ವಿದುರ ನೀತಿ - ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವಂ, ಅಧ್ಯಾಯಃ 33

പ്രഹിതോ ധൃതരാഷ്ട്രേണ ദൂതഃ ക്ഷത്താരമബ്രവീത് । ഈശ്വരസ്ത്വാം മഹാരാജോ മഹാപ്രാജ്ഞ ദിദൃക്ഷതി ॥ 2॥

ഏവമുക്തസ്തു വിദുരഃ പ്രാപ്യ രാജനിവേശനമ് । അബ്രവീദ്ധൃതരാഷ്ട്രായ ദ്വാഃസ്ഥ മാം പ്രതിവേദയ ॥ 3॥

ദ്വാഃസ്ഥ ഉവാച

വിദുരോഽയമനുപ്രാപ്തോ രാജേംദ്ര തവ ശാസനാത് । ദ്രഷ്ടുമിച്ഛതി തേ പാദൌ കിം കരോതു പ്രശാധി മാമ് ॥ 4॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച

പ്രവേശയ മഹാപ്രാജ്ഞം വിദുരം ദീര്ഘദര്ശിനമ് । അഹം ഹി വിദുരസ്യാസ്യ നാകാല്യോ ജാതു ദര്ശനേ ॥ 5॥

ദ്വാഃസ്ഥ ഉവാച

പ്രവിശാംതഃ പുരം ക്ഷത്തര്മഹാരാജസ്യ ധീമതഃ । ന ഹി തേ ദര്ശനേഽകാല്യോ ജാതു രാജാ ബ്രവീതി മാമ് ॥ 6॥

വൈശംപായന ഉവാച

തതഃ പ്രവിശ്യ വിദുരോ ധൃതരാഷ്ട്ര നിവേശനമ് । അബ്രവീത്പ്രാംജലിർവാക്യം ചിംതയാനം നരാധിപമ് ॥ 7॥

വിദുരോഽഹം മഹാപ്രാജ്ഞ സംപ്രാപ്തസ്തവ ശാസനാത് । യദി കിം ചന കര്തവ്യമയമസ്മി പ്രശാധി മാമ് ॥ 8॥

ധൃതരഷ്ത്ര ഉവാച

സംജയോ വിദുര പ്രാപ്തോ ഗര്ഹയിത്വാ ച മാം ഗതഃ । അജാതശത്രോഃ ശ്വോ വാക്യം സഭാമധ്യേ സ വക്ഷ്യതി ॥ 9॥

തസ്യാദ്യ കുരുവീരസ്യ ന വിജ്ഞാതം വചോ മയാ । തന്മേ ദഹതി ഗാത്രാണി തദകാര്ഷീത്പ്രജാഗരമ് ॥ 10॥

ജാഗ്രതോ ദഹ്യമാനസ്യ ശ്രേയോ യദിഹ പശ്യസി । തദ്ബ്രൂഹി ത്വം ഹി നസ്താത ധര്മാര്ഥകുശലോ ഹ്യസി ॥ 11॥

യതഃ പ്രാപ്തഃ സംജയഃ പാംഡവേഭ്യോ ന മേ യഥാവന്മനസഃ പ്രശാംതിഃ । സവേംദ്രിയാണ്യപ്രകൃതിം ഗതാനി കിം വക്ഷ്യതീത്യേവ ഹി മേഽദ്യ ചിംതാ ॥ 12॥

തന്മേ ബ്രൂഹി വിദുര ത്വം യഥാവന് മനീഷിതം സർവമജാതശത്രോഃ । യഥാ ച നസ്താത ഹിതം ഭവേച്ച പ്രജാശ്ച സർവാഃ സുഖിതാ ഭവേയുഃ ॥- ॥

വിദുര ഉവാച

അഭിയുക്തം ബലവതാ ദുര്ബലം ഹീനസാധനമ് । ഹൃതസ്വം കാമിനം ചോരമാവിശംതി പ്രജാഗരാഃ ॥ 13॥

കച്ചിദേതൈര്മഹാദോഷൈര്ന സ്പൃഷ്ടോഽസി നരാധിപ । കച്ചിന്ന പരവിത്തേഷു ഗൃധ്യന്വിപരിതപ്യസേ ॥ 14॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച

ശ്രോതുമിച്ഛാമി തേ ധര്മ്യം പരം നൈഃശ്രേയസം വചഃ । അസ്മിന്രാജര്ഷിവംശേ ഹി ത്വമേകഃ പ്രാജ്ഞസമ്മതഃ ॥ 15॥

വിദുര ഉവാച

രജാ ലക്ഷണസംപന്നസ്ത്രൈലോക്യസ്യാധിപോ ഭവേത് । പ്രേഷ്യസ്തേ പ്രേഷിതശ്ചൈവ ധൃതരാഷ്ട്ര യുധിഷ്ഠിരഃ ॥- ॥

വിപരീതതരശ്ച ത്വം ഭാഗധേയേ ന സമ്മതഃ । അര്ചിഷാം പ്രക്ഷയാച്ചൈവ ധര്മാത്മാ ധര്മകോവിദഃ ॥- ॥

ആനൃശംസ്യാദനുക്രോശാദ്ധര്മാത്സത്യാത്പരാക്രമാത് । ഗുരുത്വാത്ത്വയി സംപ്രേക്ഷ്യ ബഹൂന്ക്ലേഷാംസ്തിതിക്ഷതേ ॥- ॥

ദുര്യോധനേ സൌബലേ ച കര്ണേ ദുഃശാസനേ തഥാ । ഏതേഷ്വൈശ്വര്യമാധായ കഥം ത്വം ഭൂതിമിച്ഛസി ॥- ॥

ഏകസ്മാത്വൃക്ഷാദ്യജ്ഞപത്രാണി രാജന് സ്രുക്ച ദ്രൌണീ പേഠനീപീഡനേ ച । ഏതസ്മാദ്രാജന്ബ്രുവതോ മേ നിബോധ ഏകസ്മാദ്വൈ ജായതേഽസച്ച സച്ച ॥- ॥

ആത്മജ്ഞാനം സമാരംഭസ്തിതിക്ഷാ ധര്മനിത്യതാ । യമര്ഥാന്നാപകര്ഷംതി സ വൈ പണ്ദിത ഉച്യതേ ॥- ॥

നിഷേവതേ പ്രശസ്താനി നിംദിതാനി ന സേവതേ । അനാസ്തികഃ ശ്രദ്ദധാന ഏതത്പംഡിത ലക്ഷണമ് ॥ 16॥

ക്രോധോ ഹര്ഷശ്ച ദര്പശ്ച ഹ്രീസ്തംഭോ മാന്യമാനിതാ । യമര്ഥാന്നാപകര്ഷംതി സ വൈ പംഡിത ഉച്യതേ ॥ 17॥

യസ്യ കൃത്യം ന ജാനംതി മംത്രം വാ മംത്രിതം പരേ । കൃതമേവാസ്യ ജാനംതി സ വൈ പംഡിത ഉച്യതേ ॥ 18॥

യസ്യ കൃത്യം ന വിഘ്നംതി ശീതമുഷ്ണം ഭയം രതിഃ । സമൃദ്ധിരസമൃദ്ധിർവാ സ വൈ പംഡിത ഉച്യതേ ॥ 19॥

യസ്യ സംസാരിണീ പ്രജ്ഞാ ധര്മാര്ഥാവനുവര്തതേ । കാമാദര്ഥം വൃണീതേ യഃ സ വൈ പംഡിത ഉച്യതേ ॥ 20॥

യഥാശക്തി ചികീര്ഷംതി യഥാശക്തി ച കുർവതേ । ന കിം ചിദവമന്യംതേ പംഡിതാ ഭരതര്ഷഭ ॥ 21॥

ക്ഷിപ്രം വിജാനാതി ചിരം ശ‍ഋണോതി വിജ്ഞായ ചാര്ഥം ഭജതേ ന കാമാത് । നാസംപൃഷ്ടോ വ്യൌപയുംക്തേ പരാര്ഥേ തത്പ്രജ്ഞാനം പ്രഥമം പംഡിതസ്യ ॥ 22॥

നാപ്രാപ്യമഭിവാംഛംതി നഷ്ടം നേച്ഛംതി ശോചിതുമ് । ആപത്സു ച ന മുഹ്യംതി നരാഃ പംഡിത ബുദ്ധയഃ ॥ 23॥

നിശ്ചിത്യ യഃ പ്രക്രമതേ നാംതർവസതി കര്മണഃ । അവംധ്യ കാലോ വശ്യാത്മാ സ വൈ പംഡിത ഉച്യതേ ॥ 24॥

ആര്യ കര്മണി രാജ്യംതേ ഭൂതികര്മാണി കുർവതേ । ഹിതം ച നാഭ്യസൂയംതി പംഡിതാ ഭരതര്ഷഭ ॥ 25॥

ന ഹൃഷ്യത്യാത്മസമ്മാനേ നാവമാനേന തപ്യതേ । ഗാംഗോ ഹ്രദ ഇവാക്ഷോഭ്യോ യഃ സ പംഡിത ഉച്യതേ ॥ 26॥

തത്ത്വജ്ഞഃ സർവഭൂതാനാം യോഗജ്ഞഃ സർവകര്മണാമ് । ഉപായജ്ഞോ മനുഷ്യാണാം നരഃ പംഡിത ഉച്യതേ ॥ 27॥

പ്രവൃത്ത വാക്ചിത്രകഥ ഊഹവാന്പ്രതിഭാനവാന് । ആശു ഗ്രംഥസ്യ വക്താ ച സ വൈ പംഡിത ഉച്യതേ ॥ 28॥

ശ്രുതം പ്രജ്ഞാനുഗം യസ്യ പ്രജ്ഞാ ചൈവ ശ്രുതാനുഗാ । അസംഭിന്നാര്യ മര്യാദഃ പംഡിതാഖ്യാം ലഭേത സഃ ॥ 29॥

അര്ഥം മഹാംതമാസദ്യ വിദ്യാമൈശ്വര്യമേവ ച । വിചരത്യസമുന്നദ്ധോ യസ്യ പംഡിത ഉച്യതേ ॥- ॥

അശ്രുതശ്ച സമുന്നദ്ധോ ദരിദ്രശ്ച മഹാമനാഃ । അര്ഥാംശ്ചാകര്മണാ പ്രേപ്സുര്മൂഢ ഇത്യുച്യതേ ബുധൈഃ ॥ 30॥

സ്വമര്ഥം യഃ പരിത്യജ്യ പരാര്ഥമനുതിഷ്ഠതി । മിഥ്യാ ചരതി മിത്രാര്ഥേ യശ്ച മൂഢഃ സ ഉച്യതേ ॥ 31॥

അകാമാം കാമയതി യഃ കാമയാനാം പരിത്യജേത് । ബലവംതം ച യോ ദ്വേഷ്ടി തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥- ॥

അകാമാന്കാമയതി യഃ കാമയാനാന്പരിദ്വിഷന് । ബലവംതം ച യോ ദ്വേഷ്ടി തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥ 32॥

അമിത്രം കുരുതേ മിത്രം മിത്രം ദ്വേഷ്ടി ഹിനസ്തി ച । കര്മ ചാരഭതേ ദുഷ്ടം തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥ 33॥

സംസാരയതി കൃത്യാനി സർവത്ര വിചികിത്സതേ । ചിരം കരോതി ക്ഷിപ്രാര്ഥേ സ മൂഢോ ഭരതര്ഷഭ ॥ 34॥

ശ്രാദ്ധം പിതൃഭ്യോ ന ദദാതി ദൈവതാനി നാര്ചതി । സുഹൃന്മിത്രം ന ലഭതേ തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥- ॥

അനാഹൂതഃ പ്രവിശതി അപൃഷ്ടോ ബഹു ഭാഷതേ । വിശ്വസത്യപ്രമത്തേഷു മൂഢ ചേതാ നരാധമഃ ॥ 35॥

പരം ക്ഷിപതി ദോഷേണ വര്തമാനഃ സ്വയം തഥാ । യശ്ച ക്രുധ്യത്യനീശഃ സന്സ ച മൂഢതമോ നരഃ ॥ 36॥

ആത്മനോ ബലമാജ്ഞായ ധര്മാര്ഥപരിവര്ജിതമ് । അലഭ്യമിച്ഛന്നൈഷ്കര്മ്യാന്മൂഢ ബുദ്ധിരിഹോച്യതേ ॥ 37॥

അശിഷ്യം ശാസ്തി യോ രാജന്യശ്ച ശൂന്യമുപാസതേ । കദര്യം ഭജതേ യശ്ച തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥ 38॥

അര്ഥം മഹാംതമാസാദ്യ വിദ്യാമൈശ്വര്യമേവ വാ । വിചരത്യസമുന്നദ്ധോ യഃ സ പംഡിത ഉച്യതേ ॥ 39॥

ഏകഃ സംപന്നമശ്നാതി വസ്തേ വാസശ്ച ശോഭനമ് । യോഽസംവിഭജ്യ ഭൃത്യേഭ്യഃ കോ നൃശംസതരസ്തതഃ ॥ 40॥

ഏകഃ പാപാനി കുരുതേ ഫലം ഭുംക്തേ മഹാജനഃ । ഭോക്താരോ വിപ്രമുച്യംതേ കര്താ ദോഷേണ ലിപ്യതേ ॥ 41॥

ഏകം ഹന്യാന്ന വാഹന്യാദിഷുര്മുക്തോ ധനുഷ്മതാ । ബുദ്ധിര്ബുദ്ധിമതോത്സൃഷ്ടാ ഹന്യാദ്രാഷ്ട്രം സരാജകമ് ॥ 42॥

ഏകയാ ദ്വേ വിനിശ്ചിത്യ ത്രീംശ്ചതുര്ഭിർവശേ കുരു । പംച ജിത്വാ വിദിത്വാ ഷട്സപ്ത ഹിത്വാ സുഖീ ഭവ ॥ 43॥

ഏകം വിഷരസോ ഹംതി ശസ്ത്രേണൈകശ്ച വധ്യതേ । സരാഷ്ട്രം സ പ്രജം ഹംതി രാജാനം മംത്രവിസ്രവഃ ॥ 44॥

ഏകഃ സ്വാദു ന ഭുംജീത ഏകശ്ചാര്ഥാന്ന ചിംതയേത് । ഏകോ ന ഗച്ഛേദധ്വാനം നൈകഃ സുപ്തേഷു ജാഗൃയാത് ॥ 45॥

ഏകമേവാദ്വിതീയം തദ്യദ്രാജന്നാവബുധ്യസേ । സത്യം സ്വര്ഗസ്യ സോപാനം പാരാവാരസ്യ നൌരിവ ॥ 46॥

ഏകഃ ക്ഷമാവതാം ദോഷോ ദ്വിതീയോ നോപലഭ്യതേ । യദേനം ക്ഷമയാ യുക്തമശക്തം മന്യതേ ജനഃ ॥ 47॥

സോഽസ്യ ദോഷോ ന മംതവ്യഃ ക്ഷമാ ഹി പരമം ബലമ് । ക്ഷമാ ഗുണോ ഹ്യശക്താനാം ശക്താനാം ഭൂഷണം തഥാ ॥- ॥

ക്ഷമാ വശീകൃതിര്ലോകേ ക്ഷമയാ കിം ന സാധ്യതേ । ശാംതിശംഖഃ കരേ യസ്യ കിം കരിഷ്യതി ദുര്ജനഃ ॥- ॥

അതൃണേ പതിതോ വഹ്നിഃ സ്വയമേവോപശാമ്യതി । അക്ഷമാവാന്പരം ദോഷൈരാത്മാനം ചൈവ യോജയേത് ॥- ॥

ഏകോ ധര്മഃ പരം ശ്രേയഃ ക്ഷമൈകാ ശാംതിരുത്തമാ । വിദ്യൈകാ പരമാ ദൃഷ്ടിരഹിംസൈകാ സുഖാവഹാ ॥ 48॥

ദ്വാവിമൌ ഗ്രസതേ ഭൂമിഃ സര്പോ ബിലശയാനിവ । രാജാനം ചാവിരോദ്ധാരം ബ്രാഹ്മണം ചാപ്രവാസിനമ് ॥ 49॥

ദ്വേ കര്മണീ നരഃ കുർവന്നസ്മിഁല്ലോകേ വിരോചതേ । അബ്രുവന്പരുഷം കിം ചിദസതോ നാര്ഥയംസ്തഥാ ॥ 50॥

ദ്വാവിമൌ പുരുഷവ്യാഘ്ര പരപ്രത്യയ കാരിണൌ । സ്ത്രിയഃ കാമിത കാമിന്യോ ലോകഃ പൂജിത പൂജകഃ ॥ 51॥

ദ്വാവിമൌ കംടകൌ തീക്ഷ്ണൌ ശരീരപരിശോഷണൌ । യശ്ചാധനഃ കാമയതേ യശ്ച കുപ്യത്യനീശ്വരഃ ॥ 52॥

ദ്വാവേവ ന വിരാജേതേ വിപരീതേന കര്മണാ । ഗൃഹസ്ഥശ്ച നിരാരംഭഃ കാര്യവാംശ്ചൈവ ഭിക്ഷുകഃ ॥- ॥

ദ്വാവിമൌ പുരുഷൌ രാജന്സ്വര്ഗസ്യ പരി തിഷ്ഠതഃ । പ്രഭുശ്ച ക്ഷമയാ യുക്തോ ദരിദ്രശ്ച പ്രദാനവാന് ॥ 53॥

ന്യായാഗതസ്യ ദ്രവ്യസ്യ ബോദ്ധവ്യൌ ദ്വാവതിക്രമൌ । അപാത്രേ പ്രതിപത്തിശ്ച പാത്രേ ചാപ്രതിപാദനമ് ॥ 54॥

ദ്വാവംഭസി നിവേഷ്ടവ്യൌ ഗലേ ബദ്ധ്വാ ദൃഢം ശിലാമ് । ധനവംതമദാതാരം ദരിദ്രം ചാതപസ്വിനമ് ॥- ॥

ദ്വാവിമൌ പുരുഷവ്യാഘ്ര സുര്യമംഡലഭേദിനൌ । പരിവ്രാഡ്യോഗയുക്തശ്ച രണേ ചാഭിമുഖോ ഹതഃ ॥- ॥

ത്രയോ ന്യായാ മനുഷ്യാണാം ശ്രൂയംതേ ഭരതര്ഷഭ । കനീയാന്മധ്യമഃ ശ്രേഷ്ഠ ഇതി വേദവിദോ വിദുഃ ॥ 55॥

ത്രിവിധാഃ പുരുഷാ രാജന്നുത്തമാധമമധ്യമാഃ । നിയോജയേദ്യഥാവത്താംസ്ത്രിവിധേഷ്വേവ കര്മസു ॥ 56॥

ത്രയ ഏവാധനാ രാജന്ഭാര്യാ ദാസസ്തഥാ സുതഃ । യത്തേ സമധിഗച്ഛംതി യസ്യ തേ തസ്യ തദ്ധനമ് ॥ 57॥

ഹരണം ച പരസ്വാനാം പരദാരാഭിമര്ശനമ് । സുഹൃദശ്ച പരിത്യാഗസ്ത്രയോ ദോഷാ ക്ഷയാവഹഃ ॥- ॥

ത്രിവിധം നരകസ്യേദം ദ്വാരം നാശനമാത്മനഃ । കാമഃ ക്രോധസ്തഥാ ലോഭസ്തസ്മാദേതത്ത്രയം ത്യജേത് ॥- ॥

വരപ്രദാനം രാജ്യാം ച പുത്രജന്മ ച ഭാരത । ശത്രോശ്ച മോക്ഷണം കൃച്ഛ്രാത്ത്രീണി ചൈകം ച തത്സമമ് ॥- ॥

ഭക്തം ച ബജമാനം ച തവാസ്മീതി വാദിനമ് । ത്രീനേതാന് ശരണം പ്രാപ്താന്വിഷമേഽപി ന സംത്യജേത് ॥- ॥

ചത്വാരി രാജ്ഞാ തു മഹാബലേന വര്ജ്യാന്യാഹുഃ പംഡിതസ്താനി വിദ്യാത് । അല്പപ്രജ്ഞൈഃ സഹ മംത്രം ന കുര്യാന് ന ദീര്ഘസൂത്രൈരലസൈശ്ചാരണൈശ്ച ॥ 58॥

ചത്വാരി തേ താത ഗൃഹേ വസംതു ശ്രിയാഭിജുഷ്ടസ്യ ഗൃഹസ്ഥ ധര്മേ । വൃദ്ധോ ജ്ഞാതിരവസന്നഃ കുലീനഃ സഖാ ദരിദ്രോ ഭഗിനീ ചാനപത്യാ ॥ 59॥

ചത്വാര്യാഹ മഹാരാജ സദ്യസ്കാനി ബൃഹസ്പതിഃ । പൃച്ഛതേ ത്രിദശേംദ്രായ താനീമാനി നിബോധ മേ ॥ 60॥

ദേവതാനാം ച സംകല്പമനുഭാവം ച ധീമതാമ് । വിനയം കൃതവിദ്യാനാം വിനാശം പാപകര്മണാമ് ॥ 61॥

ചത്വാരി കര്മാണ്യഭയംകരാണി ഭയം പ്രയച്ഛംത്യയഥാകൃതാനി । മാനാഗ്നിഹോത്രം ഉത മാനമൌനം മാനേനാധീതമുത മാനയജ്ഞഃ ॥- ॥

പംചാഗ്നയോ മനുഷ്യേണ പരിചര്യാഃ പ്രയത്നതഃ । പിതാ മാതാഗ്നിരാത്മാ ച ഗുരുശ്ച ഭരതര്ഷഭ ॥ 62॥

പംചൈവ പൂജയഁല്ലോകേ യശഃ പ്രാപ്നോതി കേവലമ് । ദേവാന്പിതൄന്മനുഷ്യാംശ്ച ഭിക്ഷൂനതിഥിപംചമാന് ॥ 63॥

പംച ത്വാനുഗമിഷ്യംതി യത്ര യത്ര ഗമിഷ്യസി । മിത്രാണ്യമിത്രാ മധ്യസ്ഥാ ഉപജീവ്യോപജീവിനഃ ॥ 64॥

പംചേംദ്രിയസ്യ മര്ത്യസ്യ ഛിദ്രം ചേദേകമിംദ്രിയമ് । തതോഽസ്യ സ്രവതി പ്രജ്ഞാ ദൃതേഃ പാദാദിവോദകമ് ॥ 65॥

ഷഡ്ദോഷാഃ പുരുഷേണേഹ ഹാതവ്യാ ഭൂതിമിച്ഛതാ । നിദ്രാ തംദ്രീ ഭയം ക്രോധ ആലസ്യം ദീര്ഘസൂത്രതാ ॥ 66॥

ഷഡിമാന്പുരുഷോ ജഹ്യാദ്ഭിന്നാം നാവമിവാര്ണവേ । അപ്രവക്താരമാചാര്യമനധീയാനമൃത്വിജമ് ॥ 67॥

അരക്ഷിതാരം രാജാനം ഭാര്യാം ചാപ്രിയ വാദിനീമ് । ഗ്രാമകാരം ച ഗോപാലം വനകാമം ച നാപിതമ് ॥ 68॥

ഷഡേവ തു ഗുണാഃ പുംസാ ന ഹാതവ്യാഃ കദാചന । സത്യം ദാനമനാലസ്യമനസൂയാ ക്ഷമാ ധൃതിഃ ॥ 69॥

അര്ഥാഗമോ നിത്യമരോഗിതാ ച പ്രിയാ ച ഭാര്യാ പ്രിയവാദിനീ ച । വശ്യശ്ച പുത്രോഽര്ഥകരീ ച വിദ്യാ ഷട് ജീവലോകസ്യ സുഖാനി രാജന് ॥- ॥

ഷണ്ണാമാത്മനി നിത്യാനാമൈശ്വര്യം യോഽധിഗച്ഛതി । ന സ പാപൈഃ കുതോഽനര്ഥൈര്യുജ്യതേ വിജിതേംദ്രിയഃ ॥ 70॥

ഷഡിമേ ഷട്സു ജീവംതി സപ്തമോ നോപലഭ്യതേ । ചോരാഃ പ്രമത്തേ ജീവംതി വ്യാധിതേഷു ചികിത്സകാഃ ॥ 71॥

പ്രമദാഃ കാമയാനേഷു യജമാനേഷു യാജകാഃ । രാജാ വിവദമാനേഷു നിത്യം മൂര്ഖേഷു പംഡിതാഃ ॥ 72॥

ഷഡിമാനി വിനശ്യംതി മുഹൂര്തമനവേക്ഷണാത് । ഗാവഃ സേവാ കൃഷിര്ഭാര്യാ വിദ്യാ വൃഷലസംഗതിഃ ॥- ॥

ഷഡേതേ ഹ്യവമന്യംതേ നിത്യം പൂർവോപകാരിണമ് । ആചാര്യം ശിക്ഷിതാ ശിഷ്യാഃ കൃതദാരശ്ച മാതരമ് ॥- ॥

നാരിം വിഗതകാമസ്തു കൃതാര്ഥാശ്ച പ്രയോജകമ് । നാവം നിസ്തീര്ണകാംതാരാ നാതുരാശ്ച ചികിത്സകമ് ॥- ॥

ആരോഗ്യമാനൃണ്യമവിപ്രവാസഃ സദ്ഭിര്മനുഷ്യൈഃ സഹ സംപ്രയോഗഃ । സ്വപ്രത്യയാ വൃത്തിരഭീതവാസഃ ഷട് ജീവലോകസ്യ സുഖാനി രാജന് ॥- ॥

ഈര്ഷുര്ഘൃണീ നസംതുഷ്ടഃ ക്രോധനോ നിത്യശംകിതഃ । പരഭാഗ്യോപജീവീ ച ഷഡേതേ നിത്യദുഃഖിതാഃ ॥- ॥

സപ്ത ദോഷാഃ സദാ രാജ്ഞാ ഹാതവ്യാ വ്യസനോദയാഃ । പ്രായശോ യൈർവിനശ്യംതി കൃതമൂലാശ്ച പാര്ഥിവാഃ ॥ 73॥

സ്ത്രിയോഽക്ഷാ മൃഗയാ പാനം വാക്പാരുഷ്യം ച പംചമമ് । മഹച്ച ദംഡപാരുഷ്യമര്ഥദൂഷണമേവ ച ॥ 74॥

അഷ്ടൌ പൂർവനിമിത്താനി നരസ്യ വിനശിഷ്യതഃ । ബ്രാഹ്മണാന്പ്രഥമം ദ്വേഷ്ടി ബ്രാഹ്മണൈശ്ച വിരുധ്യതേ ॥ 75॥

ബ്രാഹ്മണ സ്വാനി ചാദത്തേ ബ്രാഹ്മണാംശ്ച ജിഘാംസതി । രമതേ നിംദയാ ചൈഷാം പ്രശംസാം നാഭിനംദതി ॥ 76॥

നൈതാന്സ്മരതി കൃത്യേഷു യാചിതശ്ചാഭ്യസൂയതി । ഏതാംദോഷാന്നരഃ പ്രാജ്ഞോ ബുദ്ധ്യാ ബുദ്ധ്വാ വിവര്ജയേത് ॥ 77॥

അഷ്ടാവിമാനി ഹര്ഷസ്യ നവ നീതാനി ഭാരത । വര്തമാനാനി ദൃശ്യംതേ താന്യേവ സുസുഖാന്യപി ॥ 78॥

സമാഗമശ്ച സഖിഭിര്മഹാംശ്ചൈവ ധനാഗമഃ । പുത്രേണ ച പരിഷ്വംഗഃ സന്നിപാതശ്ച മൈഥുനേ ॥ 79॥

സമയേ ച പ്രിയാലാപഃ സ്വയൂഥേഷു ച സന്നതിഃ । അഭിപ്രേതസ്യ ലാഭശ്ച പൂജാ ച ജനസംസദി ॥ 80॥

അഷ്ടൌ ഗുണാഃ പുരുഷം ദീപയംതി പ്രജ്ഞാ ച കൌല്യം ച ദമഃ ശ്രുതം ച । പരാക്രമശ്ചാബഹുഭാഷിതാ ച ദാനം യഥാശക്തി കൃതജ്ഞതാ ച ॥- ॥

നവദ്വാരമിദം വേശ്മ ത്രിസ്ഥൂണം പംച സാക്ഷികമ് । ക്ഷേത്രജ്ഞാധിഷ്ഠിതം വിദ്വാന്യോ വേദ സ പരഃ കവിഃ ॥ 81॥

ദശ ധര്മം ന ജാനംതി ധൃതരാഷ്ട്ര നിബോധ താന് । മത്തഃ പ്രമത്ത ഉന്മത്തഃ ശ്രാംതഃ ക്രുദ്ധോ ബുഭുക്ഷിതഃ ॥ 82॥

ത്വരമാണശ്ച ഭീരുശ്ച ലുബ്ധഃ കാമീ ച തേ ദശ । തസ്മാദേതേഷു ഭാവേഷു ന പ്രസജ്ജേത പംഡിതഃ ॥ 83॥

അത്രൈവോദാഹരംതീമമിതിഹാസം പുരാതനമ് । പുത്രാര്ഥമസുരേംദ്രേണ ഗീതം ചൈവ സുധന്വനാ ॥ 84॥

യഃ കാമമന്യൂ പ്രജഹാതി രാജാ പാത്രേ പ്രതിഷ്ഠാപയതേ ധനം ച । വിശേഷവിച്ഛ്രുതവാന്ക്ഷിപ്രകാരീ തം സർവലോകഃ കുരുതേ പ്രമാണമ് ॥ 85॥

ജാനാതി വിശ്വാസയിതും മനുഷ്യാന് വിജ്ഞാത ദോഷേഷു ദധാതി ദംഡമ് । ജാനാതി മാത്രാം ച തഥാ ക്ഷമാം ച തം താദൃശം ശ്രീര്ജുഷതേ സമഗ്രാ ॥ 86॥

സുദുര്ബലം നാവജാനാതി കംചിദ്- യുക്തോ രിപും സേവതേ ബുദ്ധിപൂർവമ് । ന വിഗ്രഹം രോചയതേ ബലസ്ഥൈഃ കാലേ ച യോ വിക്രമതേ സ ധീരഃ ॥ 87॥

പ്രാപ്യാപദം ന വ്യഥതേ കദാ ചിദ് ഉദ്യോഗമന്വിച്ഛതി ചാപ്രമത്തഃ । ദുഃഖം ച കാലേ സഹതേ ജിതാത്മാ ധുരംധരസ്തസ്യ ജിതാഃ സപത്നാഃ ॥ 88॥

അനര്ഥകം വിപ്ര വാസം ഗൃഹേഭ്യഃ പാപൈഃ സംധിം പരദാരാഭിമര്ശമ് । ദംഭം സ്തൈന്യം പൈശുനം മദ്യ പാനം ന സേവതേ യഃ സ സുഖീ സദൈവ ॥ 89॥

ന സംരംഭേണാരഭതേഽര്ഥവര്ഗമ് ആകാരിതഃ ശംസതി തഥ്യമേവ । ന മാത്രാര്ഥേ രോചയതേ വിവാദം നാപൂജിതഃ കുപ്യതി ചാപ്യമൂഢഃ ॥ 90॥

ന യോഽഭ്യസൂയത്യനുകംപതേ ച ന ദുര്ബലഃ പ്രാതിഭാവ്യം കരോതി । നാത്യാഹ കിം ചിത്ക്ഷമതേ വിവാദം സർവത്ര താദൃഗ്ലഭതേ പ്രശംസാമ് ॥ 91॥

യോ നോദ്ധതം കുരുതേ ജാതു വേഷം ന പൌരുഷേണാപി വികത്ഥതേഽന്യാന് । ന മൂര്ച്ഛിതഃ കടുകാന്യാഹ കിം ചിത് പ്രിയം സദാ തം കുരുതേ ജനോഽപി ॥ 92॥

ന വൈരമുദ്ദീപയതി പ്രശാംതം ന ദര്മമാരോഹതി നാസ്തമേതി । ന ദുര്ഗതോഽസ്മീതി കരോതി മന്യും തമാര്യ ശീലം പരമാഹുരഗ്ര്യമ് ॥ 93॥

ന സ്വേ സുഖേ വൈ കുരുതേ പ്രഹര്ഷം നാന്യസ്യ ദുഃഖേ ഭവതി പ്രതീതഃ । ദത്ത്വാ ന പശ്ചാത്കുരുതേഽനുതാപം ന കത്ഥതേ സത്പുരുഷാര്യ ശീലഃ ॥ 94॥

ദേശാചാരാന്സമയാംജാതിധര്മാന് ബുഭൂഷതേ യസ്തു പരാവരജ്ഞഃ । സ തത്ര തത്രാധിഗതഃ സദൈവ മഹാജനസ്യാധിപത്യം കരോതി ॥ 95॥

ദംഭം മോഹം മത്സരം പാപകൃത്യം രാജദ്വിഷ്ടം പൈശുനം പൂഗവൈരമ് । മത്തോന്മത്തൈര്ദുര്ജനൈശ്ചാപി വാദം യഃ പ്രജ്ഞാവാന്വര്ജയേത്സ പ്രധാനഃ ॥ 96॥

ദമം ശൌചം ദൈവതം മംഗലാനി പ്രായശ്ചിത്തം വിവിധാഁല്ലോകവാദാന് । ഏതാനി യഃ കുരുതേ നൈത്യകാനി തസ്യോത്ഥാനം ദേവതാ രാധയംതി ॥ 97॥

സമൈർവിവാഹം കുരുതേ ന ഹീനൈഃ സമൈഃ സഖ്യം വ്യവഹാരം കഥാശ്ച । ഗുണൈർവിശിഷ്ടാംശ്ച പുരോ ദധാതി വിപശ്ചിതസ്തസ്യ നയാഃ സുനീതാഃ ॥ 98॥

മിതം ഭുംക്തേ സംവിഭജ്യാശ്രിതേഭ്യോ മിതം സ്വപിത്യമിതം കര്മകൃത്വാ । ദദാത്യമിത്രേഷ്വപി യാചിതഃ സം- സ്തമാത്മവംതം പ്രജഹാത്യനര്ഥാഃ ॥ 99॥

ചികീര്ഷിതം വിപ്രകൃതം ച യസ്യ നാന്യേ ജനാഃ കര്മ ജാനംതി കിം ചിത് । മംത്രേ ഗുപ്തേ സമ്യഗനുഷ്ഠിതേ ച സ്വല്പോ നാസ്യ വ്യഥതേ കശ്ചിദര്ഥഃ ॥ 100॥

യഃ സർവഭൂതപ്രശമേ നിവിഷ്ടഃ സത്യോ മൃദുര്ദാനകൃച്ഛുദ്ധ ഭാവഃ । അതീവ സംജ്ഞായതേ ജ്ഞാതിമധ്യേ മഹാമണിര്ജാത്യ ഇവ പ്രസന്നഃ ॥ 101॥

യ ആത്മനാപത്രപതേ ഭൃശം നരഃ സ സർവലോകസ്യ ഗുരുര്ഭവത്യുത । അനംത തേജാഃ സുമനാഃ സമാഹിതഃ സ്വതേജസാ സൂര്യ ഇവാവഭാസതേ ॥ 102॥

വനേ ജാതാഃ ശാപദഗ്ധസ്യ രാജ്ഞഃ പാംഡോഃ പുത്രാഃ പംച പംചേംദ്ര കല്പാഃ । ത്വയൈവ ബാലാ വര്ധിതാഃ ശിക്ഷിതാശ്ച തവാദേശം പാലയംത്യാംബികേയ ॥ 103॥

പ്രദായൈഷാമുചിതം താത രാജ്യം സുഖീ പുത്രൈഃ സഹിതോ മോദമാനഃ । ന ദേവാനാം നാപി ച മാനുഷാണാം ഭവിഷ്യസി ത്വം തര്കണീയോ നരേംദ്ര ॥ 104॥

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപർവണി പ്രജാഗരപർവണി വിദുരനീതിവാക്യേ ത്രയസ്ത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 33 ॥

Browse Related Categories: