তত্ত্ববোধ (আদি শংকরাচার্য়)

ശരീരത്രയം (സ്ഥൂലശരീരമ്) സ്ഥൂലശരീരം കിമ് ? പംചീകൃതപംചമഹാഭൂതൈഃ കൃതം സത്കര്മജന്യം സുഖദുഃഖാദിഭോഗായതനം ശരീരമ് അസ്തി ജായതേ വര്ധതേ വിപരിണമതേ അപക്ഷീയതേ വിനശ്യതീതി ഷഡ്വികാരവദേതത്സ്ഥൂലശരീരമ് ।

ശരീരത്രയം (സൂക്ഷ്മശരീരമ്) സൂക്ഷ്മശരീരം കിമ് ? അപംചീകൃതപംചമഹാഭൂതൈഃ കൃതം സത്കര്മജന്യം സുഖദുഃഖാദിഭോഗസാധനം പംചജ്ഞാനേംദ്രിയാണി പംചകര്മേംദ്രിയാണി പംചപ്രാണാദയഃ മനശ്ചൈകം ബുദ്ധിശ്ചൈകാ ഏവം സപ്തദശാകലാഭിഃ സഹ യത്തിഷ്ഠതി തത്സൂക്ഷ്മശരീരമ് ।

ജ്ഞാനേംദ്രിയാണി ശ്രോത്രം ത്വക് ചക്ഷുഃ രസനാ ഘ്രാണം ഇതി പംച ജ്ഞാനേംദ്രിയാണി । ശ്രോത്രസ്യ ദിഗ്ദേവതാ । ത്വചോ വായുഃ । ചക്ഷുഷഃ സൂര്യഃ । രസനായാ വരുണഃ । ഘ്രാണസ്യ അശ്വിനൌ । ഇതി ജ്ഞാനേംദ്രിയദേവതാഃ । ശ്രോത്രസ്യ വിഷയഃ ശബ്ദഗ്രഹണമ് । ത്വചോ വിഷയഃ സ്പര്ശഗ്രഹണമ് । ചക്ഷുഷോ വിഷയഃ രൂപഗ്രഹണമ് । രസനായാ വിഷയഃ രസഗ്രഹണമ് । ഘ്രാണസ്യ വിഷയഃ ഗംധഗ്രഹണം ഇതി ।

പംചകര്മേംദ്രിയാണി വാക്പാണിപാദപായൂപസ്ഥാനീതി പംചകര്മേംദ്രിയാണി । വാചോ ദേവതാ വഹ്നിഃ । ഹസ്തയോരിംദ്രഃ । പാദയോർവിഷ്ണുഃ । പായോര്മൃത്യുഃ । ഉപസ്ഥസ്യ പ്രജാപതിഃ । ഇതി കര്മേംദ്രിയദേവതാഃ । വാചോ വിഷയഃ ഭാഷണമ് । പാണ്യോർവിഷയഃ വസ്തുഗ്രഹണമ് । പാദയോർവിഷയഃ ഗമനമ് । പായോർവിഷയഃ മലത്യാഗഃ । ഉപസ്ഥസ്യ വിഷയഃ ആനംദ ഇതി ।

കാരണശരീരമ് കാരണശരീരം കിമ് ? അനിർവാച്യാനാദ്യവിദ്യാരൂപം ശരീരദ്വയസ്യ കാരണമാത്രം സത്സ്വരൂപാഽജ്ഞാനം നിർവികല്പകരൂപം യദസ്തി തത്കാരണശരീരമ് ।

അവസ്ഥാത്രയമ് അവസ്ഥാത്രയം കിമ് ? ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്ത്യവസ്ഥാഃ ।

ജാഗ്രദവസ്ഥാ ജാഗ്രദവസ്ഥാ കാ ? ശ്രോത്രാദിജ്ഞാനേംദ്രിയൈഃ ശബ്ദാദിവിഷയൈശ്ച ജ്ഞായതേ ഇതി യത് സാ ജാഗ്രദാവസ്ഥാ । സ്ഥൂല ശരീരാഭിമാനീ ആത്മാ വിശ്വ ഇത്യുച്യതേ ।

സ്വപ്നാവസ്ഥാ സ്വപ്നാവസ്ഥാ കേതി ചേത് ? ജാഗ്രദവസ്ഥായാം യദ്ദൃഷ്ടം യദ് ശ്രുതമ് തജ്ജനിതവാസനയാ നിദ്രാസമയേ യഃ പ്രപംചഃ പ്രതീയതേ സാ സ്വപ്നാവസ്ഥാ । സൂക്ഷ്മശരീരാഭിമാനീ ആത്മാ തൈജസ ഇത്യുച്യതേ ।

സുഷുപ്ത്യവസ്ഥാ അതഃ സുഷുപ്ത്യവസ്ഥാ കാ ? അഹം കിമപി ന ജാനാമി സുഖേന മയാ നിദ്രാഽനുഭൂയത ഇതി സുഷുപ്ത്യവസ്ഥാ । കാരണശരീരാഭിമാനീ ആത്മാ പ്രാജ്ഞ ഇത്യുച്യതേ ।

പംച കോശാഃ പംച കോശാഃ കേ ? അന്നമയഃ പ്രാണമയഃ മനോമയഃ വിജ്ഞാനമയഃ ആനംദമയശ്ചേതി ।

അന്നമയകോശഃ അന്നമയഃ കഃ ? അന്നരസേനൈവ ഭൂത്വാ അന്നരസേനൈവ വൃദ്ധിം പ്രാപ്യ അന്നരൂപപൃഥിവ്യാം യദ്വിലീയതേ തദന്നമയഃ കോശഃ സ്ഥൂലശരീരമ് ।

പ്രാണമയകോശഃ പ്രാണമയഃ കഃ ? പ്രാണാദ്യാഃ പംചവായവഃ വാഗാദീംദ്രിയപംചകം പ്രാണമയഃ കോശഃ ।

മനോമയകോശഃ മനോമയഃ കോശഃ കഃ ? മനശ്ച ജ്ഞാനേംദ്രിയപംചകം മിലിത്വാ യോ ഭവതി സ മനോമയഃ കോശഃ ।

വിജ്ഞാനമയകോശഃ വിജ്ഞാനമയഃ കഃ ? ബുദ്ധിജ്ഞാനേംദ്രിയപംചകം മിലിത്വാ യോ ഭവതി സ വിജ്ഞാനമയഃ കോശഃ

ആനംദമയകോശഃ ആനംദമയഃ കഃ ? ഏവമേവ കാരണശരീരഭൂതാവിദ്യാസ്ഥമലിനസത്ത്വം പ്രിയാദിവൃത്തിസഹിതം സത് ആനംദമയഃ കോശഃ । ഏതത്കോശപംചകമ് ।

പംചകോശാതീത മദീയം ശരീരം മദീയാഃ പ്രാണാഃ മദീയം മനശ്ച മദീയാ ബുദ്ധിര്മദീയം അജ്ഞാനമിതി സ്വേനൈവ ജ്ഞായതേ തദ്യഥാ മദീയത്വേന ജ്ഞാതം കടകകുംഡല ഗൃഹാദികം സ്വസ്മാദ്ഭിന്നം തഥാ പംചകോശാദികം സ്വസ്മാദ്ഭിന്നമ് മദീയത്വേന ജ്ഞാതമാത്മാ ന ഭവതി ॥

ആത്മന് ആത്മാ തര്ഹി കഃ ? സച്ചിദാനംദസ്വരൂപഃ । സത്കിമ് ? കാലത്രയേഽപി തിഷ്ഠതീതി സത് । ചിത്കിമ് ? ജ്ഞാനസ്വരൂപഃ । ആനംദഃ കഃ ? സുഖസ്വരൂപഃ । ഏവം സച്ചിദാനംദസ്വരൂപം സ്വാത്മാനം വിജാനീയാത് ।

ജഗത് അഥ ചതുർവിംശതിതത്ത്വോത്പത്തിപ്രകാരം വക്ഷ്യാമഃ ।

മായാ ബ്രഹ്മാശ്രയാ സത്ത്വരജസ്തമോഗുണാത്മികാ മായാ അസ്തി ।

പംചഭൂതാഃ തതഃ ആകാശഃ സംഭൂതഃ । ആകാശാദ് വായുഃ । വായോസ്തേജഃ । തേജസ ആപഃ । അഭ്ധയഃ പൃഥിവീ ।

സത്ത്വഗുണഃ ഏതേഷാം പംചതത്ത്വാനാം മധ്യേ ആകാശസ്യ സാത്വികാംശാത് ശ്രോത്രേംദ്രിയം സംഭൂതമ് । വായോഃ സാത്വികാംശാത് ത്വഗിംദ്രിയം സംഭൂതമ് । അഗ്നേഃ സാത്വികാംശാത് ചക്ഷുരിംദ്രിയം സംഭൂതമ് । ജലസ്യ സാത്വികാംശാത് രസനേംദ്രിയം സംഭൂതമ് । പൃഥിവ്യാഃ സാത്വികാംശാത് ഘ്രാണേംദ്രിയം സംഭൂതമ് ।

അംതഃകരണ ഏതേഷാം പംചതത്ത്വാനാം സമഷ്ടിസാത്വികാംശാത് മനോബുദ്ധ്യഹംകാര ചിത്താംതഃകരണാനി സംഭൂതാനി । സംകല്പവികല്പാത്മകം മനഃ । നിശ്ചയാത്മികാ ബുദ്ധിഃ । അഹംകര്താ അഹംകാരഃ । ചിംതനകര്തൃ ചിത്തമ് । മനസോ ദേവതാ ചംദ്രമാഃ । ബുദ്ധേ ബ്രഹ്മാ । അഹംകാരസ്യ രുദ്രഃ । ചിത്തസ്യ വാസുദേവഃ ।

രജോഗുണഃ ഏതേഷാം പംചതത്ത്വാനാം മധ്യേ ആകാശസ്യ രാജസാംശാത് വാഗിംദ്രിയം സംഭൂതമ് । വായോഃ രാജസാംശാത് പാണീംദ്രിയം സംഭൂതമ് । വന്ഹേഃ രാജസാംശാത് പാദേംദ്രിയം സംഭൂതമ് । ജലസ്യ രാജസാംശാത് ഉപസ്ഥേംദ്രിയം സംഭൂതമ് । പൃഥിവ്യാ രാജസാംശാത് ഗുദേംദ്രിയം സംഭൂതമ് । ഏതേഷാം സമഷ്ടിരാജസാംശാത് പംചപ്രാണാഃ സംഭൂതാഃ ।

തമോഗുണഃ ഏതേഷാം പംചതത്ത്വാനാം താമസാംശാത് പംചീകൃതപംചതത്ത്വാനി ഭവംതി । പംചീകരണം കഥം ഇതി ചേത് । ഏതേഷാം പംചമഹാഭൂതാനാം താമസാംശസ്വരൂപമ് ഏകമേകം ഭൂതം ദ്വിധാ വിഭജ്യ ഏകമേകമര്ധം പൃഥക് തൂഷ്ണീം വ്യവസ്ഥാപ്യ അപരമപരമര്ധം ചതുര്ധാം വിഭജ്യ സ്വാര്ധമന്യേഷു അര്ധേഷു സ്വഭാഗചതുഷ്ടയസംയോജനം കാര്യമ് । തദാ പംചീകരണം ഭവതി । ഏതേഭ്യഃ പംചീകൃതപംചമഹാഭൂതേഭ്യഃ സ്ഥൂലശരീരം ഭവതി । ഏവം പിംഡബ്രഹ്മാംഡയോരൈക്യം സംഭൂതമ് ।

ജീവഃ, ഈശ്വരഃ ച സ്ഥൂലശരീരാഭിമാനി ജീവനാമകം ബ്രഹ്മപ്രതിബിംബം ഭവതി । സ ഏവ ജീവഃ പ്രകൃത്യാ സ്വസ്മാത് ഈശ്വരം ഭിന്നത്വേന ജാനാതി । അവിദ്യോപാധിഃ സന് ആത്മാ ജീവ ഇത്യുച്യതേ । മായോപാധിഃ സന് ഈശ്വര ഇത്യുച്യതേ । ഏവം ഉപാധിഭേദാത് ജീവേശ്വരഭേദദൃഷ്ടിഃ യാവത്പര്യംതം തിഷ്ഠതി താവത്പര്യംതം ജന്മമരണാദിരൂപസംസാരോ ന നിവര്തതേ । തസ്മാത്കാരണാന്ന ജീവേശ്വരയോര്ഭേദബുദ്ധിഃ സ്വീകാര്യാ ।

തത് ത്വം അസി നനു സാഹംകാരസ്യ കിംചിജ്ജ്ഞസ്യ ജീവസ്യ നിരഹംകാരസ്യ സർവജ്ഞസ്യ ഈശ്വരസ്യ തത്ത്വമസീതി മഹാവാക്യാത് കഥമഭേദബുദ്ധിഃ സ്യാദുഭയോഃ വിരുദ്ധധര്മാക്രാംതത്വാത് । ഇതി ചേന്ന । സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മശരീരാഭിമാനീ ത്വംപദവാച്യാര്ഥഃ । ഉപാധിവിനിര്മുക്തം സമാധിദശാസംപന്നം ശുദ്ധം ചൈതന്യം ത്വംപദലക്ഷ്യാര്ഥഃ । ഏവം സർവജ്ഞത്വാദിവിശിഷ്ട ഈശ്വരഃ തത്പദവാച്യാര്ഥഃ । ഉപാധിശൂന്യം ശുദ്ധചൈതന്യം തത്പദലക്ഷ്യാര്ഥഃ । ഏവം ച ജീവേശ്വരയോ ചൈതന്യരൂപേണാഽഭേദേ ബാധകാഭാവഃ ।

ജീവന്മുക്തഃ ഏവം ച വേദാംതവാക്യൈഃ സദ്ഗുരൂപദേശേന ച സർവേഷ്വപി ഭൂതേഷു യേഷാം ബ്രഹ്മബുദ്ധിരുത്പന്നാ തേ ജീവന്മുക്താഃ ഇത്യര്ഥഃ ।നനു ജീവന്മുക്തഃ കഃ ? യഥാ ദേഹോഽഹം പുരുഷോഽഹം ബ്രാഹ്മണോഽഹം ശൂദ്രോഽഹമസ്മീതി ദൃഢനിശ്ചയസ്തഥാ നാഹം ബ്രാഹ്മണഃ ന ശൂദ്രഃ ന പുരുഷഃ കിംതു അസംഗഃ സച്ചിദാനംദ സ്വരൂപഃ പ്രകാശരൂപഃ സർവാംതര്യാമീ ചിദാകാശരൂപോഽസ്മീതി ദൃഢനിശ്ചയ രൂപോഽപരോക്ഷജ്ഞാനവാന് ജീവന്മുക്തഃ ॥ബ്രഹ്മൈവാഹമസ്മീത്യപരോക്ഷജ്ഞാനേന നിഖിലകര്മബംധവിനിര്മുക്തഃ സ്യാത് ।

കര്മാണി കര്മാണി കതിവിധാനി സംതീതി ചേത് ആഗാമിസംചിതപ്രാരബ്ധഭേദേന ത്രിവിധാനി സംതി ।

ആഗാമി കര്മ ജ്ഞാനോത്പത്ത്യനംതരം ജ്ഞാനിദേഹകൃതം പുണ്യപാപരൂപം കര്മ യദസ്തി തദാഗാമീത്യഭിധീയതേ ।

സംചിത കര്മ സംചിതം കര്മ കിമ് ? അനംതകോടിജന്മനാം ബീജഭൂതം സത് യത്കര്മജാതം പൂർവാര്ജിതം തിഷ്ഠതി തത് സംചിതം ജ്ഞേയമ് ।

പ്രാരബ്ധ കര്മ പ്രാരബ്ധം കര്മ കിമിതി ചേത് । ഇദം ശരീരമുത്പാദ്യ ഇഹ ലോകേ ഏവം സുഖദുഃഖാദിപ്രദം യത്കര്മ തത്പ്രാരബ്ധം ഭോഗേന നഷ്ടം ഭവതി പ്രാരബ്ധകര്മണാം ഭോഗാദേവ ക്ഷയ ഇതി ।

കര്മ മുക്തഃ സംചിതം കര്മ ബ്രഹ്മൈവാഹമിതി നിശ്ചയാത്മകജ്ഞാനേന നശ്യതി ।ആഗാമി കര്മ അപി ജ്ഞാനേന നശ്യതി കിംച ആഗാമി കര്മണാം നലിനീദലഗതജലവത് ജ്ഞാനിനാം സംബംധോ നാസ്തി ।

ജ്ഞാനിഃ കിംച യേ ജ്ഞാനിനം സ്തുവംതി ഭജംതി അര്ചയംതി താന്പ്രതി ജ്ഞാനികൃതം ആഗാമി പുണ്യം ഗച്ഛതി । യേ ജ്ഞാനിനം നിംദംതി ദ്വിഷംതി ദുഃഖപ്രദാനം കുർവംതി താന്പ്രതി ജ്ഞാനികൃതം സർവമാഗാമി ക്രിയമാണം യദവാച്യം കര്മ പാപാത്മകം തദ്ഗച്ഛതി । സുഹൃദഃ പുണ്യകൃതം ദുര്ഹൃദഃ പാപകൃത്യം ഗൃഹ്ണംതി ।

ബ്രഹ്മാനംദമ് തഥാ ചാത്മവിത്സംസാരം തീര്ത്വാ ബ്രഹ്മാനംദമിഹൈവ പ്രാപ്നോതി । തരതി ശോകമാത്മവിത് ഇതി ശ്രുതേഃ । തനും ത്യജതു വാ കാശ്യാം ശ്വപചസ്യ ഗൃഹേഽഥ വാ । ജ്ഞാനസംപ്രാപ്തിസമയേ മുക്താഽസൌ വിഗതാശയഃ । ഇതി സ്മൃതേശ്ച ।ഇതി ശ്രീശംകരഭഗവത്പാദാചാര്യപ്രണീതഃ തത്ത്വബോധപ്രകരണം സമാപ്തമ് ।

Browse Related Categories: