥ । (pāṭhabhēdaḥ - pratibaddha saṃsiddhatattvasya mahātmanō'sti) svavēdanē kā niyamādyavasthā ॥ 529॥
ghaṭō'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ kō'nvavēkṣatē । (pāṭhabhēdaḥ - apēkṣyatē) vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ ॥ 530॥
ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇē sati bhāsatē । na dēśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapēkṣatē ॥ 531॥
dēvadattō'hamityētadvijñānaṃ nirapēkṣakam । tadvadbrahmavidō'pyasya brahmāhamiti vēdanam ॥ 532॥
bhānunēva jagatsarvaṃ bhāsatē yasya tējasā । anātmakamasattuchChaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam ॥ 533॥
vēdaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi । yēnārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayēt ॥ 534॥
ēṣa svayañjyōtiranantaśaktiḥ ātmā'pramēyaḥ sakalānubhūtiḥ । yamēva vijñāya vimuktabandhō jayatyayaṃ brahmaviduttamōttamaḥ ॥ 535॥
na khidyatē nō viṣayaiḥ pramōdatē na sajjatē nāpi virajyatē cha । svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ nirantarānandarasēna tṛptaḥ ॥ 536॥
kṣudhāṃ dēhavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ । (pāṭhabhēdaḥ - vastuni) tathaiva vidvān ramatē nirmamō nirahaṃ sukhī ॥ 537॥
chintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu svātantryēṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśānē vanē । vastraṃ kṣālanaśōṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī sañchārō nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā parē brahmaṇi ॥ 538॥
vimānamālambya śarīramētad bhunaktyaśēṣānviṣayānupasthitān । parēchChayā bālavadātmavēttā yō'vyaktaliṅgō'nanuṣaktabāhyaḥ ॥ 539॥
digambarō vāpi cha sāmbarō vā tvagambarō vāpi chidambarasthaḥ । unmattavadvāpi cha bālavadvā piśāchavadvāpi charatyavanyām ॥ 540॥
kāmānniṣkāmarūpī saṃścharatyēkacharō muniḥ । (pāṭhabhēdaḥ - kāmānnī kāmarūpī) svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ ॥ 541॥
kvachinmūḍhō vidvān kvachidapi mahārājavibhavaḥ kvachidbhrāntaḥ saumyaḥ kvachidajagarāchārakalitaḥ । kvachitpātrībhūtaḥ kvachidavamataḥ kvāpyaviditaḥ charatyēvaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ ॥ 542॥
nirdhanō'pi sadā tuṣṭō'pyasahāyō mahābalaḥ । nityatṛptō'pyabhuñjānō'pyasamaḥ samadarśanaḥ ॥ 543॥
api kurvannakurvāṇaśchābhōktā phalabhōgyapi । śarīryapyaśarīryēṣa parichChinnō'pi sarvagaḥ ॥ 544॥
aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvachit । priyāpriyē na spṛśatastathaiva cha śubhāśubhē ॥ 545॥
sthūlādisambandhavatō'bhimāninaḥ sukhaṃ cha duḥkhaṃ cha śubhāśubhē cha । vidhvastabandhasya sadātmanō munēḥ kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā ॥ 546॥
tamasā grastavadbhānādagrastō'pi ravirjanaiḥ । grasta ityuchyatē bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam ॥ 547॥ (pāṭhabhēdaḥ - bhrāntyā) tadvaddēhādibandhēbhyō vimuktaṃ brahmavittamam । paśyanti dēhivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt ॥ 548॥
ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dēhaṃ tu tiṣṭhati । (pāṭhabhēdaḥ - ahini) itastataśchālyamānō yatkiñchitprāṇavāyunā ॥ 549॥
strōtasā nīyatē dāru yathā nimnōnnatasthalam । daivēna nīyatē dēhō yathākālōpabhuktiṣu ॥ 550॥
prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ saṃsārivachcharati bhuktiṣu muktadēhaḥ । siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ chakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ ॥ 551॥
naivēndriyāṇi viṣayēṣu niyuṅkta ēṣa naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ । naiva kriyāphalamapīṣadavēkṣatē sa (pāṭhabhēdaḥ - apīṣadapēkṣatē saḥ) svānandasāndrarasapānasumattachittaḥ ॥ 552॥
lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhētkēvalātmanā । śiva ēva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ ॥ 553॥
jīvannēva sadā muktaḥ kṛtārthō brahmavittamaḥ । upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyēti nirdvayam ॥ 554॥
śailūṣō vēṣasadbhāvābhāvayōścha yathā pumān । tathaiva brahmavichChrēṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ ॥ 555॥
yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarōrvapuḥ patatāt । (pāṭhabhēdaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva) brahmībhūtasya yatēḥ prāgēva tachchidagninā dagdham ॥ 556॥
sadātmani brahmaṇi tiṣṭhatō munēḥ pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā । na dēśakālādyuchitapratīkṣā tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya ॥ 557॥
dēhasya mōkṣō nō mōkṣō na daṇḍasya kamaṇḍalōḥ । avidyāhṛdayagranthimōkṣō mōkṣō yatastataḥ ॥ 558॥
kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣētrē'pi chatvarē । parṇaṃ patati chēttēna tarōḥ kiṃ nu śubhāśubham ॥ 559॥
patrasya puṣpasya phalasya nāśavad- dēhēndriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ । naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā- nandākṛtērvṛkṣavadasti chaiṣaḥ ॥ 560॥ (pāṭhabhēdaḥ - vadāsta ēṣaḥ)
prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūchakam । anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam ॥ 561॥
avināśī vā arē'yamātmēti śrutirātmanaḥ । prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu ॥ 562॥
pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhēdaḥ - kaṭāmbarādyā) dagdhā bhavanti hi mṛdēva yathā tathaiva । dēhēndriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam ॥ 563॥
vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyatē bhānutējasi । tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyatē ॥ 564॥
ghaṭē naṣṭē yathā vyōma vyōmaiva bhavati sphuṭam । tathaivōpādhivilayē brahmaiva brahmavitsvayam ॥ 565॥
kṣīraṃ kṣīrē yathā kṣiptaṃ tailaṃ tailē jalaṃ jalē । saṃyuktamēkatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ ॥ 566॥
ēvaṃ vidēhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam । brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartatē punaḥ ॥ 567॥
sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ । amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ ॥ 568॥
māyāklṛptau bandhamōkṣau na staḥ svātmani vastutaḥ । yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau ॥ 569॥
āvṛtēḥ sadasattvābhyāṃ vaktavyē bandhamōkṣaṇē । nāvṛtirbrahmaṇaḥ kāchidanyābhāvādanāvṛtam । yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ nō sahatē śrutiḥ ॥ 570॥
bandhañcha mōkṣañcha mṛṣaiva mūḍhā buddhērguṇaṃ vastuni kalpayanti । dṛgāvṛtiṃ mēghakṛtāṃ yathā ravau yatō'dvayā'saṅgachidētadakṣaram ॥ 571॥ (pāṭhabhēdaḥ - chidēkamakṣaram)
astīti pratyayō yaścha yaścha nāstīti vastuni । buddhērēva guṇāvētau na tu nityasya vastunaḥ ॥ 572॥
atastau māyayā klṛptau bandhamōkṣau na chātmani । niṣkalē niṣkriyē śāntē niravadyē nirañjanē । advitīyē parē tattvē vyōmavatkalpanā kutaḥ ॥ 573॥
na nirōdhō na chōtpattirna baddhō na cha sādhakaḥ । na mumukṣurna vai mukta ityēṣā paramārthatā ॥ 574॥
sakalanigamachūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ tē mayādya । apagatakalidōṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhēdaḥ - buddhiḥ) svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum ॥ 575॥
iti śrutvā gurōrvākyaṃ praśrayēṇa kṛtānatiḥ । sa tēna samanujñātō yayau nirmuktabandhanaḥ ॥ 576॥
gururēva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ । (pāṭhabhēdaḥ - gururēṣa) pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vichachāra nirantaraḥ ॥ 577॥
ityāchāryasya śiṣyasya saṃvādēnātmalakṣaṇam । nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabōdhōpapattayē ॥ 578॥
hitamidamupadēśamādriyantāṃ vihitanirastasamastachittadōṣāḥ । bhavasukhaviratāḥ praśāntachittāḥ (pāṭhabhēdaḥ - sukhavimukhāḥ) śrutirasikā yatayō mumukṣavō yē ॥ 579॥
saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprōdbhūtadāhavyathā- khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām । atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya- tyēṣā śaṅkarabhāratī vijayatē nirvāṇasandāyinī ॥ 580॥
॥ iti śaṅkarāchāryavirachitaṃ vivēkachūḍāmaṇiḥ ॥
॥ ōṃ tatsat ॥
Browse Related Categories: