Sri Krishna · Traditional devotional text · Source: vignanam.org (Traditional devotional text (public-domain shlokas))
atha ēkādaśō'dhyāyaḥ ।
śrībhagavān uvācha
baddhaḥ muktaḥ iti vyākhyā guṇataḥ mē na vastutaḥ । guṇasya māyāmūlatvāt na mē mōkṣaḥ na bandhanam ॥ 1
śōkamōhau sukhaṃ duḥkhaṃ dēhāpattiḥ cha māyayā । svapnaḥ yathā ātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtiḥ na tu vāstavī ॥ 2॥
vidyā avidyē mama tanū viddhi uddhava śarīriṇām । mōkṣabandhakarī ādyē māyayā mē vinirmitē ॥ 3॥
ēkasya ēva mama aṃśasya jīvasya ēva mahāmatē । bandhaḥ asya avidyayā anādiḥ vidyayā cha tathā itaraḥ ॥ 4॥
atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi tē । viruddhadharmiṇōḥ tāta sthitayōḥ ēkadharmiṇi ॥ 5॥
suparṇau ētau sadṛśau sakhāyau yadṛchChayā ētau kṛtanīḍau cha vṛkṣē । ēkaḥ tayōḥ khādati pippalānnam anyaḥ nirannaḥ api balēna bhūyān ॥ 6॥
ātmānaṃ anyaṃ cha saḥ vēda vidvān apippalādaḥ na tu pippalādaḥ । yaḥ avidyayā yuk sa tu nityabaddhaḥ vidyāmayaḥ yaḥ sa tu nityamuktaḥ ॥ 7॥
Offered for worship and study, not as prediction. Non-commercial.
More devotional texts
dēhasthaḥ api na dēhasthaḥ vidvān svapnāt yathā utthitaḥ । adēhasthaḥ api dēhasthaḥ kumatiḥ svapnadṛk yathā ॥ 8॥
indriyaiḥ indriyārthēṣu guṇaiḥ api guṇēṣu cha । gṛhyamāṇēṣu ahaṅkuryāt na vidvān yaḥ tu avikriyaḥ ॥ 9॥
daivādhīnē śarīrē asmin guṇabhāvyēna karmaṇā । vartamānaḥ abudhaḥ tatra kartā asmi iti nibadhyatē ॥ 10॥
ēvaṃ viraktaḥ śayanaḥ āsanāṭanamajjanē । darśanasparśanaghrāṇabhōjanaśravaṇādiṣu ॥ 11॥
na tathā badhyatē vidvān tatra tatra ādayan guṇān । prakṛtisthaḥ api asaṃsaktaḥ yathā khaṃ savitā anilaḥ ॥ 12॥
vaiśāradyēkṣayā asaṅgaśitayā Chinnasaṃśayaḥ । pratibuddhaḥ iva svapnāt nānātvāt vinivartatē ॥ 13॥
yasya syuḥ vītasaṅkalpāḥ prāṇēndriyamanōdhiyām । vṛttayaḥ saḥ vinirmuktaḥ dēhasthaḥ api hi tat guṇaiḥ ॥ 14॥
yasya ātmā hiṃsyatē hiṃsryaiḥ yēna kiñchit yadṛchChayā । archyatē vā kvachit tatra na vyatikriyatē budhaḥ ॥ 15॥
na stuvīta na nindēta kurvataḥ sādhu asādhu vā । vadataḥ guṇadōṣābhyāṃ varjitaḥ samadṛk muniḥ ॥ 16॥
na kuryāt na vadēt kiñchit na dhyāyēt sādhu asādhu vā । ātmārāmaḥ anayā vṛttyā vicharēt jaḍavat muniḥ ॥ 17॥
śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ na niṣṇāyāt parē yadi । śramaḥ tasya śramaphalaḥ hi adhēnuṃ iva rakṣataḥ ॥ 18॥
gāṃ dugdhadōhāṃ asatīṃ cha bhāryām dēhaṃ parādhīnaṃ asatprajāṃ cha । vittaṃ tu atīrthīkṛtaṃ aṅga vācham hīnāṃ mayā rakṣati duḥkhaduḥkhī ॥ 19॥
yasyāṃ na mē pāvanaṃ aṅga karma sthitiudbhavaprāṇa nirōdhanaṃ asya । līlāvatārīpsitajanma vā syāt bandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyāt na dhīraḥ ॥ 20॥
ēvaṃ jijñāsayā apōhya nānātvabhramaṃ ātmani । upāramēta virajaṃ manaḥ mayi arpya sarvagē ॥ 21॥
yadi anīśaḥ dhārayituṃ manaḥ brahmaṇi niśchalam । mayi sarvāṇi karmāṇi nirapēkṣaḥ samāchara ॥ 22॥
śraddhāluḥ mē kathāḥ śaṛṇvan subhadrā lōkapāvanīḥ । gāyan anusmaran karma janma cha abhinayan muhuḥ ॥ 23॥
madarthē dharmakāmārthān ācharan madapāśrayaḥ । labhatē niśchalāṃ bhaktiṃ mayi uddhava sanātanē ॥ 24॥
satsaṅgalabdhayā bhaktyā mayi māṃ saḥ upāsitā । saḥ vai mē darśitaṃ sadbhiḥ añjasā vindatē padam ॥ 25॥
uddhava uvācha
sādhuḥ tava uttamaślōka mataḥ kīdṛgvidhaḥ prabhō । bhaktiḥ tvayi upayujyēta kīdṛśī sadbhiḥ ādṛtā ॥ 26
ētat mē puruṣādhyakṣa lōkādhyakṣa jagat prabhō । praṇatāya anuraktāya prapannāya cha kathyatām ॥ 27॥
tvaṃ brahma paramaṃ vyōma puruṣaḥ prakṛtēḥ paraḥ । avatīrṇaḥ asi bhagavan svēchChāupāttapṛthak vapuḥ ॥ 28॥
śrībhagavān uvācha
kṛpāluḥ akṛtadrōhaḥ titikṣuḥ sarvadēhinām । satyasāraḥ anavadyātmā samaḥ sarvōpakārakaḥ ॥ 29
kāmaiḥ ahatadhīḥ dāntaḥ mṛduḥ śuchiḥ akiñchanaḥ । anīhaḥ mitabhuk śāntaḥ sthiraḥ mat śaraṇaḥ muniḥ ॥ 30॥
apramattaḥ gabhīrātmā dhṛtimāñjitaṣaḍguṇaḥ । amānī mānadaḥ kalpaḥ maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ ॥ 31॥
ājñāya ēvaṃ guṇān dōṣānmayādiṣṭān api svakān । dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajēta saḥ sattamaḥ ॥ 32॥
jñātvā ajñātvā atha yē vai māṃ yāvān yaḥ cha asmi yādṛśaḥ । bhajanti ananyabhāvēna tē mē bhaktatamāḥ matāḥ ॥ 33॥
malliṅgamadbhaktajanadarśanasparśanārchanam । paricharyā stutiḥ prahvaguṇakarma anukīrtanam ॥ 34॥
matkathāśravaṇē śraddhā mat anudhyānaṃ uddhava । sarvalābha upaharaṇaṃ dāsyēna ātmanivēdanam ॥ 35॥
majjanmakarmakathanaṃ mama parvānumōdanam । gītatāṇḍavavāditragōṣṭhībhiḥ madgṛha utsavaḥ ॥ 36॥
yātrā balividhānaṃ cha sarvavārṣikaparvasu । vaidikī tāntrikī dīkṣā madīyavratadhāraṇam ॥ 37॥
mama archāsthāpanē śraddhā svataḥ saṃhatya cha udyamaḥ । udyāna upavanākrīḍapuramandirakarmaṇi ॥ 38॥
sammārjana upalēpābhyāṃ sēkamaṇḍalavartanaiḥ । gṛhaśuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsavadyadamāyayā ॥ 39॥
amānitvaṃ adambhitvaṃ kṛtasya aparikīrtanam । api dīpāvalōkaṃ mē na upayuñjyāt nivēditam ॥ 40॥
yat yat iṣṭatamaṃ lōkē yat cha atipriyaṃ ātmanaḥ । tat tat nivēdayēt mahyaṃ tat ānantyāya kalpatē ॥ 41॥
sūryaḥ agniḥ brāhmaṇaḥ gāvaḥ vaiṣṇavaḥ khaṃ marut jalam । bhūḥ ātmā sarvabhūtāni bhadra pūjāpadāni mē ॥ 42॥
sūryē tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajēta mām । ātithyēna tu viprāgryaḥ gōṣvaṅga yavasādinā ॥ 43॥
vaiṣṇavē bandhusatkṛtyā hṛdi khē dhyānaniṣṭhayā । vāyau mukhyadhiyā tōyē dravyaiḥ tōyapuraskṛtaiḥ ॥ 44॥
sthaṇḍilē mantrahṛdayaiḥ bhōgaiḥ ātmānaṃ ātmani । kṣētrajñaṃ sarvabhūtēṣu samatvēna yajēta mām ॥ 45॥
dhiṣṇyēṣu ēṣu iti madrūpaṃ śaṅkhachakragadāmbujaiḥ । yuktaṃ chaturbhujaṃ śāntaṃ dhyāyan archēt samāhitaḥ ॥ 46॥
iṣṭāpūrtēna māṃ ēvaṃ yaḥ yajēta samāhitaḥ । labhatē mayi sadbhaktiṃ matsmṛtiḥ sādhusēvayā ॥ 47॥
prāyēṇa bhaktiyōgēna satsaṅgēna vinā uddhava । na upāyaḥ vidyatē sadhryaṅ prāyaṇaṃ hi satāṃ aham ॥ 48॥
atha ētat paramaṃ guhyaṃ śruṇvataḥ yadunandana । sugōpyaṃ api vakṣyāmi tvaṃ mē bhṛtyaḥ suhṛt sakhā ॥ 49॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē ēkādaśapūjāvidhānayōgō nāma ēkādaśō'dhyāyaḥ ॥ 11॥
atha dvādaśō'dhyāyaḥ । śrībhagavān uvācha
na rōdhayati māṃ yōgaḥ na ssāṅkhyaṃ dharmaḥ ēva cha । na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ na iṣṭāpūrtaṃ na dakṣiṇā ॥ 1
vratāni yajñaḥ Chandāṃsi tīrthāni niyamāḥ yamāḥ । yathā avarundhē satsaṅgaḥ sarvasaṅga apahaḥ hi mām ॥ 2॥
satsaṅgēna hi daitēyā yātudhānaḥ mṛgāḥ khagāḥ । gandharva apsarasaḥ nāgāḥ siddhāḥ chāraṇaguhyakāḥ ॥ 3॥
vidyādharāḥ manuṣyēṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyaḥ antyajāḥ । rajaḥ tamaḥ prakṛtayaḥ tasmin tasmin yugē anagha ॥ 4॥
bahavaḥ matpadaṃ prāptāḥ tvāṣṭrakāyādhavādayaḥ । vṛṣaparvā baliḥ vāṇaḥ mayaḥ cha atha vibhīṣaṇaḥ ॥ 5॥
sugrīvaḥ hanumān ṛkṣaḥ gajaḥ gṛdhraḥ vaṇikpathaḥ । vyādhaḥ kubjā vrajē gōpyaḥ yajñapatnyaḥ tathā aparē ॥ 6॥
tē na adhitaśrutigaṇāḥ na upāsitamahattamāḥ । avratātaptatapasaḥ matsaṅgāt māṃ upāgatāḥ ॥ 7॥
kēvalēna hi bhāvēna gōpyaḥ gāvaḥ nagāḥ mṛgāḥ । yē anyē mūḍhadhiyaḥ nāgāḥ siddhāḥ māṃ īyuḥ añjasā ॥ 8॥
yaṃ na yōgēna sāṅkhyēna dānavratatapaḥ adhvaraiḥ । vyākhyāḥ svādhyāyasannyāsaiḥ prāpnuyāt yatnavān api ॥ 9॥
rāmēṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇītē śvāphalkinā mayi anuraktachittāḥ । vigāḍhabhāvēna na mē viyōga tīvrādhayaḥ anyaṃ dadṛśuḥ sukhāya ॥ 10॥
tāḥ tāḥ kṣapāḥ prēṣṭhatamēna nītāḥ mayā ēva vṛndāvanagōcharēṇa । kṣaṇārdhavat tāḥ punaraṅga tāsāṃ hīnā māyā kalpasamā babhūvuḥ ॥ 11॥
tāḥ na avidan mayi anuṣaṅgabaddha dhiyaḥ svamātmānaṃ adaḥ tathā idam । yathā samādhau munayaḥ abdhitōyē nadyaḥ praviṣṭāḥ iva nāmarūpē ॥ 12॥
matkāmā ramaṇaṃ jāraṃ asvarūpavidaḥ abalāḥ । brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāt śatasahasraśaḥ ॥ 13॥
tasmāt tvaṃ uddhava utsṛjya chōdanāṃ pratichōdanām । pravṛttaṃ cha nivṛttaṃ cha śrōtavyaṃ śrutaṃ ēva cha ॥ 14॥
māṃ ēkaṃ ēva śaraṇaṃ ātmānaṃ sarvadēhinām । yāhi sarvātmabhāvēna mayā syāḥ hi akutōbhayaḥ ॥ 15॥
uddhavaḥ uvācha
saṃśayaḥ śruṇvataḥ vāchaṃ tava yōgēśvara īśvara । na nivartataḥ ātmasthaḥ yēna bhrāmyati mē manaḥ ॥ 16
śrībhagavān uvācha
saḥ ēṣa jīvaḥ vivaraprasūtiḥ prāṇēna ghōṣēṇa guhāṃ praviṣṭaḥ । manōmayaṃ sūkṣmaṃ upētya rūpaṃ mātrā svaraḥ varṇaḥ iti sthaviṣṭhaḥ ॥ 17
yathā analaḥ khē anilabandhuḥ ūṣmā balēna dāruṇyadhimathyamānaḥ । aṇuḥ prajātaḥ haviṣā samidhyatē tathā ēva mē vyaktiḥ iyaṃ hi vāṇī ॥ 18॥
ēvaṃ gadiḥ karmagatiḥ visargaḥ ghrāṇaḥ rasaḥ dṛk sparśaḥ śrutiḥ cha । saṅkalpavijñānaṃ atha abhimānaḥ sūtraṃ rajaḥ sattvatamōvikāraḥ ॥ 19॥
ayaṃ hi jīvaḥ trivṛt abjayōniḥ avyaktaḥ ēkaḥ vayasā saḥ ādyaḥ । viśliṣṭaśaktiḥ bahudhā ēva bhāti bījāni yōniṃ pratipadya yadvat ॥ 20॥
yasmin idaṃ prōtaṃ aśēṣaṃ ōtaṃ paṭaḥ yathā tantuvitānasaṃsthaḥ । yaḥ ēṣa saṃsārataruḥ purāṇaḥ karmātmakaḥ puṣpaphalē prasūtē ॥ 21॥
dvē asya bījē śatamūlaḥ trinālaḥ pañchaskandhaḥ pañcharasaprasūtiḥ । daśa ēkaśākhaḥ dvisuparṇanīḍaḥ trivalkalaḥ dviphalaḥ arkaṃ praviṣṭaḥ ॥ 22॥
adanti cha ēkaṃ phalaṃ asya gṛdhrā grāmēcharāḥ ēkaṃ araṇyavāsāḥ । haṃsāḥ yaḥ ēkaṃ bahurūpaṃ ijyaiḥ māyāmayaṃ vēda saḥ vēda vēdam ॥ 23॥
ēvaṃ guru upāsanayā ēkabhaktyā vidyākuṭhārēṇa śitēna dhīraḥ । vivṛśchya jīvāśayaṃ apramattaḥ sampadya cha ātmānaṃ atha tyaja astram ॥ 24॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē dvādaśō'dhyāyaḥ ॥ 12॥
atha trayōdaśō'dhyāyaḥ । śrībhagavān uvācha
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ buddhēḥ na cha ātmanaḥ । sattvēna anyatamau hanyāt sattvaṃ sattvēna cha ēva hi ॥ 1
sattvāt dharmaḥ bhavēt vṛddhāt puṃsaḥ madbhaktilakṣaṇaḥ । sātvika upāsayā sattvaṃ tataḥ dharmaḥ pravartatē ॥ 2॥
dharmaḥ rajaḥ tamaḥ hanyāt sattvavṛddhiḥ anuttamaḥ । āśu naśyati tat mūlaḥ hi adharmaḥ ubhayē hatē ॥ 3॥
āgamaḥ apaḥ prajā dēśaḥ kālaḥ karma cha janma cha । dhyānaṃ mantraḥ atha saṃskāraḥ daśa ētē guṇahētavaḥ ॥ 4॥
tat tat sātvikaṃ ēva ēṣāṃ yat yat vṛddhāḥ prachakṣatē । nindanti tāmasaṃ tat tat rājasaṃ tat upēkṣitam ॥ 5॥
sāttvikāni ēva sēvēta pumān sattvavivṛddhayē । tataḥ dharmaḥ tataḥ jñānaṃ yāvat smṛtiḥ apōhanam ॥ 6॥
vēṇusaṅgharṣajaḥ vahniḥ dagdhvā śāmyati tat vanam । ēvaṃ guṇavyatyayajaḥ dēhaḥ śāmyati tat kriyaḥ ॥ 7॥
uddhavaḥ uvācha
vidanti martyāḥ prāyēṇa viṣayān padaṃ āpadām । tathā api bhuñjatē kṛṣṇa tat kathaṃ śva khara ajāvat ॥ 8
śrībhagavān uvācha
ahaṃ iti anyathābuddhiḥ pramattasya yathā hṛdi । utsarpati rajaḥ ghōraṃ tataḥ vaikārikaṃ manaḥ ॥ 9
rajōyuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ savikalpakaḥ । tataḥ kāmaḥ guṇadhyānāt duḥsahaḥ syāt hi durmatēḥ ॥ 10॥
karōti kāmavaśagaḥ karmāṇi avijitēndriyaḥ । duḥkhōdarkāṇi sampaśyan rajōvēgavimōhitaḥ ॥ 11। rajaḥ tamōbhyāṃ yat api vidvān vikṣiptadhīḥ punaḥ । atandritaḥ manaḥ yuñjan dōṣadṛṣṭiḥ na sajjatē ॥ 12॥
apramattaḥ anuyuñjītaḥ manaḥ mayi arpayan śanaiḥ । anirviṇṇaḥ yathākālaṃ jitaśvāsaḥ jitāsanaḥ ॥ 13॥
ētāvān yōgaḥ ādiṣṭaḥ mat śiṣyaiḥ sanaka ādibhiḥ । sarvataḥ manaḥ ākṛṣya mayyaddhā āvēśyatē yathā ॥ 14॥
uddhavaḥ uvācha
yadā tvaṃ sanaka ādibhyaḥ yēna rūpēṇa kēśava । yōgaṃ ādiṣṭavān ētat rūpaṃ ichChāmi vēditum ॥ 15
śrībhagavān uvācha
putrāḥ hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanaka ādayaḥ । paprachChuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yōgasya aikāntikīṃ gatim
16॥
sanaka ādayaḥ ūchuḥ । guṇēṣu āviśatē chētaḥ guṇāḥ chētasi cha prabhō । kathaṃ anyōnyasantyāgaḥ mumukṣōḥ atititīrṣōḥ ॥ 17॥
śrībhagavān uvācha
ēvaṃ pṛṣṭaḥ mahādēvaḥ svayambhūḥ bhūtabhāvanaḥ । dhyāyamānaḥ praśnabījaṃ na abhyapadyata karmadhīḥ ॥ 18
saḥ māṃ achintayat dēvaḥ praśnapāratitīrṣayā । tasya ahaṃ haṃsarūpēṇa sakāśaṃ agamaṃ tadā ॥ 19॥
dṛṣṭvā māṃ ta upavrajya kṛtvā pāda abhivandanam । brahmāṇaṃ agrataḥ kṛtvā paprachChuḥ kaḥ bhavān iti ॥ 20॥
iti ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭaḥ tattvajijñāsubhiḥ tadā । yat avōchaṃ ahaṃ tēbhyaḥ tat uddhava nibōdha mē ॥ 21॥
vastunaḥ yadi anānātvaṃ ātmanaḥ praśnaḥ īdṛśaḥ । kathaṃ ghaṭēta vaḥ viprāḥ vaktuḥ vā mē kaḥ āśrayaḥ ॥ 22॥
pañchātmakēṣu bhūtēṣu samānēṣu cha vastutaḥ । kaḥ bhavān iti vaḥ praśnaḥ vāchārambhaḥ hi anarthakaḥ ॥ 23॥
manasā vachasā dṛṣṭyā gṛhyatē anyaiḥ api indriyaiḥ । ahaṃ ēva na mattaḥ anyat iti budhyadhvaṃ añjasā ॥ 24॥
guṇēṣu āviśatē chētaḥ guṇāḥ chētasi cha prajāḥ । jīvasya dēhaḥ ubhayaṃ guṇāḥ chētaḥ mat ātmanaḥ ॥ 25॥
guṇēṣu cha āviśat chittaṃ abhīkṣṇaṃ guṇasēvayā । guṇāḥ cha chittaprabhavāḥ mat rūpaḥ ubhayaṃ tyajēt ॥ 26॥
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ cha guṇataḥ buddhivṛttayaḥ । tāsāṃ vilakṣaṇaḥ jīvaḥ sākṣitvēna viniśchitaḥ ॥ 27॥
yaḥ hi saṃsṛtibandhaḥ ayaṃ ātmanaḥ guṇavṛttidaḥ । mayi turyē sthitaḥ jahyāt tyāgaḥ tat guṇachētasām ॥ 28॥
ahaṅkārakṛtaṃ bandhaṃ ātmanaḥ arthaviparyayam । vidvān nirvidya saṃsārachintāṃ turyē sthitaḥ tyajēt ॥ 29॥
yāvat nānārthadhīḥ puṃsaḥ na nivartēta yuktibhiḥ । jāgarti api svapan ajñaḥ svapnē jāgaraṇaṃ yathā ॥ 30॥
asattvāt ātmanaḥ anyēṣāṃ bhāvānāṃ tat kṛtā bhidā । gatayaḥ hētavaḥ cha asya mṛṣā svapnadṛśaḥ yathā ॥ 31॥
yō jāgarē bahiḥ anukṣaṇadharmiṇaḥ arthān bhuṅktē samastakaraṇaiḥ hṛdi tat sadṛkṣān । svapnē suṣuptaḥ upasaṃharatē saḥ ēkaḥ smṛti anvayāt triguṇavṛttidṛk indriya īśaḥ ॥ 32॥
ēvaṃ vimṛśya guṇataḥ manasaḥ tryavasthā mat māyayā mayi kṛtā iti niśchitārthāḥ । sañChidya hārdaṃ anumānast uktitīkṣṇa jñānāsinā bhajataḥ mā akhilasaṃśayādhim ॥ 33॥
īkṣēta vibhramaṃ idaṃ manasaḥ vilāsam dṛṣṭaṃ vinaṣṭaṃ atilōlaṃ alātachakram । vijñānaṃ ēkaṃ urudhā iva vibhāti māyā svapnaḥ tridhā guṇavisargakṛtaḥ vikalpaḥ ॥ 34॥
dṛṣṭiṃ tataḥ pratinivartya nivṛttatṛṣṇaḥ tūṣṇīṃ bhavēt nijasukha anubhavaḥ nirīhaḥ । sandṛśyatē kva cha yadi idaṃ avastubuddhyā tyaktaṃ bhramāya na bhavēt smṛtiḥ ānipātāt ॥ 35॥
dēhaṃ cha naśvaraṃ avasthitaṃ utthitaṃ vā siddhaḥ na paśyati yataḥ adhyagamatsvarūpam । daivāt apētaṃ uta daivaśāt upētam vāsaḥ yathā parikṛtaṃ madirāmadāndhaḥ ॥ 36॥
dēhaḥ api daivavaśagaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣataḥ ēva sāsuḥ । taṃ aprapañchaṃ adhirūḍhasamādhiyōgaḥ svāpnaṃ punaḥ na bhajatē pratibuddhavastuḥ ॥ 37॥
mayā ētat uktaṃ vaḥ viprāḥ guhyaṃ yat sāṅkhyayōgayōḥ । jānītaṃ āgataṃ yajñaṃ yuṣmat dharmavivakṣayā ॥ 38॥
ahaṃ yōgasya sāṅkhyasya satyasyartasya tējasaḥ । parāyaṇaṃ dvijaśrēṣṭhāḥ śriyaḥ kīrtēḥ damasya cha ॥ 39॥
māṃ bhajanti guṇāḥ sarvē nirguṇaṃ nirapēkṣakam । suhṛdaṃ priyaṃ ātmānaṃ sāmya asaṅga ādayaḥ guṇāḥ ॥ 40॥
iti mē Chinnasandēhāḥ munayaḥ sanaka ādayaḥ । sabhājayitvā parayā bhaktyā agṛṇata saṃstavaiḥ ॥ 41॥
taiḥ ahaṃ pūjitaḥ samyak saṃstutaḥ parama ṛṣibhiḥ । pratyēyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ paramēṣṭhinaḥ ॥ 42॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē haṃsagītānirūpaṇaṃ nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ ॥ 13॥
atha chaturdaśō'dhyāyaḥ । uddhavaḥ uvācha
vadanti kṛṣṇa śrēyāṃsi bahūni brahmavādinaḥ । tēṣāṃ vikalpaprādhānyaṃ uta ahō ēkamukhyatā ॥ 1
bhavat udāhṛtaḥ svāmin bhaktiyōgaḥ anapēkṣitaḥ । nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yēna tvayi āviśēt manaḥ ॥ 2॥
śrībhagavān uvācha
kālēna naṣṭā pralayē vāṇīyaṃ vēdasañjñitā । mayā ādau brahmaṇē prōktā dharmaḥ yasyāṃ madātmakaḥ ॥ 3
tēna prōktā cha putrāya manavē pūrvajāya sā । tataḥ bhṛgu ādayaḥ agṛhṇan saptabrahmamaharṣayaḥ ॥ 4॥
tēbhyaḥ pitṛbhyaḥ tat putrāḥ dēvadānavaguhyakāḥ । manuṣyāḥ siddhagandharvāḥ savidyādharachāraṇāḥ ॥ 5॥
kindēvāḥ kinnarāḥ nāgāḥ rakṣaḥ kimpuruṣa ādayaḥ । bahvyaḥ tēṣāṃ prakṛtayaḥ rajaḥsattvatamōbhuvaḥ ॥ 6॥
yābhiḥ bhūtāni bhidyantē bhūtānāṃ matayaḥ tathā । yathāprakṛti sarvēṣāṃ chitrāḥ vāchaḥ sravanti hi ॥ 7॥
ēvaṃ prakṛtivaichitryāt bhidyantē matayaḥ nṛṇām । pāramparyēṇa kēṣāñchit pākhaṇḍamatayaḥ aparē ॥ 8॥
manmāyāmōhitadhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha । śrēyaḥ vadanti anēkāntaṃ yathākarma yathāruchi ॥ 9॥
dharmaṃ ēkē yaśaḥ cha anyē kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam । anyē vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāgabhōjanam । kēchit yajñatapōdānaṃ vratāni niyama anyamān ॥ 10॥
ādi antavantaḥ ēva ēṣāṃ lōkāḥ karmavinirmitāḥ । duḥkha udarkāḥ tamōniṣṭhāḥ kṣudra ānandāḥ śucha arpitāḥ ॥
11॥
mayi arpita manaḥ sabhya nirapēkṣasya sarvataḥ । mayā ātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syāt viṣaya ātmanām ॥
12॥
akiñchanasya dāntasya śāntasya samachētasaḥ । mayā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ sukhamayāḥ diśaḥ ॥ 13॥
na pāramēṣṭhyaṃ na mahēndradhiṣṇyam na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam । na yōgasiddhīḥ apunarbhavaṃ vā mayi arpita ātmā ichChati mat vinā anyat ॥ 14॥
na tathā mē priyatamaḥ ātmayōniḥ na śaṅkaraḥ । na cha saṅkarṣaṇaḥ na śrīḥ na ēva ātmā cha yathā bhavān ॥ 15॥
nirapēkṣaṃ muniṃ śātaṃ nirvairaṃ samadarśanam । anuvrajāmi ahaṃ nityaṃ pūyēyēti aṅghrirēṇubhiḥ ॥ 16॥
niṣkiñchanā mayi anuraktachētasaḥ śāntāḥ mahāntaḥ akhilajīvavatsalāḥ । kāmaiḥ anālabdhadhiyaḥ juṣanti yat tat nairapēkṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama ॥ 17॥
bādhyamānaḥ api madbhaktaḥ viṣayaiḥ ajitēndriyaḥ । prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayaiḥ na abhibhūyatē ॥ 18॥
yathā agniḥ susamṛddha archiḥ karōti ēdhāṃsi bhasmasāt । tathā madviṣayā bhaktiḥ uddhava ēnāṃsi kṛtsnaśaḥ ॥ 19॥
na sādhayati māṃ yōgaḥ na sāṅkhyaṃ dharmaḥ uddhava । na svādhyāyaḥ tapaḥ tyāgaḥ yathā bhaktiḥ mama ūrjitā ॥ 20॥
bhaktyā ahaṃ ēkayā grāhyaḥ śraddhayā ātmā priyaḥ satām । bhaktiḥ punāti manniṣṭhā śvapākān api sambhavāt ॥ 21॥
dharmaḥ satyadayā upētaḥ vidyā vā tapasānvitā । madbhktyāpētaṃ ātmānaṃ na samyak prapunāti hi ॥ 22॥
kathaṃ vinā rōmaharṣaṃ dravatā chētasā vinā । vinānanda aśrukalayā śudhyēt bhaktyā vināśayaḥ ॥ 23॥
vāk gadgadā dravatē yasya chittam rudati abhīkṣṇaṃ hasati kvachit cha । vilajjaḥ udgāyati nṛtyatē cha madbhaktiyuktaḥ bhuvanaṃ punāti ॥ 24॥
yathā agninā hēma malaṃ jahāti dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajatē cha rūpam । ātmā cha karmānuśayaṃ vidhūya madbhaktiyōgēna bhajati athaḥ mām ॥ 25॥
yathā yathā ātmā parimṛjyatē asau matpuṇyagāthāśravaṇa abhidhānaiḥ । tathā tathā paśyati vastu sūkṣmam chakṣuḥ yathā ēva añjanasamprayuktam ॥ 26॥
viṣayān dhyāyataḥ chittaṃ viṣayēṣu viṣajjatē । māṃ anusmarataḥ chittaṃ mayi ēva pravilīyatē ॥ 27॥
tasmāt asat abhidhyānaṃ yathā svapnamanōratham । hitvā mayi samādhatsva manaḥ madbhāvabhāvitam ॥ 28॥
strīṇāṃ strīsaṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrataḥ ātmavān । kṣēmē viviktaḥ āsīnaḥ chintayēt māṃ atandritaḥ ॥ 29॥
na tathā asya bhavēt klēśaḥ bandhaḥ cha anyaprasaṅgataḥ । yōṣit saṅgāt yathā puṃsaḥ yathā tat saṅgisaṅgataḥ ॥ 30॥
uddhavaḥ uvācha
yathā tvāṃ aravindākṣa yādṛśaṃ vā yadātmakam । dhyāyēt mumukṣuḥ ētat mē dhyānaṃ mē vaktuṃ arhasi ॥ 31
śrībhagavān uvācha
samaḥ āsanaḥ āsīnaḥ samakāyaḥ yathāsukham । hastau utsaṅgaḥ ādhāya svanāsāgrakṛta īkṣaṇaḥ ॥ 32
prāṇasya śōdhayēt mārgaṃ pūrakumbhakarēchakaiḥ । viparyayēṇa api śanaiḥ abhyasēt nirjitēndriyaḥ ॥ 33॥
hṛdi avichChinnaṃ ōṅkāraṃ ghaṇṭānādaṃ bisōrṇavat । prāṇēna udīrya tatra atha punaḥ saṃvēśayēt svaram ॥ 34॥
ēvaṃ praṇavasaṃyuktaṃ prāṇaṃ ēva samabhyasēt । daśakṛtvaḥ triṣavaṇaṃ māsāt arvāk jita anilaḥ ॥35॥
hṛtpuṇḍarīkaṃ antasthaṃ ūrdhvanālaṃ adhōmukham । dhyātvā ūrdhvamukhaṃ unnidraṃ aṣṭapatraṃ sakarṇikam ॥ 36॥
karṇikāyāṃ nyasēt sūryasōmāgnīn uttarōttaram । vahnimadhyē smarēt rūpaṃ mama ētat dhyānamaṅgalam ॥ 37॥
samaṃ praśāntaṃ sumukhaṃ dīrghachāruchaturbhujam । suchārusundaragrīvaṃ sukapōlaṃ śuchismitam ॥ 38॥
samāna karṇa vinyasta sphuran makara kuṇḍalam । hēma ambaraṃ ghanaśyāmaṃ śrīvatsa śrīnikētanam ॥ 39॥
śaṅkha chakra gadā padma vanamālā vibhūṣitam । nūpuraiḥ vilasat pādaṃ kaustubha prabhayā yutam ॥ 40॥
dyumat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtra aṅgada ayutam । sarvāṅga sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda sumukha īkṣaṇam ॥ 41॥
sukumāraṃ abhidhyāyēt sarvāṅgēṣu manaḥ dadhat । indriyāṇi indriyēbhyaḥ manasā ākṛṣya tat manaḥ । buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayēt mayi sarvataḥ ॥ 42॥
tat sarva vyāpakaṃ chittaṃ ākṛṣya ēkatra dhārayēt । na anyāni chintayēt bhūyaḥ susmitaṃ bhāvayēt mukham ॥ 43॥
tatra labdhapadaṃ chittaṃ ākṛṣya vyōmni dhārayēt । tat cha tyaktvā madārōhaḥ na kiñchit api chintayēt ॥ 44॥
ēvaṃ samāhitamatiḥ māṃ ēva ātmānaṃ ātmani । vichaṣṭē mayi sarvātmat jyōtiḥ jyōtiṣi saṃyutam ॥ 45॥
dhyānēna itthaṃ sutīvrēṇa yuñjataḥ yōginaḥ manaḥ । saṃyāsyati āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna kriyā bhramaḥ ॥ 46॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē bhaktirahasyāvadhāraṇayōgō nāma chaturdaśō'dhyāyaḥ ॥ 14॥
atha pañchadaśō'dhyāyaḥ । śrībhagavān uvācha
jitēndriyasya yuktasya jitaśvāsasya yōginaḥ mayi dhārayataḥ chētaḥ upatiṣṭhanti siddhayaḥ ॥ 1
uddhavaḥ uvācha
kayā dhāraṇayā kāsvit kathaṃsvit siddhiḥ achyuta । kati vā siddhayaḥ brūhi yōgināṃ siddhidaḥ bhavān ॥ 2
śrībhagavān uvācha
siddhayaḥ aṣṭādaśa prōktā dhāraṇāyōgapāragaiḥ । tāsāṃ aṣṭau mat pradhānāḥ daśaḥ ēva guṇahētavaḥ ॥ 3
aṇimā mahimā mūrtēḥ laghimā prāptiḥ indriyaiḥ । prākāmyaṃ śrutadṛṣṭēṣu śaktiprēraṇaṃ īśitā ॥ 4॥
guṇēṣu asaṅgaḥ vaśitā yat kāmaḥ tat avasyati । ētāḥ mē siddhayaḥ saumya aṣṭau utpattikāḥ matāḥ ॥ 5॥
anūrmimattvaṃ dēhē asmin dūraśravaṇadarśanam । manōjavaḥ kāmarūpaṃ parakāyapravēśanam ॥ 6॥
svachChandamṛtyuḥ dēvānāṃ sahakrīḍānudarśanam । yathāsaṅkalpasaṃsiddhiḥ ājñāpratihatā gatiḥ ॥ 7॥
trikālajñatvaṃ advandvaṃ parachittādi abhijñatā । agni arka ambu viṣa ādīnāṃ pratiṣṭambhaḥ aparājayaḥ ॥ 8॥
ētāḥ cha uddēśataḥ prōktā yōgadhāraṇasiddhayaḥ । yayā dhāraṇayā yā syāt yathā vā syāt nibōdha mē ॥ 9॥
bhūtasūkṣma ātmani mayi tanmātraṃ dhārayēt manaḥ । aṇimānaṃ avāpnōti tanmātra upāsakaḥ mama ॥ 10॥
mahati ātman mayi parē yathāsaṃsthaṃ manaḥ dadhat । mahimānaṃ avāpnōti bhūtānāṃ cha pṛthak pṛthak ॥ 11॥
paramāṇumayē chittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan । kālasūkṣmātmatāṃ yōgī laghimānaṃ avāpnuyāt ॥ 12॥
dhārayan mayi ahantattvē manaḥ vaikārikē akhilam । sarvēndriyāṇāṃ ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnōti manmanāḥ ॥ 13॥
mahati ātmani yaḥ sūtrē dhārayēt mayi mānasam । prākāmyaṃ pāramēṣṭhyaṃ mē vindatē avyaktajanmanaḥ ॥ 14॥
viṣṇau tryadhi īśvarē chittaṃ dhārayēt kālavigrahē । saḥ īśitvaṃ avāpnōti kṣētrakṣētrajñachōdanām ॥ 15॥
nārāyaṇē turīyākhyē bhagavat śabdaśabditē । manaḥ mayi ādadhat yōgī mat dharmāḥ vahitāṃ iyāt ॥ 16॥
nirguṇē brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ । paramānandaṃ āpnōti yatra kāmaḥ avasīyatē ॥ 17॥
śvētadīpapatau chittaṃ śuddhē dharmamayē mayi । dhārayan śvētatāṃ yāti ṣaḍūrmirahitaḥ naraḥ ॥ 18॥
mayi ākāśa ātmani prāṇē manasā ghōṣaṃ udvahan । tatra upalabdhā bhūtānāṃ haṃsaḥ vāchaḥ śruṇōti asau ॥ 19॥
chakṣuḥ tvaṣṭari saṃyōjya tvaṣṭāraṃ api chakṣuṣi । māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati sūkṣmadṛk ॥ 20॥
manaḥ mayi susaṃyōjya dēhaṃ tadanu vāyunā । maddhāraṇa anubhāvēna tatra ātmā yatra vai manaḥ ॥ 21॥
yadā manaḥ upādāya yat yat rūpaṃ bubhūṣati । tat tat bhavēt manōrūpaṃ madyōgabalaṃ āśrayaḥ ॥ 22॥
parakāyaṃ viśan siddhaḥ ātmānaṃ tatra bhāvayēt । piṇḍaṃ hitvā viśēt prāṇaḥ vāyubhūtaḥ ṣaḍaṅghrivat ॥ 23॥
pārṣṇyā āpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛt uraḥ kaṇṭha mūrdhasu । ārōpya brahmarandhrēṇa brahma nītvā utsṛjēt tanum ॥ 24॥
vihariṣyan surākrīḍē matsthaṃ sattvaṃ vibhāvayēt । vimānēna upatiṣṭhanti sattvavṛttīḥ surastriyaḥ ॥ 25॥
yathā saṅkalpayēt buddhyā yadā vā matparaḥ pumān । mayi satyē manaḥ yuñjan tathā tat samupāśnutē ॥ 26॥
yaḥ vai madbhāvaṃ āpannaḥ īśituḥ vaśituḥ pumān । kutaśchit na vihanyēta tasya cha ājñā yathā mama ॥ 27॥
madbhaktyā śuddhasattvasya yōginaḥ dhāraṇāvidaḥ । tasya traikālikī buddhiḥ janma mṛtyu upabṛṃhitā ॥ 28॥
agni ādibhiḥ na hanyēta munēḥ yōgaṃ ayaṃ vapuḥ । madyōgaśrāntachittasya yādasāṃ udakaṃ yathā ॥ 29॥
madvibhūtiḥ abhidhyāyan śrīvatsa astrabibhūṣitāḥ । dhvajātapatravyajanaiḥ saḥ bhavēt aparājitaḥ ॥ 30॥
upāsakasya māṃ ēvaṃ yōgadhāraṇayā munēḥ । siddhayaḥ pūrvakathitāḥ upatiṣṭhanti aśēṣataḥ ॥ 31॥
jitēndriyasya dāntasya jitaśvāsa ātmanaḥ munēḥ । maddhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ sudurlabhā ॥ 32॥
antarāyān vadanti ētāḥ yuñjataḥ yōgaṃ uttamam । mayā sampadyamānasya kālakṣēpaṇahētavaḥ ॥ 33॥
janma ōṣadhi tapō mantraiḥ yāvatīḥ iha siddhayaḥ । yōgēna āpnōti tāḥ sarvāḥ na anyaiḥ yōgagatiṃ vrajēt ॥ 34॥
sarvāsāṃ api siddhīnāṃ hētuḥ patiḥ ahaṃ prabhuḥ । ahaṃ yōgasya sāṅkhyasya dharmasya brahmavādinām ॥ 35॥
ahaṃ ātmā antaraḥ bāhyaḥ anāvṛtaḥ sarvadēhinām । yathā bhūtāni bhūtēṣu bahiḥ antaḥ svayaṃ tathā ॥ 36॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē siddhanirūpaṇayōgō nāma pañchadaśō'dhyāyaḥ ॥ 15॥
atha ṣōḍaśō'dhyāyaḥ । uddhavaḥ uvācha
tvaṃ brahma paramaṃ sākṣāt anādi anantaṃ apāvṛtam । sarvēṣāṃ api bhāvānāṃ trāṇasthiti apyaya udbhavaḥ ॥ 1
uchchāvachēṣu bhūtēṣu durjñēyaṃ akṛta ātmabhiḥ । upāsatē tvāṃ bhagavan yāthātathyēna brāhmaṇāḥ ॥ 2॥
yēṣu yēṣu cha bhāvēṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ । upāsīnāḥ prapadyantē saṃsiddhiṃ tat vadasva mē ॥ 3॥
gūḍhaḥ charasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūtabhāvana । na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mōhitāni tē ॥ 4॥
yāḥ kāḥ cha bhūmau divi vai rasāyām vibhūtayaḥ dikṣu mahāvibhūtē । tāḥ mahyaṃ ākhyāhi anubhāvitāḥ tē namāmi tē tīrtha pada aṅghripadmam ॥ 5॥
śrībhagavān uvācha
ēvaṃ ētat ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśnavidāṃ vara । yuyutsunā vinaśanē sapatnaiḥ arjunēna vai ॥ 6
jñātvā jñātivadhaṃ garhyaṃ adharmaṃ rājyahētukam । tataḥ nivṛttaḥ hantā ahaṃ hataḥ ayaṃ iti laukikaḥ ॥ 7॥
saḥ tadā puruṣavyāghraḥ yuktyā mē pratibōdhitaḥ । abhyabhāṣata māṃ ēvaṃ yathā tvaṃ raṇamūrdhani ॥ 8॥
ahaṃ ātmā uddhava āmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛt īśvaraḥ । ahaṃ sarvāṇi bhūtāni tēṣāṃ sthiti udbhava apyayaḥ ॥ 9॥
ahaṃ gatiḥ gatimatāṃ kālaḥ kalayatāṃ aham । guṇānāṃ cha api ahaṃ sāmyaṃ guṇinyā utpattikaḥ guṇaḥ ॥ 10॥
guṇināṃ api ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ cha mahān aham । sūkṣmāṇāṃ api ahaṃ jīvaḥ durjayānāṃ ahaṃ manaḥ ॥ 11॥
hiraṇyagarbhaḥ vēdānāṃ mantrāṇāṃ praṇavaḥ trivṛt । akṣarāṇāṃ akāraḥ asmi padāni Chandasāṃ aham ॥ 12॥
indraḥ ahaṃ sarvadēvānāṃ vasūnāmasmi havyavāṭ । ādityānāṃ ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīlalōhitaḥ ॥ 13॥
brahmarṣīṇāṃ bhṛguḥ ahaṃ rājarṣīṇāṃ ahaṃ manuḥ । dēvarṣiṇāṃ nāradaḥ ahaṃ havirdhāni asmi dhēnuṣu ॥ 14॥
siddhēśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇaḥ ahaṃ patatriṇām । prajāpatīnāṃ dakṣaḥ ahaṃ pitṝṇāṃ ahaṃ aryamā ॥ 15॥
māṃ viddhi uddhava daityānāṃ prahlādaṃ asurēśvaram । sōmaṃ nakṣatra ōṣadhīnāṃ dhanēśaṃ yakṣarakṣasām ॥ 16॥
airāvataṃ gajēndrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum । tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ cha bhūpatim ॥ 17॥
uchchaiḥśravāḥ turaṅgāṇāṃ dhātūnāṃ asmi kāñchanam । yamaḥ saṃyamatāṃ cha ahaṃ sarpāṇāṃ asmi vāsukiḥ ॥ 18॥
nāgēndrāṇāṃ anantaḥ ahaṃ mṛgēndraḥ śaṛṅgidaṃṣṭriṇām । āśramāṇāṃ ahaṃ turyaḥ varṇānāṃ prathamaḥ anagha ॥ 19॥
tīrthānāṃ srōtasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasāṃ aham । āyudhānāṃ dhanuḥ ahaṃ tripuraghnaḥ dhanuṣmatām ॥ 20॥
dhiṣṇyānāṃ asmi ahaṃ mēruḥ gahanānāṃ himālayaḥ । vanaspatīnāṃ aśvatthaḥ ōṣadhīnāṃ ahaṃ yavaḥ ॥ 21॥
purōdhasāṃ vasiṣṭhaḥ ahaṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ । skandaḥ ahaṃ sarvasēnānyāṃ agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ ॥ 22॥
yajñānāṃ brahmayajñaḥ ahaṃ vratānāṃ avihiṃsanam । vāyu agni arka ambu vāk ātmā śuchīnāṃ api ahaṃ śuchiḥ ॥ 23॥
yōgānāṃ ātmasaṃrōdhaḥ mantraḥ asmi vijigīṣatām । ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyātivādinām ॥ 24॥
strīṇāṃ tu śatarūpā ahaṃ puṃsāṃ svāyambhuvaḥ manuḥ । nārāyaṇaḥ munīnāṃ cha kumāraḥ brahmachāriṇām ॥ 25॥
dharmāṇāṃ asmi sannyāsaḥ kṣēmāṇāṃ abahiḥ matiḥ । guhyānāṃ sūnṛtaṃ maunaṃ mithunānāṃ ajaḥ tu aham ॥ 26॥
saṃvatsaraḥ asmi animiṣāṃ ṛtūnāṃ madhumādhavau । māsānāṃ mārgaśīrṣaḥ ahaṃ nakṣatrāṇāṃ tathā abhijit ॥ 27॥
ahaṃ yugānāṃ cha kṛtaṃ dhīrāṇāṃ dēvalaḥ asitaḥ । dvaipāyanaḥ asmi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvyaḥ ātmavān ॥ 28॥
vāsudēvaḥ bhagavatāṃ tvaṃ bhāgavatēṣu aham । kimpuruṣāṇāṃ hanumān vidyāghrāṇāṃ sudarśanaḥ ॥ 29॥
ratnānāṃ padmarāgaḥ asmi padmakōśaḥ supēśasām । kuśaḥ asmi darbhajātīnāṃ gavyaṃ ājyaṃ haviṣṣu aham ॥
30॥
vyavasāyināṃ ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ Chalagrahaḥ । titikṣā asmi titikṣaṇāṃ sattvaṃ sattvavatāṃ aham ॥ 31॥
ōjaḥ sahōbalavatāṃ karma ahaṃ viddhi sāttvatām । sāttvatāṃ navamūrtīnāṃ ādimūrtiḥ ahaṃ parā ॥ 32॥
viśvāvasuḥ pūrvachittiḥ gandharva apsarasāṃ aham । bhūdharāṇāṃ ahaṃ sthairyaṃ gandhamātraṃ ahaṃ bhuvaḥ ॥ 33॥
apāṃ rasaḥ cha paramaḥ tējiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ । prabhā sūrya indu tārāṇāṃ śabdaḥ ahaṃ nabhasaḥ paraḥ ॥ 34॥
brahmaṇyānāṃ baliḥ ahaṃ virāṇāṃ ahaṃ arjunaḥ । bhūtānāṃ sthitiḥ utpattiḥ ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ ॥ 35॥
gati ukti utsarga upādānaṃ ānanda sparśa lakṣaṇam । āsvāda śruti avaghrāṇaṃ ahaṃ sarvēndriya indriyam ॥ 36॥
pṛthivī vāyuḥ ākāśaḥ āpaḥ jyōtiḥ ahaṃ mahān । vikāraḥ puruṣaḥ avyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param । ahaṃ ētat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ sattvaviniśchayaḥ ॥ 37॥
mayā īśvarēṇa jīvēna guṇēna guṇinā vinā । sarvātmanā api sarvēṇa na bhāvaḥ vidyatē kvachit ॥ 38॥
saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālēna kriyatē mayā । na tathā mē vibhūtīnāṃ sṛjataḥ aṇḍāni kōṭiśaḥ ॥ 39॥
tējaḥ śrīḥ kīrtiḥ aiśvaryaṃ hrīḥ tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ । vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa mē aṃśakaḥ ॥ 40॥
ētāḥ tē kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣēpēṇa vibhūtayaḥ । manōvikārāḥ ēva ētē yathā vāchā abhidhīyatē ॥ 41॥
vāchaṃ yachCha manaḥ yachCha prāṇāni yachCha indriyāṇi cha । ātmānaṃ ātmanā yachCha na bhūyaḥ kalpasē adhvanē ॥ 42॥
yaḥ vai vāk manasi samyak asaṃyachChan dhiyā yatiḥ । tasya vrataṃ tapaḥ dānaṃ sravatyāmaghaṭāmbuvat ॥ 43॥
tasmāt manaḥ vachaḥ prāṇān niyachChēt mat parāyaṇaḥ । mat bhakti yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyatē ॥ 44॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē vibhūtiyōgō nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ ॥ 16॥
atha saptadaśō'dhyāyaḥ । uddhavaḥ uvācha
yaḥ tvayā abhitaḥ pūrvaṃ dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ । varṇāśrama āchāravatāṃ sarvēṣāṃ dvipadāṃ api ॥ 1
yathā anuṣṭhīyamānēna tvayi bhaktiḥ nṛṇāṃ bhavēt । svadharmēṇa aravindākṣa tat samākhyātuṃ arhasi ॥ 2॥
purā kila mahābāhō dharmaṃ paramakaṃ prabhō । yat tēna haṃsarūpēṇa brahmaṇē abhyāttha mādhava ॥ 3॥
saḥ idānīṃ sumahatā kālēna amitrakarśana । na prāyaḥ bhavitā martyalōkē prāk anuśāsitaḥ ॥ 4॥
vaktā kartā avitā na anyaḥ dharmasya achyuta tē bhuvi । sabhāyāṃ api vairiñchyāṃ yatra mūrtidharāḥ kalāḥ ॥ 5॥
kartrā avitrā pravaktrā cha bhavatā madhusūdana । tyaktē mahītalē dēva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati ॥ 6॥
tattvaṃ naḥ sarvadharmajña dharmaḥ tvat bhaktilakṣaṇaḥ । yathā yasya vidhīyēta tathā varṇaya mē prabhō ॥ 7॥
śrīśukaḥ uvācha
itthaṃ svabhṛtyamukhyēna pṛṣṭaḥ saḥ bhagavān hariḥ । prītaḥ kṣēmāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān ॥ 8
śrībhagavān uvācha
dharmyaḥ ēṣa tava praśnaḥ naiḥśrēyasakaraḥ nṛṇām । varṇāśrama āchāravatāṃ taṃ uddhava nibōdha mē ॥ 9
ādau kṛtayugē varṇaḥ nṛṇāṃ haṃsaḥ iti smṛtaḥ । kṛtakṛtyāḥ prajāḥ jātyāḥ tasmāt kṛtayugaṃ viduḥ ॥ 10॥
vēdaḥ praṇavaḥ ēva agrē dharmaḥ ahaṃ vṛṣarūpadhṛk । upāsatē tapōniṣṭhāṃ haṃsaṃ māṃ muktakilbiṣāḥ ॥ 11॥
trētāmukhē mahābhāga prāṇāt mē hṛdayāt trayī । vidyā prāduḥ abhūt tasyāḥ ahaṃ āsaṃ trivṛnmakhaḥ ॥ 12॥
vipra kṣatriya viṭ śūdrāḥ mukha bāhu uru pādajāḥ । vairājāt puruṣāt jātāḥ yaḥ ātmāchāralakṣaṇāḥ ॥ 13॥
gṛhāśramaḥ jaghanataḥ brahmacharyaṃ hṛdaḥ mama । vakṣaḥsthānāt vanē vāsaḥ nyāsaḥ śīrṣaṇi saṃsthitaḥ ॥ 14॥
varṇānāṃ āśramāṇāṃ cha janmabhūmi anusāriṇīḥ । āsan prakṛtayaḥ nṝṇāṃ nīchaiḥ nīcha uttama uttamāḥ ॥ 15॥
śamaḥ damaḥ tapaḥ śauchaṃ santōṣaḥ kṣāntiḥ ārjavam । madbhaktiḥ cha dayā satyaṃ brahmaprakṛtayaḥ tu imāḥ ॥ 16॥
tējaḥ balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣā audāryaṃ udyamaḥ । sthairyaṃ brahmaṇi ata aiśvaryaṃ kṣatraprakṛtayaḥ tu imāḥ ॥
17॥
āstikyaṃ dānaniṣṭhā cha adambhaḥ brahmasēvanam । atuṣṭiḥ artha upachayaiḥ vaiśyaprakṛtayaḥ tu imāḥ ॥ 18॥
śuśrūṣaṇaṃ dvijagavāṃ dēvānāṃ cha api amāyayā । tatra labdhēna santōṣaḥ śūdraprakṛtayaḥ tu imāḥ ॥ 19॥
aśauchaṃ anṛtaṃ stēyaṃ nāstikyaṃ śuṣkavigrahaḥ । kāmaḥ krōdhaḥ cha tarṣaḥ cha svabhāvaḥ antēvasāyinām ॥ 20॥
ahiṃsā satyaṃ astēyaṃ akāmakrōdhalōbhatā । bhūtapriyahitēhā cha dharmaḥ ayaṃ sārvavarṇikaḥ ॥ 21॥
dvitīyaṃ prāpya anupūrvyāt janma upanayanaṃ dvijaḥ । vasan gurukulē dāntaḥ brahma adhīyīta cha āhutaḥ ॥ 22॥
mēkhalā ajina daṇḍa akṣa brahmasūtra kamaṇḍalūn । jaṭilaḥ adhautadadvāsaḥ araktapīṭhaḥ kuśān dadhat ॥ 23॥
snāna bhōjana hōmēṣu japa uchchārē cha vāgyataḥ । na chChindyāt nakha rōmāṇi kakṣa upasthagatāni api ॥ 24॥
rētaḥ na avarikēt jātu brahmavratadharaḥ svayam । avakīrṇē avagāhya apsu yatāsuḥ tripadīṃ japēt ॥ 25॥
agni arka āchārya gō vipra guru vṛddha surān śuchiḥ । samāhitaḥ upāsīta sandhyē cha yatavāk japan ॥ 26॥
āchāryaṃ māṃ vijānīyāt na avamanyēta karhichit । na martyabuddhi āsūyēta sarvadēvamayaḥ guruḥ ॥ 27॥
sāyaṃ prātaḥ upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivēdayēt । yat cha anyat api anujñātaṃ upayuñjīta saṃyataḥ ॥ 28॥
śuśrūṣamāṇaḥ āchāryaṃ sadā upāsīta nīchavat । yāna śayyā āsana sthānaiḥ na atidūrē kṛtāñjaliḥ ॥ 29॥
ēvaṃvṛttaḥ gurukulē vasēt bhōgavivarjitaḥ । vidyā samāpyatē yāvat bibhrat vrataṃ akhaṇḍitam ॥ 30॥
yadi asau Chandasāṃ lōkaṃ ārōkṣyan brahmaviṣṭapam । guravē vinyasēt dēhaṃ svādhyāyārthaṃ vṛhat vrataḥ ॥ 31॥
agnau gurau ātmani cha sarvabhūtēṣu māṃ param । apṛthak dhīḥ upāsīta brahmavarchasvī akalmaṣaḥ ॥ 32॥
strīṇāṃ nirīkṣaṇa sparśa saṃlāpa kṣvēlana ādikam । prāṇinaḥ mithunībhūtān agṛhasthaḥ agrataḥ tyajēt ॥ 33॥
śauchaṃ āchamanaṃ snānaṃ sandhyā upāsanaṃ ārjavam । tīrthasēvā japaḥ aspṛśya abhakṣya asambhāṣya varjanam ॥
34॥
sarva āśrama prayuktaḥ ayaṃ niyamaḥ kulanandana। madbhāvaḥ sarbabhūtēṣu manōvākkāya saṃyamaḥ ॥ 35॥
ēvaṃ bṛhat vratadharaḥ brāhmaṇaḥ agniḥ iva jvalan । madbhaktaḥ tīvratapasā dagdhakarma āśayaḥ amalaḥ ॥ 36॥
atha anantaraṃ āvēkṣyan yathā jijñāsita āgamaḥ । guravē dakṣiṇāṃ dattvā snāyat guru anumōditaḥ ॥ 37॥
gṛhaṃ vanaṃ vā upaviśēt pravrajēt vā dvija uttamaḥ । āśramāt āśramaṃ gachChēt na anyathā matparaḥ charēt ॥ 38॥
gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryāṃ udvahēt ajugupsitām । yavīyasīṃ tu vayasā yāṃ savarṇāṃ anukramāt ॥ 39॥
ijya adhyayana dānāni sarvēṣāṃ cha dvijanmanām । pratigrahaḥ adhyāpanaṃ cha brāhmaṇasya ēva yājanam ॥ 40॥
pratigrahaṃ manyamānaḥ tapaḥ tējōyaśōnudam । anyābhyāṃ ēva jīvēta śilaiḥ vā dōṣadṛk tayōḥ ॥ 41॥
brāhmaṇasya hi dēhaḥ ayaṃ kṣudrakāmāya na iṣyatē । kṛchChrāya tapasē cha iha prētya anantasukhāya cha ॥ 42॥
śilōñChavṛttyā parituṣṭachittaḥ dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ । mayi arpitātmā gṛhaḥ ēva tiṣṭhan na atiprasaktaḥ samupaiti śāntim ॥ 43॥
samuddharanti yē vipraṃ sīdantaṃ matparāyaṇam । tān uddhariṣyē na chirāt āpadbhyaḥ nauḥ iva arṇavāt ॥ 44॥
sarvāḥ samuddharēt rājā pitā iva vyasanāt prajāḥ । ātmānaṃ ātmanā dhīraḥ yathā gajapatiḥ gajān ॥ 45॥
ēvaṃvidhaḥ narapatiḥ vimānēna arkavachasā । vidhūya iha aśubhaṃ kṛtsnaṃ indrēṇa saha mōdatē ॥ 46॥
sīdan vipraḥ vaṇik vṛttyā paṇyaiḥ ēva āpadaṃ tarēt । khaḍgēna vā āpadākrāntaḥ na śvavṛttyā kathañchana ॥ 47॥
vaiśyavṛttyā tu rājan yaḥ jīvēt mṛgayayā āpadi । charēt vā viprarūpēṇa na śvavṛttyā kathañchana ॥ 48॥
śūdravṛttiṃ bhajēt vaiśyaḥ śūdraḥ kārukaṭapriyām । kṛchChrāt muktaḥ na garhyēṇa vṛttiṃ lipsēta karmaṇā ॥ 49॥
vēda adhyāya svadhā svāhā bali anna ādyaiḥ yathā udayam । dēvarṣi pitṛbhūtāni madrūpāṇi anvahaṃ yajēt ॥ 50॥
yadṛchChayā upapannēna śuklēna upārjitēna vā । dhanēna apīḍayan bhṛtyān nyāyēna ēva āharēt kratūn ॥ 51॥
kuṭumbēṣu na sajjēta na pramādyēt kuṭumbi api । vipaśchit naśvaraṃ paśyēt adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat ॥ 52॥
putra dārā āpta bandhūnāṃ saṅgamaḥ pānthasaṅgamaḥ । anudēhaṃ viyanti ētē svapnaḥ nidrānugaḥ yathā ॥ 53॥
itthaṃ parimṛśan muktaḥ gṛhēṣu atithivat vasan । na gṛhaiḥ anubadhyēta nirmamaḥ nirahaṅkṛtaḥ ॥ 54॥
karmabhiḥ gṛhaṃ ēdhīyaiḥ iṣṭvā māṃ ēva bhaktimān । tiṣṭhēt vanaṃ vā upaviśēt prajāvān vā parivrajēt ॥ 55॥
yaḥ tu āsaktaṃ atiḥ gēhē putra vittaiṣaṇa āturaḥ । straiṇaḥ kṛpaṇadhīḥ mūḍhaḥ mama ahaṃ iti badhyatē ॥ 56॥
ahō mē pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajā ātmajāḥ । anāthāḥ māṃ ṛtē dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ ॥ 57॥
ēvaṃ gṛha āśaya ākṣipta hṛdayaḥ mūḍhadhīḥ ayam । atṛptaḥ tān anudhyāyan mṛtaḥ andhaṃ viśatē tamaḥ ॥ 58॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē brahmacharyagṛhasthakarmadharmanirūpaṇē saptadaśō'dhyāyaḥ ॥
17॥
atha aṣṭādaśō'dhyāyaḥ । śrībhagavān uvācha
vanaṃ vivikṣuḥ putrēṣu bhāryāṃ nyasya saha ēva vā । vanaḥ ēva vasēt śāntaḥ tṛtīyaṃ bhāgaṃ āyuṣaḥ ॥ 1
kandamūlaphalaiḥ vanyaiḥ mēdhyaiḥ vṛttiṃ prakalpayēt । vasīta valkalaṃ vāsaḥ tṛṇaparṇa ajināni cha ॥ 2॥
kēśarōmanakhaśmaśrumalāni bibhṛyāt ataḥ । na dhāvēt apsu majjēta trikālaṃ sthaṇḍilēśayaḥ ॥ 3॥
grīṣmē tapyēta pañchāgnīn varṣāsvāsāraṣāḍ jalē । ākaṇṭhamagnaḥ śiśiraḥ ēvaṃvṛttaḥ tapaścharēt ॥ 4॥
agnipakvaṃ samaśnīyāt kālapakvaṃ atha api vā । ulūkhala aśmakuṭṭaḥ vā danta ulūkhalaḥ ēva vā ॥ 5॥
svayaṃ sañchinuyāt sarvaṃ ātmanaḥ vṛttikāraṇam । dēśakālabala abhijñaḥ na ādadīta anyadā āhṛtam ॥ 6॥
vanyaiḥ charupurōḍāśaiḥ nirvapēt kālachōditān । na tu śrautēna paśunā māṃ yajēta vanāśramī ॥ 7॥
agnihōtraṃ cha darśaḥ cha pūrṇamāsaḥ cha pūrvavat । chāturmāsyāni cha munēḥ āmnātāni cha naigamaiḥ ॥ 8॥
ēvaṃ chīrṇēna tapasā muniḥ dhamanisantataḥ । māṃ tapōmayaṃ ārādhya ṛṣilōkāt upaiti mām ॥ 9॥
yaḥ tu ētat kṛchChrataḥ chīrṇaṃ tapaḥ niḥśrēyasaṃ mahat । kāmāya alpīyasē yuñjyāt vāliśaḥ kaḥ aparaḥ tataḥ ॥ 10॥
yadā asau niyamē akalpaḥ jarayā jātavēpathuḥ । ātmani agnīn samārōpya machchittaḥ agniṃ samāviśēt ॥ 11॥
yadā karmavipākēṣu lōkēṣu niraya ātmasu । virāgaḥ jāyatē samyak nyasta agniḥ pravrajēt tataḥ ॥ 12॥
iṣṭvā yathā upadēśaṃ māṃ dattvā sarvasvaṃ ṛtvijē । agnīn svaprāṇaḥ āvēśya nirapēkṣaḥ parivrajēt ॥ 13॥
viprasya vai sannyasataḥ dēvāḥ dārādirūpiṇaḥ । vighnān kurvanti ayaṃ hi asmān ākramya samiyāt param ॥ 14॥
bibhṛyāt chēt muniḥ vāsaḥ kaupīna āchChādanaṃ param । tyaktaṃ na daṇḍapātrābhyāṃ anyat kiñchit anāpadi ॥ 15॥
dṛṣṭipūtaṃ nyasēt pādaṃ vastrapūtaṃ pibēt jalam । satyapūtāṃ vadēt vāchaṃ manaḥpūtaṃ samācharēt ॥ 16॥
mauna anīhā anila āyāmāḥ daṇḍāḥ vāk dēha chētasām । nahi ētē yasya santi aṅgaḥ vēṇubhiḥ na bhavēt yatiḥ ॥ 17॥
bhikṣāṃ chatuṣu varṇēṣu vigarhyān varjayan charēt । saptāgārān asaṅklṛptān tuṣyēt labdhēna tāvatā ॥ 18॥
bahiḥ jalāśayaṃ gatvā tatra upaspṛśya vāgyataḥ । vibhajya pāvitaṃ śēṣaṃ bhuñjīta aśēṣaṃ āhṛtam ॥ 19॥
ēkaḥ charēt mahīṃ ētāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatēndriyaḥ । ātmakrīḍaḥ ātmarataḥ ātmavān samadarśanaḥ ॥ 20॥
viviktakṣēmaśaraṇaḥ madbhāvavimalāśayaḥ । ātmānaṃ chintayēt ēkaṃ abhēdēna mayā muniḥ ॥ 21॥
anvīkṣēta ātmanaḥ bandhaṃ mōkṣaṃ cha jñānaniṣṭhayā । bandhaḥ indriyavikṣēpaḥ mōkṣaḥ ēṣāṃ cha saṃyamaḥ ॥ 22॥
tasmāt niyamya ṣaḍvargaṃ madbhāvēna charēt muniḥ । viraktaḥ kṣullakāmēbhyaḥ labdhvā ātmani sukhaṃ mahat ॥ 23॥
puragrāmavrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśan charēt । puṇyadēśasarit śailavana āśramavatīṃ mahīm ॥ 24॥
vānaprastha āśrama padēṣu abhīkṣṇaṃ bhaikṣyaṃ ācharēt । saṃsidhyatyāśvasammōhaḥ śuddhasattvaḥ śilāndhasā ॥ 25॥
na ētat vastutayā paśyēt dṛśyamānaṃ vinaśyati । asaktachittaḥ viramēt iha amutra chikīrṣitāt ॥ 26॥
yat ētat ātmani jagat manōvākprāṇasaṃhatam । sarvaṃ māyā iti tarkēṇa svasthaḥ tyaktvā na tat smarēt ॥ 27॥
jñānaniṣṭhaḥ viraktaḥ vā madbhaktaḥ vā anapēkṣakaḥ । saliṅgān āśramāṃ tyaktvā charēt avidhigōcharaḥ ॥ 28॥
budhaḥ bālakavat krīḍēt kuśalaḥ jaḍavat charēt । vadēt unmattavat vidvān gōcharyāṃ naigamaḥ charēt ॥ 29॥
vēdavādarataḥ na syāt na pākhaṇḍī na haitukaḥ । śuṣkavādavivādē na kañchit pakṣaṃ samāśrayēt ॥ 30॥
na udvijēta janāt dhīraḥ janaṃ cha udvējayēt na tu । ativādān titikṣēta na avamanyēta kañchana । dēhaṃ uddiśya paśuvat vairaṃ kuryāt na kēnachit ॥ 31॥
ēkaḥ ēva paraḥ hi ātmā bhūtēṣu ātmani avasthitaḥ । yathā induḥ udapātrēṣu bhūtāni ēkātmakāni cha ॥ 32॥
alabdhvā na viṣīdēta kālē kālē aśanaṃ kvachit । labdhvā na hṛṣyēt dhṛtiṃ ānubhayaṃ daivatantritam ॥ 33॥
āhārārthaṃ samīhēta yuktaṃ tat prāṇadhāraṇam । tattvaṃ vimṛśyatē tēna tat vijñāya vimuchyatē ॥ 34॥
yat ṛchChayā upapannāt annaṃ adyāt śrēṣṭhaṃ uta aparam । tathā vāsaḥ tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajēt muniḥ ॥ 35॥
śauchaṃ āchamanaṃ snānaṃ na tu chōdanayā charēt । anyān cha niyamān jñānī yathā ahaṃ līlayā īśvaraḥ ॥ 36॥
nahi tasya vikalpākhyā yā cha madvīkṣayā hatā । ādēhāntāt kvachit khyātiḥ tataḥ sampadyatē mayā ॥ 37॥
duḥkha udarkēṣu kāmēṣu jātanirvēdaḥ ātmavān । ajijñāsita maddharmaḥ guruṃ muniṃ upāvrajēt ॥ 38॥
tāvat paricharēt bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ । yāvat brahma vijānīyāt māṃ ēva guruṃ ādṛtaḥ ॥ 39॥
yaḥ tu asaṃyata ṣaḍvargaḥ prachaṇḍa indriya sārathiḥ । jñāna vairāgya rahitaḥ tridaṇḍaṃ upajīvati ॥ 40॥
surān ātmānaṃ ātmasthaṃ nihnutē māṃ cha dharmahā । avipakva kaṣāyaḥ asmāt uṣmāt cha vihīyatē ॥ 41॥
bhikṣōḥ dharmaḥ śamaḥ ahiṃsā tapaḥ īkṣā vanaukasaḥ । gṛhiṇaḥ bhūtarakṣa ijyāḥ dvijasya āchāryasēvanam ॥ 42॥
brahmacharyaṃ tapaḥ śauchaṃ santōṣaḥ bhūtasauhṛdam । gṛhasthasya api ṛtau gantuḥ sarvēṣāṃ madupāsanam ॥ 43॥
iti māṃ yaḥ svadharmēṇa bhajan nityaṃ ananyabhāk । sarvabhūtēṣu madbhāvaḥ madbhaktiṃ vindatē achirāt ॥ 44॥
bhaktyā uddhava anapāyinyā sarvalōkamahēśvaram । sarva utpatti api ayaṃ brahma kāraṇaṃ mā upayāti saḥ ॥ 45॥
iti svadharma nirṇikta sattvaḥ nirjñāt madgatiḥ । jñāna vijñāna sampannaḥ na chirāt samupaiti mām ॥ 46॥
varṇāśramavatāṃ dharmaḥ ēṣaḥ āchāralakṣaṇaḥ । saḥ ēva madbhaktiyutaḥ niḥśrēyasakaraḥ paraḥ ॥ 47॥
ētat tē abhihitaṃ sādhō bhavān pṛchChati yat cha mām । yathā svadharmasaṃyuktaḥ bhaktaḥ māṃ samiyāt param ॥ 48॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē vānaprasthasannyāsadharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ ॥ 18॥
atha ēkōnaviṃśaḥ adhyāyaḥ । śrībhagavān uvācha । yaḥ vidyāśrutasampannaḥ ātmavān na anumānikaḥ । māyāmātraṃ idaṃ jñātvā jñānaṃ cha mayi sannyasēt ॥ 1॥
jñāninaḥ tu ahaṃ ēva iṣṭaḥ svārthaḥ hētuḥ cha sammataḥ । svargaḥ cha ēva apavargaḥ cha na anyaḥ arthaḥ madṛtē priyaḥ ॥ 2॥
jñānavijñānasaṃsiddhāḥ padaṃ śrēṣṭhaṃ viduḥ mama । jñānī priyatamaḥ ataḥ mē jñānēna asau bibharti mām ॥ 3॥
tapaḥ tīrthaṃ japaḥ dānaṃ pavitrāṇi itarāṇi cha । na alaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñānakalayā kṛtā ॥ 4॥
tasmāt jñānēna sahitaṃ jñātvā svātmānaṃ uddhava । jñānavijñānasampannaḥ bhaja māṃ bhaktibhāvataḥ ॥ 5॥
jñānavijñānayajñēna māṃ iṣṭvā ātmānaṃ ātmani । sarvayajñapatiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayaḥ agaman॥ 6॥
tvayi uddhava āśrayati yaḥ trividhaḥ vikāraḥ māyāntarā āpatati na ādi apavargayōḥ yat । janmādayaḥ asya yat amī tava tasya kiṃ syuḥ ādi antayōḥ yat asataḥ asti tat ēva madhyē ॥ 7॥
uddhavaḥ uvācha
jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathā ētat vairāgyavijñānayutaṃ purāṇam । ākhyāhi viśvēśvara viśvamūrtē tvat bhaktiyōgaṃ cha mahat vimṛgyam ॥ 8
tāpatrayēṇa abhihatasya ghōrē santapyamānasya bhavādhvanīśa । paśyāmi na anyat śaraṇaṃ tavāṅghri dvandva ātapatrāt amṛta abhivarṣāt ॥ 9॥
daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bilē asmin kālāhinā kṣudrasukhōḥ utarṣam । samuddhara ēnaṃ kṛpayā apavargyaiḥ vachōbhiḥ āsiñcha mahānubhāva ॥ 10॥
śrībhagavān uvācha
itthaṃ ētat purā rājā bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam । ajātaśatruḥ paprachCha sarvēṣāṃ naḥ anuśruṇvatām ॥ 11
nivṛttē bhāratē yuddhē suhṛt nidhanavihvalaḥ । śrutvā dharmān bahūn paśchāt mōkṣadharmān apṛchChata ॥
12॥
tān ahaṃ tē abhidhāsyāmi dēvavratamukhāt śrutān । jñānavairāgyavijñānaśraddhābhakti upabṛṃhitān ॥ 13॥
nava ēkādaśa pañcha trīn bhāvān bhūtēṣu yēna vai । īkṣēta atha ēkaṃ api ēṣu tat jñānaṃ mama niśchitam ॥ 14॥
ētat ēva hi vijñānaṃ na tathā ēkēna yēna yat । sthiti utpatti api ayān paśyēt bhāvānāṃ triguṇa ātmanām ॥
15॥
ādau antē cha madhyē cha sṛjyāt sṛjyaṃ yat anviyāt । punaḥ tat pratisaṅkrāmē yat śiṣyēta tat ēva sat ॥ 16॥
śrutiḥ pratyakṣaṃ aitihyaṃ anumānaṃ chatuṣṭayam । pramāṇēṣu anavasthānāt vikalpāt saḥ virajyatē ॥ 17॥
karmaṇāṃ pariṇāmitvāt āviriñchāt amaṅgalam । vipaśchit naśvaraṃ paśyēt adṛṣṭaṃ api dṛṣṭavat ॥ 18॥
bhaktiyōgaḥ purā ēva uktaḥ prīyamāṇāya tē anagha । punaḥ cha kathayiṣyāmi madbhaktēḥ kāraṇaṃ param ॥ 19॥
śraddhā amṛtakathāyāṃ mē śaśvat mat anukīrtanam । pariniṣṭhā cha pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama ॥ 20॥
ādaraḥ paricharyāyāṃ sarvāṅgaiḥ abhivandanam । madbhaktapūjābhyadhikā sarvabhūtēṣu manmatiḥ ॥ 21॥
madarthēṣu aṅgachēṣṭā cha vachasā madguṇēraṇam । mayyarpaṇaṃ cha manasaḥ sarvakāmavivarjanam ॥ 22॥
madarthē artha parityāgaḥ bhōgasya cha sukhasya cha । iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ madarthaṃ yat vrataṃ tapaḥ ॥ 23॥
ēvaṃ dharmaiḥ manuṣyāṇāṃ uddhava ātmanivēdinām । mayi sañjāyatē bhaktiḥ kaḥ anyaḥ arthaḥ asya avaśiṣyatē ॥ 24॥
yadā ātmani arpitaṃ chittaṃ śāntaṃ sattva upabṛṃhitam । dharmaṃ jñānaṃ savairāgyaṃ aiśvaryaṃ cha abhipadyatē ॥ 25॥
yat arpitaṃ tat vikalpē indriyaiḥ paridhāvati । rajasvalaṃ cha āsan niṣṭhaṃ chittaṃ viddhi viparyayam ॥ 26॥
dharmaḥ madbhaktikṛt prōktaḥ jñānaṃ cha ēkātmyadarśanam । guṇēṣu asaṅgaḥ vairāgyaṃ aiśvaryaṃ cha aṇiṃ ādayaḥ ॥ 27॥
uddhavaḥ uvācha
yamaḥ katividhaḥ prōktaḥ niyamaḥ vā arikarśana । kaḥ śamaḥ kaḥ damaḥ kṛṣṇa kā titikṣā dhṛtiḥ prabhō ॥ 28
kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kiṃ satyaṃ ṛtaṃ uchyatē । kaḥ tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ chēṣṭaṃ kaḥ yajñaḥ kā cha dakṣiṇā ॥
29॥
puṃsaḥ kiṃsvit balaṃ śrīman bhagaḥ lābhaḥ cha kēśava । kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ kiṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ēva cha ॥
30॥
kaḥ paṇḍitaḥ kaḥ cha mūrkhaḥ kaḥ panthāḥ utpathaḥ cha kaḥ । kaḥ svargaḥ narakaḥ kaḥ svit kaḥ bandhuḥ uta kiṃ gṛham ॥ 31॥
kaḥ āḍhyaḥ kaḥ daridraḥ vā kṛpaṇaḥ kaḥ īśvaraḥ । ētān praśnān mama brūhi viparītān cha satpatē ॥ 32॥
śrībhagavān uvācha
ahiṃsā satyaṃ astēyaṃ asaṅgaḥ hrīḥ asañchayaḥ । āstikyaṃ brahmacharyaṃ cha maunaṃ sthairyaṃ kṣamā abhayam
33। śauchaṃ japaḥ tapaḥ hōmaḥ śraddhā ātithyaṃ mat archanam । tīrthāṭanaṃ parārthēhā tuṣṭiḥ āchāryasēvanam ॥ 34॥
ētē yamāḥ saniyamāḥ ubhayōḥ dvādaśa smṛtāḥ । puṃsāṃ upāsitāḥ tāta yathākāmaṃ duhanti hi ॥ 35॥
śamaḥ mat niṣṭhatā buddhēḥ damaḥ indriyasaṃyamaḥ । titikṣā duḥkhasammarṣaḥ jihvā upasthajayaḥ dhṛtiḥ ॥ 36॥
daṇḍanyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāmatyāgaḥ tapaḥ smṛtam । svabhāvavijayaḥ śauryaṃ satyaṃ cha samadarśanam ॥ 37॥
ṛtaṃ cha sūnṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā । karmasvasaṅgamaḥ śauchaṃ tyāgaḥ sannyāsaḥ uchyatē ॥ 38॥
dharmaḥ iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajñaḥ ahaṃ bhagavattamaḥ । dakṣiṇā jñānasandēśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam ॥ 39॥
bhagaḥ mē aiśvaraḥ bhāvaḥ lābhaḥ madbhaktiḥ uttamaḥ । vidyā ātmani bhida abādhaḥ jugupsā hrīḥ akarmasu ॥ 40॥
śrīḥ guṇāḥ nairapēkṣya ādyāḥ sukhaṃ duḥkhasukha atyayaḥ । duḥkhaṃ kāmasukha apēkṣā paṇḍitaḥ bandhamōkṣavit ॥ 41॥
mūrkhaḥ dēha ādi ahaṃ buddhiḥ panthāḥ mat nigamaḥ smṛtaḥ । utpathaḥ chittavikṣēpaḥ svargaḥ sattvaguṇa uadayaḥ ॥ 42॥
narakaḥ tamaḥ unnahaḥ bandhuḥ guruḥ ahaṃ sakhē । gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyaḥ hi āḍhyaḥ uchyatē ॥ 43॥
daridraḥ yaḥ tu asantuṣṭaḥ kṛpaṇaḥ yaḥ ajitēndriyaḥ । guṇēṣu asaktadhīḥ īśaḥ guṇasaṅgaḥ viparyayaḥ ॥ 44॥
ētaḥ uddhava tē praśnāḥ sarvē sādhu nirūpitāḥ । kiṃ varṇitēna bahunā lakṣaṇaṃ guṇadōṣayōḥ । guṇadōṣa dṛśiḥ dōṣaḥ guṇaḥ tu ubhayavarjitaḥ ॥ 45॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavadudhavasaṃvādē ēkōnaviṃśō'dhyāyaḥ ॥ 19॥
atha viṃśaḥ adhyāyaḥ । uddhavaḥ uvācha
vidhiḥ cha pratiṣēdhaḥ cha nigamaḥ hi īśvarasya tē । avēkṣatē aravindākṣa guṇaṃ dōṣaṃ cha karmaṇām ॥ 1
varṇāśrama vikalpaṃ cha pratilōma anulōmajam । dravya dēśa vayaḥ kālān svargaṃ narakaṃ ēva cha ॥ 2॥
guṇa dōṣa bhidā dṛṣṭiṃ antarēṇa vachaḥ tava । niḥśrēyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣēdha vidhi lakṣaṇam ॥ 3॥
pitṛdēvamanuṣyāṇāṃ vēdaḥ chakṣuḥ tava īśvara । śrēyaḥ tu anupalabdhē arthē sādhyasādhanayōḥ api ॥ 4॥
guṇadōṣabhidādṛṣṭiḥ nigamāt tē na hi svataḥ । nigamēna apavādaḥ cha bhidāyāḥ iti hi bhramaḥ ॥ 5॥
śrībhagavān uvācha
yōgāḥ trayaḥ mayā prōktā nṝṇāṃ śrēyōvidhitsayā । jñānaṃ karma cha bhaktiḥ cha na upāyaḥ anyaḥ asti kutrachit
6॥
nirviṇṇānāṃ jñānayōgaḥ nyāsināṃ iha karmasu । tēṣu anirviṇṇachittānāṃ karmayōgaḥ ti kāminām ॥ 7॥
yadṛchChayā mat kathā ādau jātaśraddhaḥ tu yaḥ pumān । na nirviṇṇaḥ na atisaktaḥ bhaktiyōgaḥ asya siddhidaḥ ॥ 8॥
tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyēta yāvatā । mat kathāśravaṇa ādau vā śraddhā yāvat na jāyatē ॥ 9॥
svadharmasthaḥ yajanyajñaiḥ anāśīḥ kāmaḥ uddhava । na yāti svarganarakau yadi anyatra samācharēt ॥ 10॥
asmin lōkē vartamānaḥ svadharmasthaḥ anaghaḥ śuchiḥ । jñānaṃ viśuddhaṃ āpnōti madbhaktiṃ vā yadṛchChayā ॥ 11॥
svargiṇaḥ api ētaṃ ichChanti lōkaṃ nirayiṇaḥ tathā । sādhakaṃ jñānabhaktibhyāṃ ubhayaṃ tat asādhakam ॥ 12॥
na naraḥ svargatiṃ kāṅkṣēt nārakīṃ vā vichakṣaṇaḥ । na imaṃ lōkaṃ cha kāṅkṣēta dēha āvēśāt pramādyati ॥ 13॥
ētat vidvān purā mṛtyōḥ abhavāya ghaṭēta saḥ । apramattaḥ idaṃ jñātvā martyaṃ api arthasiddhidam ॥ 14॥
Chidyamānaṃ yamaiḥ ētaiḥ kṛtanīḍaṃ vanaspatim । khagaḥ svakētaṃ utsṛjya kṣēmaṃ yāti hi alampaṭaḥ ॥ 15॥
ahōrātraiḥ Chidyamānaṃ buddhvāyuḥ bhayavēpathuḥ । muktasaṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati ॥ 16॥
nṛdēhaṃ ādyaṃ sulabhaṃ sudurlabham plavaṃ sukalpaṃ gurukarṇadhāram । mayā anukūlēna nabhasvatēritam pumān bhavābdhiṃ na tarēt saḥ ātmahā ॥ 17॥
yadā ārambhēṣu nirviṇṇaḥ viraktaḥ saṃyatēndriyaḥ । abhyāsēna ātmanaḥ yōgī dhārayēt achalaṃ manaḥ ॥ 18॥
dhāryamāṇaṃ manaḥ yaḥ hi bhrāmyadāśu anavasthitam । atandritaḥ anurōdhēna mārgēṇa ātmavaśaṃ nayēt ॥ 19॥
manōgatiṃ na visṛjēt jitaprāṇaḥ jitēndriyaḥ । sattvasampannayā buddhyā manaḥ ātmavaśaṃ nayēt ॥ 20॥
ēṣaḥ vai paramaḥ yōgaḥ manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ । hṛdayajñatvaṃ anvichChan damyasya ēva arvataḥ muhuḥ ॥ 21॥
sāṅkhyēna sarvabhāvānāṃ pratilōma anulōmataḥ । bhava api ayau anudhyayēt manaḥ yāvat prasīdati ॥ 22॥
nirviṇṇasya viraktasya puruṣasya uktavēdinaḥ । manaḥ tyajati daurātmyaṃ chintitasya anuchintayā ॥ 23॥
yama ādibhiḥ yōgapathaiḥ ānvīkṣikyā cha vidyayā । mama archōpāsanābhiḥ vā na anyaiḥ yōgyaṃ smarēt manaḥ ॥ 24॥
yadi kuryāt pramādēna yōgī karma vigarhitam । yōgēna ēva dahēt aṃhaḥ na anyat tatra kadāchana ॥ 25॥
svē svē adhikārē yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ । karmaṇāṃ jāti aśuddhānāṃ anēna niyamaḥ kṛtaḥ । guṇadōṣavidhānēna saṅgānāṃ tyājanēchChayā ॥ 26॥
jātaśraddaḥ matkathāsu nirviṇṇaḥ sarvakarmasu । vēda duḥkhātmakān kāmān parityāgē api anīśvaraḥ ॥ 27॥
tataḥ bhajēta māṃ prītaḥ śraddhāluḥ dṛḍhaniśchayaḥ । juṣamāṇaḥ cha tān kāmān duḥkha udarkān cha garhayan ॥ 28॥
prōktēna bhaktiyōgēna bhajataḥ mā asakṛt munēḥ । kāmāḥ hṛdayyāḥ naśyanti sarvē mayi hṛdi sthitē ॥ 29॥
bhidyatē hṛdayagranthiḥ Chidyantē sarvasaṃśayāḥ । kṣīyantē cha asya karmāṇi mayi dṛṣṭē akhila ātmani ॥ 30॥
tasmāt madbhaktiyuktasya yōginaḥ vai mat ātmanaḥ । na jñānaṃ na cha vairāgyaṃ prāyaḥ śrēyaḥ bhavēt iha ॥ 31॥
yat karmabhiḥ yat tapasā jñānavairāgyataḥ cha yat । yōgēna dānadharmēṇa śrēyōbhiḥ itaraiḥ api ॥ 32॥
sarvaṃ madbhaktiyōgēna madbhaktaḥ labhatē añjasā । svarga apavargaṃ mat dhāma kathañchit yadi vāñChati ॥ 33॥
na kiñchit sādhavaḥ dhīrāḥ bhaktāḥ hi ēkāntinaḥ mama । vāñChati api mayā dattaṃ kaivalyaṃ apunarbhavam ॥ 34॥
nairapēkṣyaṃ paraṃ prāhuḥ niḥśrēyasaṃ analpakam । tasmāt nirāśiṣaḥ bhaktiḥ nirapēkṣasya mē bhavēt ॥ 35॥
na mayi ēkāntabhaktānāṃ guṇadōṣa udbhavāḥ guṇāḥ । sādhūnāṃ samachittānāṃ buddhēḥ paraṃ upēyuṣām ॥ 36॥
ēvaṃ ētat mayā ādiṣṭān anutiṣṭhanti mē pathaḥ । kṣēmaṃ vindanti mat sthānaṃ yat brahma paramaṃ viduḥ ॥ 37॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavaduddhavasaṃvādē vēdatrayīvibhāgayōgō nāma viṃśō'dhyāyaḥ ॥ 20॥
atha ēkaviṃśaḥ adhyāyaḥ । śrībhagavān uvācha
yaḥ ētān matpathaḥ hitvā bhaktijñānakriyātmakān । kṣudrān kāmān chalaiḥ prāṇaiḥ juṣantaḥ saṃsaranti tē ॥ 1
svē svē adhikārē yā niṣṭhā saḥ guṇaḥ parikīrtitaḥ । viparyayaḥ tu dōṣaḥ syāt ubhayōḥ ēṣaḥ niśchayaḥ ॥ 2॥
śuddhi aśuddhī vidhīyētē samānēṣu api vastuṣu । dravyasya vichikitsārthaṃ guṇadōṣau śubha aśubhau ॥ 3॥
dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārthaṃ iti cha anagha । darśitaḥ ayaṃ mayā āchāraḥ dharmaṃ udvahatāṃ dhuram ॥ 4॥
bhūmi ambu agni anila ākāśāḥ bhūtānāṃ pañcha dhātavaḥ । ābrahma sthāvara ādīnāṃ śarīrāḥ ātmasaṃyutāḥ ॥ 5॥
vēdēna nāmarūpāṇi viṣamāṇi samēṣu api । dhātuṣu uddhava kalpyantaḥ ētēṣāṃ svārthasiddhayē ॥ 6॥
dēśa kāla ādi bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama । guṇadōṣau vidhīyētē niyamārthaṃ hi karmaṇām ॥ 7॥
akṛṣṇasāraḥ dēśānāṃ abrahmaṇyaḥ aśuchiḥ bhavēt । kṛṣṇasāraḥ api asauvīra kīkaṭa asaṃskṛtēriṇam ॥ 8॥
karmaṇyaḥ guṇavān kālaḥ dravyataḥ svataḥ ēva vā । yataḥ nivartatē karma saḥ dōṣaḥ akarmakaḥ smṛtaḥ ॥ 9॥
dravyasya śuddhi aśuddhī cha dravyēṇa vachanēna cha । saṃskārēṇa atha kālēna mahattva alpatayā athavā ॥ 10॥
śaktyā aśaktyā athavā buddhyā samṛddhyā cha yat ātmanē । aghaṃ kurvanti hi yathā dēśa avasthā anusārataḥ ॥ 11॥
dhānya dāru asthi tantūnāṃ rasa taijasa charmaṇām । kāla vāyu agni mṛttōyaiḥ pārthivānāṃ yuta ayutaiḥ ॥ 12॥
amēdhyaliptaṃ yat yēna gandhaṃ lēpaṃ vyapōhati । bhajatē prakṛtiṃ tasya tat śauchaṃ tāvat iṣyatē ॥ 13॥
snāna dāna tapaḥ avasthā vīrya saṃskāra karmabhiḥ । mat smṛtyā cha ātmanaḥ śauchaṃ śuddhaḥ karma ācharēt dvijaḥ ॥ 14॥
mantrasya cha parijñānaṃ karmaśuddhiḥ madarpaṇam । dharmaḥ sampadyatē ṣaḍbhiḥ adharmaḥ tu viparyayaḥ ॥ 15॥
kvachit guṇaḥ api dōṣaḥ syāt dōṣaḥ api vidhinā guṇaḥ । guṇadōṣārthaniyamaḥ tat bhidāṃ ēva bādhatē ॥ 16॥
samānakarma ācharaṇaṃ patitānāṃ na pātakam । autpattikaḥ guṇaḥ saṅgaḥ na śayānaḥ patati adhaḥ ॥ 17॥
yataḥ yataḥ nivartēta vimuchyēta tataḥ tataḥ । ēṣaḥ dharmaḥ nṝṇāṃ kṣēmaḥ śōkamōhabhaya apahaḥ ॥ 18॥
viṣayēṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgaḥ tataḥ bhavēt । saṅgāt tatra bhavēt kāmaḥ kāmāt ēva kaliḥ nṝṇām ॥ 19॥
kalēḥ durviṣahaḥ krōdhaḥ tamaḥ taṃ anuvartatē । tamasā grasyatē puṃsaḥ chētanā vyāpinī drutam ॥ 20॥
tayā virahitaḥ sādhō jantuḥ śūnyāya kalpatē । tataḥ asya svārthavibhraṃśaḥ mūrchChitasya mṛtasya cha ॥ 21॥
viṣayābhinivēśēna na ātmānaṃ vēda na aparam । vṛkṣajīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastra iva yaḥ śvasan ॥ 22॥
phalaśrutiḥ iyaṃ nṝṇāṃ na śrēyaḥ rōchanaṃ param । śrēyōvivakṣayā prōktaṃ yathā bhaiṣajyarōchanam ॥ 23॥
utpatti ēva hi kāmēṣu prāṇēṣu svajanēṣu cha । āsaktamanasaḥ martyā ātmanaḥ anarthahētuṣu ॥ 24॥
na tān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyataḥ vṛjinādhvani । kathaṃ yuñjyāt punaḥ tēṣu tān tamaḥ viśataḥ budhaḥ ॥ 25॥
ēvaṃ vyavasitaṃ kēchit avijñāya kubuddhayaḥ । phalaśrutiṃ kusumitāṃ na vēdajñāḥ vadanti hi ॥ 26॥
kāminaḥ kṛpaṇāḥ lubdhāḥ puṣpēṣu phalabuddhayaḥ । agnimugdhā dhumatāntāḥ svaṃ lōkaṃ na vindanti tē ॥ 27॥
na tē māṃ aṅgaḥ jānanti hṛdisthaṃ yaḥ idaṃ yataḥ । ukthaśastrāḥ hi asutṛpaḥ yathā nīhārachakṣuṣaḥ ॥ 28॥
tē mē mataṃ avijñāya parōkṣaṃ viṣayātmakāḥ । hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syāt yajñaḥ ēva na chōdanā ॥ 29॥
hiṃsāvihārāḥ hi alabdhaiḥ paśubhiḥ svasukhēchChayā । yajantē dēvatāḥ yajñaiḥ pitṛbhūtapatīn khalāḥ ॥ 30॥
svapn upamaṃ amuṃ lōkaṃ asantaṃ śravaṇapriyam । āśiṣaḥ hṛdi saṅkalpya tyajanti arthān yathā vaṇik ॥ 31॥
rajaḥsattvatamōniṣṭhāḥ rajaḥsattvatamōjuṣaḥ । upāsataḥ indramukhyān dēvādīn na tathā ēva mām ॥ 32॥
iṣṭvā iha dēvatāḥ yajñaiḥ gatvā raṃsyāmahē divi । tasya antaḥ iha bhūyāsmaḥ mahāśālā mahākulāḥ ॥ 33॥
ēvaṃ puṣpitayā vāchā vyākṣiptamanasāṃ nṝṇām । māninān cha atistabdhānāṃ madvārtā api na rōchatē ॥ 34॥
vēdāḥ brahmātmaviṣayāḥ trikāṇḍaviṣayāḥ imē । parōkṣavādāḥ ṛṣayaḥ parōkṣaṃ mama cha priyam ॥ 35॥
śabdabrahma sudurbōdhaṃ prāṇa indriya manōmayam । anantapāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudravat ॥ 36॥
mayā upabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇā anantaśaktinā । bhūtēṣu ghōṣarūpēṇa bisēṣu ūrṇa iva lakṣyatē ॥ 37॥
yathā ūrṇanābhiḥ hṛdayāt ūrṇāṃ udvamatē mukhāt । ākāśāt ghōṣavān prāṇaḥ manasā sparśarūpiṇā ॥ 38॥
Chandōmayaḥ amṛtamayaḥ sahasrapadavīṃ prabhuḥ । ōṅkārāt vyañjita sparśa svara uṣma antastha bhūṣitām ॥
39॥
vichitrabhāṣāvitatāṃ Chandōbhiḥ chatura uttaraiḥ । anantapārāṃ bṛhatīṃ sṛjati ākṣipatē svayam ॥ 40॥
gāyatrī uṣṇik anuṣṭup cha bṛhatī paṅktiḥ ēva cha । triṣṭup jagatī atichChandaḥ hi atyaṣṭi atijagat virāṭ ॥ 41॥
kiṃ vidhattē kiṃ āchaṣṭē kiṃ anūdya vikalpayēt । iti asyāḥ hṛdayaṃ lōkē na anyaḥ mat vēda kaśchana ॥42॥
māṃ vidhattē abhidhattē māṃ vikalpya apōhyatē tu aham । ētāvān sarvavēdārthaḥ śabdaḥ āsthāya māṃ bhidām । māyāmātraṃ anūdya antē pratiṣidhya prasīdati ॥ 43॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavadddhavasaṃvādē vēdatrayavibhāganirūpaṇaṃ nāma ēkaviṃśō'dhyāyaḥ ॥ 21॥
atha dvāviṃśaḥ adhyāyaḥ । uddhavaḥ uvācha
kati tattvāni viśvēśa saṅkhyātāni ṛṣibhiḥ prabhō । nava ēkādaśa pañcha trīṇi āttha tvaṃ iha śuśruma ॥ 1
kēchit ṣaḍviṃśatiṃ prāhuḥ aparē pañchaviṃśatim । sapta ēkē nava ṣaṭ kēchit chatvāri ēkādaśa aparē । kēchit saptadaśa prāhuḥ ṣōḍaśa ēkē trayōdaśa ॥ 2॥
ētāvat tvaṃ hi saṅkhyānāṃ ṛṣayaḥ yat vivakṣayā । gāyanti pṛthak āyuṣman idaṃ naḥ vaktuṃ arhasi ॥ 3॥
śrībhagavān uvācha
yuktaṃ cha santi sarvatra bhāṣantē brāhmaṇāḥ yathā । māyāṃ madīyāṃ udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam ॥ 4
na ētat ēvaṃ yathā āttha tvaṃ yat ahaṃ vachmi tat tathā । ēvaṃ vivadatāṃ hētuṃ śaktayaḥ mē duratyayāḥ ॥ 5॥
yāsāṃ vyatikarāt āsīt vikalpaḥ vadatāṃ padam । prāptē śamadamē api ēti vādastamanu śāmyati ॥ 6॥
parasparān anupravēśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha । paurva aparya prasaṅkhyānaṃ yathā vaktuḥ vivakṣitam ॥ 7॥
ēkasmin api dṛśyantē praviṣṭāni itarāṇi cha । pūrvasmin vā parasmin vā tattvē tattvāni sarvaśaḥ ॥ 8॥
paurva aparyaṃ ataḥ amīṣāṃ prasaṅkhyānaṃ abhīpsatām । yathā viviktaṃ yat vaktraṃ gṛhṇīmaḥ yuktisambhavāt ॥ 9॥
anādi avidyāyuktasya puruṣasya ātmavēdanam । svataḥ na sambhavāt anyaḥ tattvajñaḥ jñānadaḥ bhavēt ॥ 10॥
puruṣa īśvarayōḥ atra na vailakṣaṇyaṃ aṇu api । tat anyakalpanāpārthā jñānaṃ cha prakṛtēḥ guṇaḥ ॥ 11॥
prakṛtiḥ guṇasāmyaṃ vai prakṛtēḥ na ātmanaḥ guṇāḥ । sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti sthiti utpatti antahētavaḥ ॥ 12॥
sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamaḥ ajñānaṃ iha uchyatē । guṇavyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtraṃ ēva cha ॥ 13॥
puruṣaḥ prakṛtiḥ vyaktaṃ ahaṅkāraḥ nabhaḥ anilaḥ । jyōtiḥ āpaḥ kṣitiḥ iti tattvāni uktāni mē nava ॥ 14॥
śrōtraṃ tvak darśanaṃ ghrāṇaḥ jihvā iti jñānaśaktayaḥ । vāk pāṇi upastha pāyu aṅghriḥ karmāṇyaṅga ubhayaṃ manaḥ ॥ 15॥
śabdaḥ sparśaḥ rasaḥ gandhaḥ rūpaṃ cha iti arthajātayaḥ । gati ukti utsarga śilpāni karma āyatana siddhayaḥ ॥ 16॥
sarga ādau prakṛtiḥ hi asya kārya kāraṇa rūpiṇī । sattva ādibhiḥ guṇaiḥ dhattē puruṣaḥ avyaktaḥ īkṣatē ॥ 17॥
vyakta ādayaḥ vikurvāṇāḥ dhātavaḥ puruṣa īkṣayā । labdhavīryāḥ sṛjanti aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛtēḥ balāt ॥ 18॥
sapta ēva dhātavaḥ iti tatra arthāḥ pañcha khādayaḥ । jñānaṃ ātmā ubhaya ādhāraḥ tataḥ dēha indriya āsavaḥ ॥ 19॥
ṣaḍ iti atra api bhūtāni pañcha ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān । taiḥ yuktaḥ ātmasambhūtaiḥ sṛṣṭvā idaṃ samupāviśat ॥ 20॥
chatvāri ēva iti tatra api tējaḥ āpaḥ annaṃ ātmanaḥ । jātāni taiḥ idaṃ jātaṃ janma avayavinaḥ khalu ॥ 21॥
saṅkhyānē saptadaśakē bhūtamātra indriyāṇi cha । pañchapañcha ēka manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ ॥ 22॥
tadvat ṣōḍaśasaṅkhyānē ātmā ēva manaḥ uchyatē । bhūtēndriyāṇi pañcha ēva manaḥ ātmā trayōdaśaḥ ॥ 23॥
ēkādaśatvaḥ ātmā asau mahābhūtēndriyāṇi cha । aṣṭau prakṛtayaḥ cha ēva puruṣaḥ cha nava iti atha ॥ 24॥
iti nānā prasaṅkhyānaṃ tattvānāṃ ṛṣibhiḥ kṛtam । sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimatvāt viduṣāṃ kiṃ aśōbhanam ॥ 25॥
uddhavaḥ uvācha
prakṛtiḥ puruṣaḥ cha ubhau yadi api ātmavilakṣaṇau । anyōnya apāśrayāt kṛṣṇa dṛśyatē na bhidā tayōḥ । prakṛtau lakṣyatē hi ātmā prakṛtiḥ cha tathā ātmani ॥ 26
ēvaṃ mē puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi । Chēttuṃ arhasi sarvajña vachōbhiḥ nayanaipuṇaiḥ ॥ 27॥
tvattaḥ jñānaṃ hi jīvānāṃ pramōṣaḥ tē atra śaktitaḥ । tvaṃ ēva hi ātma māyāyā gatiṃ vēttha na cha aparaḥ ॥ 28॥
śrībhagavān uvācha
prakṛtiḥ puruṣaḥ cha iti vikalpaḥ puruṣarṣabha । ēṣaḥ vaikārikaḥ sargaḥ guṇavyatikarātmakaḥ ॥ 29
mama aṅga māyā guṇamayī anēkadhā vikalpabuddhīḥ cha guṇaiḥ vidhattē । vaikārikaḥ trividhaḥ adhyātmaṃ ēkam atha adhidaivaṃ adhibhūtaṃ anyat ॥ 30॥
dṛk rūpaṃ ārkaṃ vapuḥ atra randhrē parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khē । ātmā yat ēṣaṃ aparaḥ yaḥ ādyaḥ svayā anubhūtya akhilasiddhasiddhiḥ । ēvaṃ tvak ādi śravaṇādi chakṣuḥ jihva ādi nāsa ādi cha chittayuktam ॥ 31॥
yaḥ asau guṇakṣōbhakṛtau vikāraḥ pradhānamūlāt mahataḥ prasūtaḥ । ahaṃ trivṛt mōhavikalpahētuḥ vaikārikaḥ tāmasaḥ aindriyaḥ cha ॥ 32॥
ātmāparijñānamayaḥ vivādaḥ hi asti iti na asti iti bhidārthaniṣṭhaḥ । vyarthaḥ api na ēva uparamēta puṃsāṃ mattaḥ parāvṛttadhiyāṃ svalōkāt ॥ 33॥
uddhavaḥ uvācha
tvattaḥ parāvṛttadhiyaḥ svakṛtaiḥ karmabhiḥ prabhō । uchcha avachān yathā dēhān gṛhṇanti visṛjanti cha ॥ 34
tat mama ākhyāhi gōvinda durvibhāvyaṃ anātmabhiḥ । na hi ētat prāyaśaḥ lōkē vidvāṃsaḥ santi vañchitāḥ ॥ 35॥
śrībhagavān uvācha
manaḥ karmamayaṃ nṛṇāṃ indriyaiḥ pañchabhiḥ yutam । lōkāt lōkaṃ prayāti anyaḥ ātmā tat anuvartatē ॥ 36
dhyāyan manaḥ anuviṣayān dṛṣṭān vā anuśrutān atha । udyat sīdat karmatantraṃ smṛtiḥ tat anuśāmyati ॥ 37॥
viṣaya abhinivēśēna na ātmānaṃ yat smarēt punaḥ । jantōḥ vai kasyachit hētōḥ mṛtyuḥ atyantavismṛtiḥ ॥ 38॥
janma tu ātmatayā puṃsaḥ sarvabhāvēna bhūrida । viṣaya svīkṛtiṃ prāhuḥ yathā svapnamanōrathaḥ ॥ 39॥
svapnaṃ manōrathaṃ cha itthaṃ prāktanaṃ na smarati asau । tatra pūrvaṃ iva ātmānaṃ apūrvaṃ cha anupaśyati ॥ 40॥
indriya āyana sṛṣṭyā idaṃ traividhyaṃ bhāti vastuni । bahiḥ antaḥ bhidāhētuḥ janaḥ asat janakṛt yathā ॥ 41॥
nityadā hi aṅgaḥ bhūtāni bhavanti na bhavanti cha । kālēna alkṣyavēgēna sūkṣmatvāt tat na dṛśyatē ॥ 42॥
yathā archiṣāṃ srōtasāṃ cha phalānāṃ vā vanaspatēḥ । tathā ēva sarvabhūtānāṃ vayaḥ avasthā ādayaḥ kṛtāḥ ॥ 43॥
saḥ ayaṃ dīpaḥ archiṣāṃ yadvat srōtasāṃ tat idaṃ jalam । saḥ ayaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣāḥ gīḥ dhīḥ mṛṣā āyuṣām ॥ 44॥
mā svasya karmabījēna jāyatē saḥ api ayaṃ pumān । mriyatē vāmaraḥ bhrāntyā yathā agniḥ dāru saṃyutaḥ ॥ 45॥
niṣēkagarbhajanmāni bālyakaumārayauvanam । vayōmadhyaṃ jarā mṛtyuḥ iti avasthāḥ tanōḥ nava ॥ 46॥
ētāḥ manōrathamayīḥ hi anyasya uchchāvachāḥ tanūḥ । guṇasaṅgāt upādattē kvachit kaśchit jahāti cha ॥ 47॥
ātmanaḥ pitṛputrābhyāṃ anumēyau bhavāpyayau । na bhavāpyayavastūnāṃ abhijñaḥ dvayalakṣaṇaḥ ॥ 48॥
tarōḥ bījavipākābhyāṃ yaḥ vidvāt janmasaṃyamau । tarōḥ vilakṣaṇaḥ draṣṭā ēvaṃ draṣṭā tanōḥ pṛthak ॥ 49॥
prakṛtēḥ ēvaṃ ātmānaṃ avivichya abudhaḥ pumān । tattvēna sparśasammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyatē ॥ 50॥
sattvasaṅgāt ṛṣīn dēvān rajasā asuramānuṣān । tamasā bhūtatiryaktvaṃ bhrāmitaḥ yāti karmabhiḥ ॥ 51॥
nṛtyataḥ gāyataḥ paśyan yathā ēva anukarōti tān । ēvaṃ buddhiguṇān paśyan anīhaḥ api anukāryatē ॥ 52॥
yathā ambhasā prachalatā taravaḥ api chalāḥ iva । chakṣuṣā bhrāmyamāṇēna dṛśyatē bhramati iva bhūḥ ॥ 53॥
yathā manōrathadhiyaḥ viṣayānubhavaḥ mṛṣā । svapnadṛṣṭāḥ cha dāśārha tathā saṃsāraḥ ātmanaḥ ॥ 54॥
arthē hi avidyamānē api saṃsṛtiḥ na nivartatē । dhyāyataḥ viṣayān asya svapnē anartha āgamaḥ yathā ॥ 55॥
tasmāt uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asat indriyaiḥ । ātmā agrahaṇanirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam ॥ 56॥
kṣiptaḥ avamānitaḥ asadbhiḥ pralabdhaḥ asūyitaḥ athavā । tāḍitaḥ sannibaddhaḥ vā vṛttyā vā parihāpitaḥ ॥ 57॥
niṣṭhitaḥ mūtritaḥ bahudhā ēvaṃ prakampitaḥ । śrēyaskāmaḥ kṛchChragataḥ ātmanā ātmānaṃ uddharēt ॥ 58॥
uddhavaḥ uvācha
yathā ēvaṃ anubuddhyēyaṃ vada naḥ vadatāṃ vara । suduḥsahaṃ imaṃ manyaḥ ātmani asat atikramam ॥ 59
viduṣaṃ api viśvātman prakṛtiḥ hi balīyasī । ṛtē tvat dharmaniratān śāntāḥ tē charaṇālayān ॥ 60॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavaduddhavasaṃvādē dvāviṃśō'dhyāyaḥ ॥ 22॥
atha trayōviṃśaḥ adhyāyaḥ । bādarāyaṇiḥ uvācha । saḥ ēvaṃ āśaṃsitaḥ uddhavēna bhāgavatamukhyēna dāśārhamukhyaḥ । sabhājayan bṛtyavachaḥ mukundaḥ taṃ ābabhāṣē śravaṇīyavīryaḥ ॥ 1॥
śrībhagavān uvācha
barhaspatya saḥ vai na atra sādhuḥ vai durjan īritaiḥ । duruktaiḥ bhinnaṃ ātmānaṃ yaḥ samādhātuṃ īśvaraḥ ॥ 2
na tathā tapyatē viddhaḥ pumān bāṇaiḥ sumarmagaiḥ । yathā tudanti marmasthāḥ hi asatāṃ paruṣēṣavaḥ ॥ 3॥
kathayanti mahatpuṇyaṃ itihāsaṃ iha uddhava । taṃ ahaṃ varṇayiṣyāmi nibōdha susamāhitaḥ ॥ 4॥
kēnachit bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtēna durjanaiḥ । smaratāḥ dhṛtiyuktēna vipākaṃ nijakarmaṇām ॥ 5॥
avaniṣu dvijaḥ kaśchit āsīt āḍhyatamaḥ śriyā । vārtāvṛttiḥ kadaryaḥ tu kāmī lubdhaḥ atikōpanaḥ ॥ 6॥
jñātayaḥ atithayaḥ tasya vāṅmātrēṇa api na architāḥ । śūnya avasathaḥ ātmā api kālē kāmaiḥ anarchitaḥ ॥ 7॥
duḥśīlasya kadaryasya druhyantē putrabāndhavāḥ । dārā duhitaraḥ bhṛtyāḥ viṣaṇṇāḥ na ācharan priyam ॥ 8॥
tasya ēvaṃ yakṣavittasya chyutasya ubhayalōkataḥ । dharmakāmavihīnasya chukrudhuḥ pañchabhāginaḥ ॥ 9॥
tat avadhyāna visrasta puṇya skandhasya bhūrida । arthaḥ api agachChan nidhanaṃ bahu āyāsa pariśramaḥ ॥ 10॥
jñātayaḥ jagṛhuḥ kiñchit kiñchit asyavaḥ uddhava । daivataḥ kālataḥ kiñchit brahmabandhōḥ nṛpārthivāt ॥ 11॥
saḥ ēvaṃ draviṇē naṣṭē dharmakāmavivarjitaḥ । upēkṣitaḥ cha svajanaiḥ chintāṃ āpa duratyayām ॥ 12॥
tasya ēvaṃ dhyāyataḥ dīrghaṃ naṣṭarāyaḥ tapasvinaḥ । khidyataḥ bāṣpakaṇṭhasya nirvēdaḥ sumahān abhūt ॥ 13॥
saḥ cha āha idaṃ ahō kaṣṭaṃ vṛthā ātmā mē anutāpitaḥ । na dharmāya na kāmāya yasya artha āyāsaḥ īdṛśaḥ ॥ 14॥
prāyēṇa arthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadāchana । iha cha ātmōpatāpāya mṛtasya narakāya cha ॥ 15॥
yaśaḥ yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyāḥ yē guṇināṃ guṇāḥ । lōbhaḥ svalpaḥ api tān hanti śvitraḥ rūpaṃ iva ipsitam ॥ 16॥
arthasya sādhanē siddhaḥ utkarṣē rakṣaṇē vyayē । nāśa upabhōgaḥ āyāsaḥ trāsaḥ chintā bhramaḥ nṛṇām ॥ 17॥
stēyaṃ hiṃsā anṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krōdhaḥ smayaḥ madaḥ । bhēdaḥ vairaṃ aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni cha ॥ 18॥
ētē pañchadaśān arthāḥ hi arthamūlāḥ matāḥ nṛṇām । tasmāt anarthaṃ arthākhyaṃ śrēyaḥ arthī dūrataḥ tyajēt ॥ 19॥
bhidyantē bhrātaraḥ dārāḥ pitaraḥ suhṛdaḥ tathā । ēkāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarvē arayaḥ kṛtāḥ ॥ 20॥
arthēna alpīyasā hi ētē saṃrabdhā dīptaṃ anyavaḥ । tyajanti āśu spṛdhaḥ ghnanti sahasā utsṛjya sauhṛdam ॥
21॥
labdhvā janma amaraprārthyaṃ mānuṣyaṃ tat dvija agryatām । tat anādṛtya yē svārthaṃ ghnanti yānti aśubhāṃ gatim ॥
22॥
svarga apavargayōḥ dvāraṃ prāpya lōkaṃ imaṃ pumān । draviṇē kaḥ anūṣajjēta martyaḥ anarthasya dhāmani ॥ 23॥
dēvarṣi pitṛ bhūtāni jñātīn bandhūn cha bhāginaḥ । asaṃvibhajya cha ātmānaṃ yakṣavittaḥ patati adhaḥ ॥ 24॥
vyarthayā arthēhayā vittaṃ pramattasya vayaḥ balam । kuśalāḥ yēna sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhayē ॥ 25॥
kasmāt saṅkliśyatē vidvān vyarthayā arthēhayā asakṛt । kasyachit māyayā nūnaṃ lōkaḥ ayaṃ suvimōhitaḥ ॥ 26॥
kiṃ dhanaiḥ dhanadaiḥ vā kiṃ kāmaiḥ vā kāmadaiḥ uta । mṛtyunā grasyamānasya karmabhiḥ vā uta janmadaiḥ ॥ 27॥
nūnaṃ mē bhagavān tuṣṭaḥ sarvadēvamayaḥ hariḥ । yēna nītaḥ daśāṃ ētāṃ nirvēdaḥ cha ātmanaḥ plavaḥ ॥ 28॥
saḥ ahaṃ kalau aśēṣēṇa śōṣayihhyē aṅgaṃ ātmanaḥ । apramattaḥ akhilasvārthē yadi syāt siddhaḥ ātmani ॥ 29॥
tatra māṃ anumōdēran dēvāḥ tribhuvanēśvarāḥ । muhūrtēna brahmalōkaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat ॥ 30॥
śrībhagavān uvācha
iti abhiprētya manasā hi āvantyaḥ dvijasattamaḥ । unmuchya hṛdayagranthīn śāntaḥ bhikṣuḥ abhūt muniḥ ॥ 31
saḥ chachāra mahīṃ ētāṃ saṃyata ātmēndriya anilaḥ । bhikṣārthaṃ nagara grāmān asaṅgaḥ alakṣitaḥ aviśat ॥ 32॥
taṃ vai pravayasaṃ bhikṣuṃ avadhūtaṃ asajjanāḥ । dṛṣṭvā paryabhavan bhadraḥ bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ ॥ 33॥
kēchit trivēṇuṃ jagṛhuḥ ēkē pātraṃ kamaṇḍalum । pīṭhaṃ cha ēkē akṣasūtraṃ cha kanthāṃ chīrāṇi kēchana ॥ 34॥
pradāya cha punaḥ tāni darśitāni ādaduḥ munēḥ । annaṃ cha bhaikṣyasampannaṃ bhuñjānasya sarit taṭē ॥ 35॥
mūtrayanti cha pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanti asya cha mūrdhani । yatavāchaṃ vāchayanti tāḍayanti na vakti chēt ॥ 36॥
tarjayanti aparē vāgbhiḥ stēnaḥ ayaṃ iti vādinaḥ । badhnanti rajjvā taṃ kēchit badhyatāṃ badhyatāṃ iti ॥ 37॥
kṣipanti ēkē avajānantaḥ ēṣaḥ dharmadhvajaḥ śaṭhaḥ । kṣīṇavittaḥ imāṃ vṛttiṃ agrahīt svajana ujjhitaḥ ॥ 38॥
ahō ēṣaḥ mahāsāraḥ dhṛtimān giriḥ āḍiva । maunēna sādhayati arthaṃ bakavat dṛḍhaniśchayaḥ ॥ 39॥
iti ēkē vihasanti ēnaṃ ēkē durvātayanti cha । taṃ babandhuḥ nirurudhuḥ yathā krīḍanakaṃ dvijam ॥ 40॥
ēvaṃ saḥ bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ cha yat । bhōktavyaṃ ātmanaḥ diṣṭaṃ prāptaṃ prāptaṃ abudhyata ॥ 41॥
paribhūtaḥ imāṃ gāthāṃ agāyata narādhamaiḥ । pātayadbhiḥ svadharmasthaḥ dhṛtiṃ āsthāya sātvikīm ॥ 42॥
dvijaḥ uvācha
na ayaṃ janaḥ mē sukhaduḥkhahētuḥ na dēvatātmā grahakarmakālāḥ । manaḥ paraṃ kāraṇaṃ āmananti saṃsārachakraṃ parivartayēt yat ॥ 43
manaḥ guṇān vai sṛjatē balīyaḥ tataḥ cha karmāṇi vilakṣaṇāni । śuklāni kṛṣṇāni atha lōhitāni tēbhyaḥ savarṇāḥ sṛtayaḥ bhavanti ॥ 44॥
anīhaḥ ātmā manasā samīhatā hiraṇmayaḥ matsakhaḥ udvichaṣṭē । manaḥ svaliṅgaṃ parigṛhya kāmān juṣan nibaddhaḥ guṇasaṅgataḥ asau ॥ 45॥
dānaṃ svadharmaḥ niyamaḥ yamaḥ cha śrutaṃ cha karmāṇi cha sadvratāni । sarvē manōnigrahalakṣaṇāntāḥ paraḥ hi yōgaḥ manasaḥ samādhi ॥ 46॥
samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntam dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam । asaṃyataṃ yasya manaḥ vinaśyat dānādibhiḥ chēt aparaṃ kimēbhiḥ ॥ 47॥
manōvaśē anyē hi abhavan sma dēvāḥ manaḥ cha na anyasya vaśaṃ samēti । bhīṣmaḥ hi dēvaḥ sahasaḥ sahīyān yuñjyāt vaśē taṃ saḥ hi dēvadēvaḥ ॥ 48॥
taṃ durjayaṃ śatruṃ asahyavēgaṃ maruntudaṃ tat na vijitya kēchit । kurvanti asat vigrahaṃ atra martyaiḥ mitrāṇi udāsīna ripūn vimūḍhāḥ ॥ 49॥
dēhaṃ manōmātraṃ imaṃ gṛhītvā mama ahaṃ iti andha dhiyaḥ manuṣyāḥ । ēṣaḥ ahaṃ anyaḥ ayaṃ iti bhramēṇa durantapārē tamasi bhramanti ॥ 50॥
janaḥ tu hētuḥ sukhaduḥkhayōḥ chēt kiṃ ātmanaḥ cha atra ha bhaumayōḥ tat । jihvāṃ kvachit sandaśati svadadbhiḥ tat vēdanāyāṃ katamāya kupyēt ॥ 51॥
duḥkhasya hētuḥ yadi dēvatāḥ tu kiṃ ātmanaḥ tatra vikārayōḥ tat । yat aṅgaṃ aṅgēna nihanyatē kvachit krudhyēta kasmai puruṣaḥ svadēhē ॥ 52॥
ātmā yadi syāt sukhaduḥkhahētuḥ kiṃ anyataḥ tatra nijasvabhāvaḥ । na hi ātmanaḥ anyat yadi tat mṛṣā syāt krudhyēta kasmāt na sukhaṃ na duḥkham ॥ 53॥
grahāḥ nimittaṃ sukhaduḥkhayōḥ chēt kiṃ ātmanaḥ ajasya janasya tē vai । grahaiḥ grahasya ēva vadanti pīḍām krudhyēta kasmai puruṣaḥ tataḥ anyaḥ ॥ 54॥
karmāḥ tu hētuḥ sukhaduḥkhayōḥ chēt kiṃ ātmanaḥ tat hi jaḍājaḍatvē । dēhaḥ tu achitpuruṣaḥ ayaṃ suparṇaḥ krudhyēta kasmai na hi karmamūlam ॥ 55॥
kālaḥ tu hētuḥ sukhaduḥkhayōḥ chēt kiṃ ātmanaḥ tatra tat ātmakaḥ asau । na agnēḥ hi tāpaḥ na himasya tat syāt krudhyēta kasmai na parasya dvandvam ॥ 56॥
na kēnachit kva api kathañchana asya dvandva uparāgaḥ parataḥ parasya । yathāhamaḥ saṃsṛtirūpiṇaḥ syāt ēvaṃ prabuddhaḥ na bibhēti bhūtaiḥ ॥ 57॥
ētāṃ saḥ āsthāya parātmaniṣṭhām adhyāsitāṃ pūrvatamaiḥ maharṣibhiḥ । ahaṃ tariṣyāmi durantapāram tamaḥ mukunda aṅghriniṣēvayā ēva ॥ 58॥
śrībhagavān uvācha
nirvidya naṣṭadraviṇaḥ gataklamaḥ pravrajya gāṃ paryaṭamānaḥ ittham । nirākṛtaḥ asadbhiḥ api svadharmāt akampitaḥ amuṃ muniḥ āha gāthām ॥ 59
sukhaduḥkhapradaḥ na anyaḥ puruṣasya ātmavibhramaḥ । mitra udāsīnaripavaḥ saṃsāraḥ tamasaḥ kṛtaḥ ॥ 60॥
tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa manō dhiyā । mayi āvēśitayā yuktaḥ ētāvān yōgasaṅgrahaḥ ॥ 61॥
yaḥ ētāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahmaniṣṭhāṃ samāhitaḥ । dhārayan śrāvayan śruṇvan dvandvaiḥ na ēva abhibhūyatē ॥ 62॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavaduddhavasaṃvādē bikṣugītanirūpaṇaṃ nāma trayōviṃśō'dhyāyaḥ ॥ 23॥
atha chaturviṃśō'dhyāḥ । śrībhagavān uvācha
atha tē sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvaiḥ viniśchitam । yat vijñāya pumān sadyaḥ jahyāt vaikalpikaṃ bhramam ॥ 1
āsīt jñānaṃ athaḥ hi arthaḥ ēkaṃ ēva avikalpitam । yadā vivēkanipuṇāḥ ādau kṛtayugē ayugē ॥ 2॥
tat māyāphalarūpēṇa kēvalaṃ nirvikalpitam । vāṅmanaḥ agōcharaṃ satyaṃ dvidhā samabhavat bṛhat ॥ 3॥
tayōḥ ēkataraḥ hi arthaḥ prakṛtiḥ sōbhayātmikā । jñānaṃ tu anyataraḥ bhāvaḥ puruṣaḥ saḥ abhidhīyatē ॥ 4॥
tamaḥ rajaḥ sattvaṃ iti prakṛtēḥ abhavan guṇāḥ । mayā prakṣōbhyamāṇāyāḥ puruṣa anumatēna cha ॥ 5॥
tēbhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtrēṇa saṃyutaḥ । tataḥ vikurvataḥ jātaḥ yaḥ ahaṅkāraḥ vimōhanaḥ ॥ 6॥
vaikārikaḥ taijasaḥ cha tāmasaḥ cha iti ahaṃ trivṛt । tanmātra indriya manasāṃ kāraṇaṃ chit achit mayaḥ ॥ 7॥
arthaḥ tanmātrikāt jajñē tāmasāt indriyāṇi cha । taijasāt dēvatāḥ āsan ēkādaśa cha vaikṛtāt ॥ 8॥
mayā sañchōditāḥ bhāvāḥ sarvē saṃhati akāriṇaḥ । aṇḍaṃ utpādayāmāsuḥ mama āyatanaṃ uttamam ॥ 9॥
tasmin ahaṃ samabhavaṃ aṇḍē salilasaṃsthitau । mama nābhyāṃ abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra cha ātmabhūḥ ॥
10॥
saḥ asṛjat tapasā yuktaḥ rajasā mat anugrahāt । lōkān sapālān viśvātmā bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tridhā ॥ 11॥
dēvānāṃ ōkaḥ āsīt svaḥ bhūtānāṃ cha bhuvaḥ padam । martya ādīnāṃ cha bhūḥ lōkaḥ siddhānāṃ tritayāt param ॥
12॥
adhaḥ asurāṇāṃ nāgānāṃ bhūmēḥ ōkaḥ asṛjat prabhuḥ । trilōkyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ triguṇa ātmanām ॥ 13॥
yōgasya tapasaḥ cha ēva nyāsasya gatayaḥ amalāḥ । mahaḥ janaḥ tapaḥ satyaṃ bhaktiyōgasya madgatiḥ ॥ 14॥
mayā kālātmanā dhātrā karmayuktaṃ idaṃ jagat । guṇapravāhaḥ ētasmin unmajjati nimajjati ॥ 15॥
aṇuḥ bṛhat kṛśaḥ sthūlaḥ yaḥ yaḥ bhāvaḥ prasidhyati । sarvaḥ api ubhayasaṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣēṇa cha ॥ 16॥
yaḥ tu yasya ādiḥ antaḥ cha saḥ vai madhyaṃ cha tasya san । vikāraḥ vyavahārārthaḥ yathā taijasa pārthivāḥ ॥ 17॥
yat upādāya pūrvaḥ tu bhāvaḥ vikurutē aparam । ādiḥ antaḥ yadā yasya tat satyaṃ abhidhīyatē ॥ 18॥
prakṛtiḥ hi asya upādānaṃ ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ । sataḥ abhivyañjakaḥ kālaḥ brahma tat tritayaṃ tu aham ॥ 19॥
sargaḥ pravartatē tāvat paurva aparyēṇa nityaśaḥ । mahān guṇavisarga arthaḥ sthiti antaḥ yāvat īkṣaṇam ॥ 20॥
virāṭ mayā āsādyamānaḥ lōkakalpavikalpakaḥ । pañchatvāya viśēṣāya kalpatē bhuvanaiḥ saha ॥ 21॥
annē pralīyatē martyaṃ annaṃ dhānāsu līyatē । dhānāḥ bhūmau pralīyantē bhūmiḥ gandhē pralīyatē ॥ 22॥
apsu pralīyantē gandhaḥ āpaḥ cha svaguṇē rasē । līyatē jyōtiṣi rasaḥ jyōtī rūpē pralīyatē ॥ 23॥
rūpaṃ vāyau saḥ cha sparśē līyatē saḥ api cha ambarē । ambaraṃ śabdatanmātraḥ indriyāṇi svayōniṣu ॥ 24॥
yōniḥ vaikārikē saumya līyatē manasi īśvarē । śabdaḥ bhūtādiṃ api ēti bhūtādiḥ mahati prabhuḥ ॥ 25॥
saḥ līyatē mahān svēṣu guṇēṣu guṇavattamaḥ । tē avyaktē sampralīyantē tatkalē līyatē avyayē ॥ 26॥
kālaḥ māyāmayē jīvē jīvaḥ ātmani mayi ajē । ātmā kēvalaḥ ātmasthaḥ vikalpa apāya lakṣaṇaḥ ॥ 27॥
ēvaṃ anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpikaḥ bhramaḥ । manasaḥ hṛdi tiṣṭhēta vyōmni iva arka udayē tamaḥ ॥ 28॥
ēṣaḥ sāṅkhyavidhiḥ prōktaḥ saṃśayagranthibhēdanaḥ । pratilōma anulōmābhyāṃ parāvaradṛśā mayā ॥ 29॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē prakṛtipuruṣasāṅkhyayōgō nāma chaturviṃśō'dhyāyaḥ ॥ 24॥
atha pañchaviṃśō'dhyāyaḥ । śrībhagavānuvācha
guṇānāṃ asamiśrāṇāṃ pumānyēna yathā bhavēt । tanmē puruṣavarya iadaṃ upadhāraya śaṃsataḥ ॥ 1
samaḥ damaḥ titikṣā īkṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ । tuṣṭiḥ tyāgaḥ aspṛhā śraddhā hrīḥ dayā ādiḥ svanirvṛtiḥ ॥ 2॥
kāmaḥ īhā madaḥ tṛṣṇā stambhaḥ āśīḥ bhidā sukham । mada utsāhaḥ yaśaḥ prītiḥ hāsyaṃ vīryaṃ bala udyamaḥ ॥ 3॥
krōdhaḥ lōbhaḥ anṛtaṃ hiṃsā yāñchā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ । śōkamōhau viṣādārtī nidrā āśā bhīḥ anudyamaḥ ॥ 4॥
sattvasya rajasaḥ cha ētāḥ tamasaḥ cha anumūrvaśaḥ । vṛttayaḥ varṇitaprāyāḥ sannipātaṃ athaḥ śruṇu ॥ 5॥
sannipātaḥ tu ahaṃ iti mama iti uddhava yā matiḥ । vyavahāraḥ sannipātaḥ manōmātra indriyāsubhiḥ ॥ 6॥
dharmē cha arthē cha kāmē cha yadā asau pariniṣṭhitaḥ । guṇānāṃ sannikarṣaḥ ayaṃ śraddhāḥ atidhanāvahaḥ ॥ 7॥
pravṛttilakṣaṇē niṣṭhā pumān yaḥ hi gṛhāśramē । svadharmē cha anutiṣṭhēta guṇānāṃ samitiḥ hi sā ॥ 8॥
puruṣaṃ sattvasaṃyuktaṃ anumīyāt śama ādibhiḥ । kāmādibhī rajōyuktaṃ krōdhādyaiḥ tamasā yutam ॥ 9॥
yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapēkṣaḥ svakarmabhiḥ । taṃ sattvaprakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyaṃ ēva vā ॥ 10॥
yadā āśiṣaḥ āśāsya māṃ bhajēta svakarmabhiḥ । taṃ rajaḥprakṛtiṃ vidyāt hiṃsāṃ āśāsya tāmasam ॥ 11॥
sattvaṃ rajaḥ tamaḥ iti guṇāḥ jīvasya na ēva mē । chittajā yaiḥ tu bhūtānāṃ sajjamānaḥ nibadhyatē ॥ 12॥
yadētarau jayēt sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam । tadā sukhēna yujyēta dharmajñāna ādibhiḥ pumān ॥ 13॥
yadā jayēt tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā chalam । tadā duḥkhēna yujyēta karmaṇā yaśasā śriyā ॥ 14॥
yadā jayēt rajaḥ sattvaṃ tamaḥ mūḍhaḥ layaṃ jaḍam । yujyēta śōkamōhābhyāṃ nidrayā hiṃsayā āśayā ॥ 15॥
yadā chittaṃ prasīdēta indriyāṇāṃ cha nirvṛtiḥ । dēhē abhayaṃ manōsaṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi matpadam ॥ 16॥
vikurvan kriyayā cha adhīra nirvṛtiḥ cha chētasām । gātrāsvāsthyaṃ manaḥ bhrāntaṃ rajaḥ ētaiḥ niśāmaya ॥ 17॥
sīdat chittaṃ vilīyēta chētasaḥ grahaṇē akṣamam । manaḥ naṣṭaṃ tamaḥ glāniḥ tamaḥ tat upadhāraya ॥ 18॥
ēdhamānē guṇē sattvē dēvānāṃ balaṃ ēdhatē । asurāṇāṃ cha rajasi tamasi uddhava rakṣasām ॥ 19॥
sattvāt jagaraṇaṃ vidyāt rajasā svapnaṃ ādiśēt । prasvāpaṃ tamasā jantōḥ turīyaṃ triṣu santatam ॥ 20॥
uparyupari gachChanti sattvēna ābrahmaṇaḥ janāḥ । tamasā adhaḥ adhaḥ āmukhyāt rajasā antarachāriṇaḥ ॥ 21॥
sattvē pralīnāḥ svaḥ yānti naralōkaṃ rajōlayāḥ । tamōlayāḥ tu nirayaṃ yānti māṃ ēva nirguṇāḥ ॥ 22॥
madarpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sātvikaṃ nijakarma tat । rājasaṃ phalasaṅkalpaṃ hiṃsāprāyādi tāmasam ॥ 23॥
kaivalyaṃ sātvikaṃ jñānaṃ rajaḥ vaikalpikaṃ cha yat । prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ manniṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam ॥ 24॥
vanaṃ tu sātvikaḥ vāsaḥ grāmaḥ rājasaḥ uchyatē । tāmasaṃ dyūtasadanaṃ mannikētanaṃ tu nirguṇam ॥ 25॥
sātvikaḥ kārakaḥ asaṅgī rāgāndhaḥ rājasaḥ smṛtaḥ । tāmasaḥ smṛtivibhraṣṭaḥ nirguṇaḥ madapāśrayaḥ ॥ 26॥
sāttvikī ādhyātmikī śraddhā karmaśraddhā tu rājasī । tāmasyadharmē yā śraddhā matsēvāyāṃ tu nirguṇā ॥ 27॥
pathyaṃ pūtaṃ anāyaḥ taṃ āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam । rājasaṃ cha indriyaprēṣṭhaṃ tāmasaṃ cha ārtida aśuchi ॥ 28॥
sāttvikaṃ sukhaṃ ātmōtthaṃ viṣayōtthaṃ tu rājasam । tāmasaṃ mōhadainōtthaṃ nirguṇaṃ madapāśrayam ॥ 29॥
dravyaṃ dēśaḥ phalaṃ kālaḥ jñānaṃ karma cha kārakāḥ । śraddhā avasthā ākṛtiḥ niṣṭhā traiguṇyaḥ sarvaḥ ēva hi ॥
30॥
sarvē guṇamayāḥ bhāvāḥ puruṣa avyakta dhiṣṭhitāḥ ॥ 31॥
ētāḥ saṃsṛtayaḥ puṃsaḥ guṇakarmanibandhanāḥ । yēna imē nirjitāḥ saumya guṇāḥ jīvēna chittajāḥ । bhaktiyōgēna manniṣṭhaḥ madbhāvāya prapadyatē ॥ 32॥
tasmāt ahaṃ imaṃ labdhvā jñānavijñānasambhavam । guṇasaṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vichakṣaṇāḥ ॥ 33॥
niḥsaṅgaḥ māṃ bhajēt vidvān apramattaḥ jitēndriyaḥ । rajaḥ tamaḥ cha abhijayēt sattvasaṃsēvayā muniḥ ॥ 34॥
sattvaṃ cha abhijayēt yuktaḥ nairapēkṣyēṇa śāntadhīḥ । sampadyatē guṇaiḥ muktaḥ jīvaḥ jīvaṃ vihāya mām ॥ 35॥
jīvaḥ jīvavinirmuktaḥ guṇaiḥ cha āśayasambhavaiḥ । mayā ēva brahmaṇā pūrṇaḥ na bahiḥ na antaraḥ charēt ॥ 36॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē guṇanirguṇanirūpaṇaṃ nāma pañchaviṃśō'dhyāyaḥ ॥ 25॥
atha ṣaḍviṃśō'dhyāyaḥ । śrībhagavān uvācha
mat lakṣaṇaṃ imaṃ kāyaṃ labdhvā maddharmaḥ āsthitaḥ । ānandaṃ paramātmānaṃ ātmasthaṃ samupaiti mām ॥1
guṇamayyāḥ jīvayōnyāḥ vimuktaḥ jñānaniṣṭhayā । guṇēṣu māyāmātrēṣu dṛśyamānēṣu avastutaḥ । vartamānaḥ api na pumān yujyatē avastubhiḥ guṇaiḥ ॥ 2॥
saṅgaṃ na kuryāt asatāṃ śiśna udara tṛpāṃ kvachit । tasya anugataḥ tamasi andhē patati andha anugāndhavat ॥ 3॥
ailaḥ samrāṭ imāṃ gāthāṃ agāyata bṛhachChravāḥ । urvaśī virahāt muhyan nirviṇṇaḥ śōkasaṃyamē ॥ 4॥
tyaktvā ātmānaṃ vrajantīṃ tāṃ nagnaḥ unmattavat nṛpaḥ । vilapan anvagāt jāyē ghōrē tiṣṭha iti viklavaḥ ॥ 5॥
kāmān atṛptaḥ anujuṣan kṣullakān varṣayāminīḥ । na vēda yāntīḥ na ayāntīḥ urvaśī ākṛṣṭachēatanaḥ ॥ 6॥
ailaḥ uvācha
ahō mē mōhavistāraḥ kāmakaṣmalachētasaḥ । dēvyāḥ gṛhītakaṇṭhasya na āyuḥkhaṇḍāḥ imē smṛtāḥ ॥ 7
na ahaṃ vēda abhinirmuktaḥ sūryaḥ vā abhyuditaḥ amuyā । muṣitaḥ varṣapūgānāṃ bata ahāni gatāni uta ॥ 8॥
ahō mē ātmasammōhaḥ yēna ātmā yōṣitāṃ kṛtaḥ । krīḍāmṛgaḥ chakravartī naradēvaśikhāmaṇiḥ ॥ 9॥
saparichChadaṃ ātmānaṃ hitvā tṛṇaṃ iva īśvaram । yāntīṃ striyaṃ cha anvagamaṃ nagnaḥ unmattavat rudan ॥ 10॥
kutaḥ tasya anubhāvaḥ syāt tējaḥ īśatvaṃ ēva vā । yaḥ anvagachChaṃ striyaṃ yāntīṃ kharavat pādatāḍitaḥ ॥ 11॥
kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgēna śrutēna vā । kiṃ viviktēna maunēna strībhiḥ yasya manaḥ hṛtam ॥ 12॥
svārthasya akōvidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita māninam । yaḥ ahaṃ īśvaratāṃ prāpya strībhiḥ gō kharavat jitaḥ ॥ 13॥
sēvataḥ varṣapūgāt mē urvaśyaḥ adharāsavam । na tṛpyati ātmabhūḥ kāmaḥ vahniḥ āhutibhiḥ yathā ॥ 14॥
puṃśchalyā apahṛtaṃ chittaṃ kōnvanyaḥ mōchituṃ prabhuḥ । ātmārāmēśvaraṃ ṛtē bhagavantaṃ adhōkṣajam ॥ 15॥
bōdhitasya api dēvyā mē sūktavākyēna durmatēḥ । manōgataḥ mahāmōhaḥ na apayāti ajitātmanaḥ ॥ 16॥
kiṃ ētayā naḥ apakṛtaṃ rajjvā vā sarpachētasaḥ । rajjusvarūpa aviduṣaḥ yaḥ ahaṃ yat ajitēndriyaḥ ॥ 17॥
kva ayaṃ malōmasaḥ kāyaḥ daurgandhi ādi ātmakaḥ aśuchiḥ । kva guṇāḥ saumanasya ādyāḥ hi adhyāsaḥ avidyayā kṛtaḥ ॥ 18॥
pitrōḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāminaḥ agnēḥ śvagṛdhrayōḥ । kiṃ ātmanaḥ kiṃ suhṛdāṃ iti yaḥ na avasīyatē ॥ 19॥
tasmin kalēvarē amēdhyē tuchChaniṣṭhē viṣajjatē । ahō subhadraṃ sunasaṃ susmitaṃ cha mukhaṃ striyaḥ ॥ 20॥
tvaṅ māṃsa rudhira snāyu mēdō majjā asthi saṃhatau । viṇmūtrapūyē ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyat antaram ॥ 21॥
atha api na upasajjēta strīṣu straiṇēṣu cha arthavit । viṣaya indriya saṃyōgāt manaḥ kṣubhyati na anyathā ॥ 22॥
adṛṣṭāt aśrutāt bhāvāt na bhāvaḥ upajāyatē । asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ ॥ 23॥
tasmāt saṅgaḥ na kartavyaḥ strīṣu straiṇēṣu cha indriyaiḥ । viduṣāṃ cha api aviśrabdhaḥ ṣaḍvargaḥ kimu mādṛśām ॥
24॥
śrībhagavān uvācha
ēvaṃ pragāyan nṛpadēvadēvaḥ saḥ urvaśīlōkaṃ athaḥ vihāya । ātmānaṃ ātmani avagamya māṃ vai upāramat jñānavidhūtamōhaḥ ॥ 25
tataḥ duḥsaṅgaṃ utsṛjya satsu sajjēta buddhimān । santaḥ ētasya Chindanti manōvyāsaṅgamuktibhiḥ ॥ 26॥
santaḥ anapēkṣāḥ machchittāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ । nirmamāḥ nirahaṅkārāḥ nirdvandvāḥ niṣparigrahāḥ ॥ 27॥
tēṣu nityaṃ mahābhāgaḥ mahābhāgēṣu matkathāḥ । sambhavanti hitā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanti agham ॥ 28॥
tāḥ yē śruṇvanti gāyanti hi anumōdanti cha adṛtāḥ । matparāḥ śraddadhānāḥ cha bhaktiṃ vindanti tē mayi ॥ 29॥
bhaktiṃ labdhavataḥ sādhōḥ kiṃ anyat avaśiṣyatē । mayi anantaguṇē brahmaṇi ānanda anubhava ātmani ॥ 30॥
yathā upaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum । śītaṃ bhayaṃ tamaḥ api ēti sādhūn saṃsēvataḥ tathā ॥ 31॥
nimajjya unmajjyatāṃ ghōrē bhavābdhau parama ayanam । santaḥ brahmavidaḥ śāntāḥ nauḥ dṛḍha iva apsu majjatām ॥ 32॥
annaṃ hi prāṇināṃ prāṇaḥ ārtānāṃ śaraṇaṃ tu aham । dharmaḥ vittaṃ nṛṇāṃ prētya santaḥ arvāk bibhyataḥ araṇam ॥
33॥
santaḥ diśanti chakṣūṃṣi bahiḥ arkaḥ samutthitaḥ । dēvatāḥ bāndhavāḥ santaḥ santaḥ ātmā ahaṃ ēva cha ॥ 34॥
vaitasēnaḥ tataḥ api ēvaṃ urvaśyā lōkaniḥspṛhaḥ । muktasaṅgaḥ mahīṃ ētāṃ ātmārāmaḥ chachāra ha ॥ 35॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē ailagītaṃ nāma ṣaḍviṃśō'dhyāyaḥ ॥ 26॥
atha saptaviṃśō'dhyāyaḥ । uddhavaḥ uvācha
kriyāyōgaṃ samāchakṣva bhavat ārādhanaṃ prabhō । yasmāt tvāṃ yē yathā archanti sātvatāḥ sātvatarṣabha ॥ 1
ētat vadanti munayaḥ muhuḥ niḥśrēyasaṃ nṛṇām । nāradaḥ bhagavān vyāsaḥ āchāryaḥ aṅgirasaḥ sutaḥ ॥ 2॥
niḥsṛtaṃ tē mukhāmbhōjādyat āha bhagavān ajaḥ । putrēbhyaḥ bhṛgumukhyēbhyaḥ dēvyai cha bhagavān bhavaḥ ॥ 3॥
ētat vai sarvavarṇānāṃ āśramāṇāṃ cha sammatam । śrēyasāṃ uttamaṃ manyē strīśūdrāṇāṃ cha mānada ॥ 4॥
ētat kamalapatrākṣa karmabandhavimōchanam । bhaktāya cha anuraktāya brūhi viśvēśvara īśvara ॥ 5॥
śrībhagavān uvācha
nahi antaḥ anantapārasya karmakāṇḍasya cha uddhava । saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvat anupūrvaśaḥ ॥ 6
vaidikaḥ tāntrikaḥ miśraḥ iti mē trividhaḥ makhaḥ । trayāṇāṃ īpsitēna ēva vidhinā māṃ samarchayēt ॥ 7॥
yadā svanigamēna uktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ । yathā yajēta māṃ bhaktyā śraddhayā tat nibōdha mē ॥ 8॥
archāyāṃ sthaṇḍilē agnau vā sūryē vā apsu hṛdi dvijaḥ । dravyēṇa bhaktiyuktaḥ archēt svaguruṃ māṃ amāyayā ॥ 9॥
pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadantaḥ aṅgaśuddhayē । ubhayaiḥ api cha snānaṃ mantraiḥ mṛdgrahaṇādinā ॥ 10॥
sandhyā upāsti ādi karmāṇi vēdēna achōditāni mē । pūjāṃ taiḥ kalpayēt samyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm ॥ 11॥
śailī dārumayī lauhī lēpyā lēkhyā cha saikatī । manōmayī maṇimayī pratimā aṣṭavidhā smṛtā ॥ 12॥
chala achala iti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram । udvāsa āvāhanē na staḥ sthirāyāṃ uddhava archanē ॥ 13॥
asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍilē tu bhavēt dvayam । snapanaṃ tu avilēpyāyāṃ anyatra parimārjanam ॥ 14॥
dravyaiḥ prasiddhyaiḥ mat yāgaḥ pratimādiṣu amāyinaḥ । bhaktasya cha yathālabdhaiḥ hṛdi bhāvēna cha ēva hi ॥ 15॥
snāna alaṅkaraṇaṃ prēṣṭhaṃ archāyāṃ ēva tu uddhava । sthaṇḍilē tattvavinyāsaḥ vahnau ājyaplutaṃ haviḥ ॥ 16॥
sūryē cha abhyarhaṇaṃ prēṣṭhaṃ salilē salila ādibhiḥ । śraddhayā upāhṛtaṃ prēṣṭhaṃ bhaktēna mama vāri api ॥ 17॥
bhūryapi abhakta upahṛtaṃ na mē tōṣāya kalpatē । gandhaḥ dhūpaḥ sumanasaḥ dīpaḥ anna ādya cha kiṃ punaḥ ॥ 18॥
śuchiḥ sambhṛtasambhāraḥ prāk darbhaiḥ kalpita āsanaḥ । āsīnaḥ prāk udak vā archēt archāyāṃ atha sammukhaḥ ॥ 19॥
kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarchāṃ pāṇinā mṛjēt । kalaśaṃ prōkṣaṇīyaṃ cha yathāvat upasādhayēt ॥ 20॥
tat adbhiḥ dēvayajanaṃ dravyāṇi ātmānaṃ ēva cha । prōkṣya pātrāṇi trīṇi adbhiḥ taiḥ taiḥ dravyaiḥ cha sādhayēt ॥ 21॥
pādya argha āchamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ । hṛdā śīrṣṇā atha śikhayā gāyatryā cha abhimantrayēt ॥
22॥
piṇḍē vāyu agni saṃśuddhē hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama । aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyēt nāda antē siddhabhāvitām ॥ 23॥
tayā ātmabhūtayā piṇḍē vyāptē sampūjya tanmayaḥ । āvāhya archa ādiṣu sthāpya nyasta aṅgaṃ māṃ prapūjayēt ॥
24॥
pādya upasparśa arhaṇa ādīn upachārān prakalpayēt । dharmādibhiḥ cha navabhiḥ kalpayitvā āsanaṃ mama ॥ 25॥
padmaṃ aṣṭadalaṃ tatra karṇikākēsara ujjvalam । ubhābhyāṃ vēdatantrābhyāṃ mahyaṃ tu ubhayasiddhayē ॥ 26॥
sudarśanaṃ pāñchajanyaṃ gadāsīṣudhanuḥ halān । musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ cha anupūjayēt ॥ 27॥
nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ prachaṇḍaṃ chaṇḍaṃ ēva cha । mahābalaṃ balaṃ cha ēva kumudaṃ kumudēkṣaṇam ॥ 28॥
durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksēnaṃ gurūn surān । svē svē sthānē tu abhimukhān pūjayēt prōkṣaṇa ādibhiḥ ॥ 29॥
chandana uśīra karpūra kuṅkuma agaru vāsitaiḥ । salilaiḥ snāpayēt mantraiḥ nityadā vibhavē sati ॥ 30॥
svarṇagharma anuvākēna mahāpuruṣavidyayā । pauruṣēṇa api sūktēna sāmabhīḥ rājanādibhiḥ ॥ 31॥
vastra upavīta ābharaṇa patra srak gandha lēpanaiḥ । alaṅkurvīta saprēma madbhaktaḥ māṃ yathā uchitam ॥ 32॥
pādyaṃ āchamanīyaṃ cha gandhaṃ sumanasaḥ akṣatān । dhūpa dīpa upahāryāṇi dadyāt mē śraddhayā archakaḥ ॥ 33॥
guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkuli āpūpa mōdakān । saṃyāva dadhi sūpāṃ cha naivēdyaṃ sati kalpayēt ॥ 34॥
abhyaṅga unmardana ādarśa dantadhau abhiṣēchanam । annadya gīta nṛtyādi parvaṇi syuḥ utānvaham ॥ 35॥
vidhinā vihitē kuṇḍē mēkhalāgartavēdibhiḥ । agniṃ ādhāya paritaḥ samūhēt pāṇinā uditam ॥ 36॥
paristīrya atha paryukṣēt anvādhāya yathāvidhi । prōkṣaṇyā āsādya dravyāṇi prōkṣyāgnau bhāvayēta mām ॥ 37॥
taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhachakragadāmbujaiḥ । lasat chaturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam ॥ 38॥
sphurat kirīṭa kaṭaka kaṭisūtravara aṅgadam । śrīvatsavakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vanamālinam ॥ 39॥
dhyāyan abhyarchya dārūṇi haviṣā abhighṛtāni cha । prāsya ājyabhāgau āghārau dattvā cha ājyaplutaṃ haviḥ ॥ 40॥
juhuyāt mūlamantrēṇa ṣōḍaśarcha avadānataḥ । dharmādibhyaḥ yathānyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭikṛtaṃ budhaḥ ॥ 41॥
abhyarchya atha namaskṛtya pārṣadēbhyaḥ baliṃ harēt । mūlamantraṃ japēt brahma smaran nārāyaṇa ātmakam ॥ 42॥
dattvā āchamanaṃ uchChēṣaṃ viṣvaksēnāya kalpayēt । mukhavāsaṃ surabhimat tāmbūlādyaṃ atha arhayēt ॥ 42॥
upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇi abhinayan mama । matkathāḥ śrāvayan śruṇvan muhūrtaṃ kṣaṇikaḥ bhavēt ॥ 44। stavaiḥ uchchāvachaiḥ stōtraiḥ paurāṇaiḥ prakṛtaiḥ api । stutvā prasīda bhagavan iti vandēta daṇḍavat ॥ 45॥
śiraḥ mat pādayōḥ kṛtvā bāhubhyāṃ cha parasparam । prapannaṃ pāhi māṃ īśa bhītaṃ mṛtyugraha arṇavāt ॥ 46॥
iti śēṣāṃ mayā dattāṃ śirasi ādhāya sādaram । udvāsayēt chēt udvāsyaṃ jyōtiḥ jyōtiṣi tat punaḥ ॥ 47॥
archādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra cha archayēt । sarvabhūtēṣu ātmani cha sarva ātmā ahaṃ avasthitaḥ ॥ 48॥
ēvaṃ kriyāyōgapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ । archan ubhayataḥ siddhiṃ mattaḥ vindati abhīpsitām ॥ 49॥
madarchāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayēt dṛḍham । puṣpa udyānāni ramyāṇi pūjā yātrā utsava āśritān ॥ 50॥
pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasu atha anvaham । kṣētrāpaṇapuragrāmān dattvā mat sārṣṭitāṃ iyāt ॥ 51॥
pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃsadmanā bhuvanatrayam । pūjādinā brahmalōkaṃ tribhiḥ mat sāmyatāṃ iyāt ॥ 52॥
māṃ ēva nairapēkṣyēṇa bhaktiyōgēna vindati । bhaktiyōgaṃ saḥ labhatē ēvaṃ yaḥ pūjayēta mām ॥ 53॥
yaḥ svadattāṃ paraiḥ dattaṃ harēta suraviprayōḥ । vṛttiṃ saḥ jāyatē viḍbhuk varṣāṇāṃ ayutāyutam ॥ 54॥
kartuḥ cha sārathēḥ hētōḥ anumōdituḥ ēva cha । karmaṇāṃ bhāginaḥ prētya bhūyaḥ bhūyasi tatphalam ॥ 55॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē śrīkṛṣṇōddhavasaṃvādē saptaviṃśō'dhyāyaḥ ॥ 27॥
atha aṣṭaviṃśaḥ adhyāyaḥ । śrībhagavān uvācha
parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃsēt na garhayēt । viśvaṃ ēkātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣēṇa cha ॥ 1
parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati । saḥ āśu bhraśyatē svārthāt asatya abhinivēśataḥ ॥ 2॥
taijasē nidrayā āpannē piṇḍasthaḥ naṣṭachētanaḥ । māyāṃ prāpnōti mṛtyuṃ vā tadvat nānārthadṛk pumān ॥ 3॥
kiṃ bhadraṃ kiṃ abhadraṃ vā dvaitasya avastunaḥ kiyat । vāchā uditaṃ tat anṛtaṃ manasā dhyātaṃ ēva cha ॥ 4॥
Chāyāpratyāhvayābhāsā hi asantaḥ api arthakāriṇaḥ । ēvaṃ dēhādayaḥ bhāvāḥ yachChanti āmṛtyutaḥ bhayam ॥ 5॥
ātmā ēva tat idaṃ viśvaṃ sṛjyatē sṛjati prabhuḥ । trāyatē trāti viśvātmā hriyatē harati īśvaraḥ ॥ 6॥
tasmāt nahi ātmanaḥ anyasmāt anyaḥ bhāvaḥ nirūpitaḥ । nirūpitēyaṃ trividhā nirmūlā bhātiḥ ātmani । idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam ॥ 7॥
ētat vidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam । na nindati na cha stauti lōkē charati sūryavat ॥ 8॥
pratyakṣēṇa anumānēna nigamēna ātmasaṃvidā । ādi antavat asat jñātvā niḥsaṅgaḥ vicharēt iha ॥ 9॥
uddhavaḥ uvācha
na ēva ātmanaḥ na dēhasya saṃsṛtiḥ draṣṭṛdṛśyayōḥ । anātmasvadṛśōḥ īśa kasya syāt upalabhyatē ॥ 10
ātmā avyayaḥ aguṇaḥ śuddhaḥ svayañjyōtiḥ anāvṛtaḥ । agnivat dāruvat dēhaḥ kasya iha saṃsṛtiḥ ॥ 11॥
śrībhagavān uvācha
yāvat dēha indriya prāṇaiḥ ātmanaḥ sannikarṣaṇam । saṃsāraḥ phalavān tāvat apārthaḥ api avivēkinaḥ ॥ 12
arthē hi avidyamānē api saṃsṛtiḥ na nivartatē । dhyāyataḥ viṣayān asya svapnē anartha āgamaḥ yathā ॥ 13॥
yathā hi apratibuddhasya prasvāpaḥ bahu anarthabhṛt । saḥ ēva pratibuddhasya na vai mōhāya kalpatē ॥ 14॥
śōka harṣa bhaya krōdha lōbha mōha spṛhādayaḥ । ahaṅkārasya dṛśyantē janma mṛtyuḥ cha na ātmanaḥ ॥ 15॥
dēha indriya prāṇa manaḥ abhimānaḥ jīvaḥ antarātmā guṇakarma mūrtiḥ । sūtraṃ mahān iti urudhā iva gītaḥ saṃsāraḥ ādhāvati kālatantraḥ ॥ 16॥
amūlaṃ ētat bahurūpa rūpitaṃ manōvachaḥprāṇaśarīrakarma । jñānāsinā upāsanayā śitēna Chittvā muniḥ gāṃ vicharati atṛṣṇaḥ ॥ 17॥
jñānaṃ vivēkaḥ nigamaḥ tapaḥ cha pratyakṣaṃ aitihyaṃ atha anumānam । ādi antayōḥ asya yat ēva kēvalam kālaḥ cha hētuḥ cha tat ēva madhyē ॥ 18॥
yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt paśchāt cha sarvasya hiraṇmayasya । tat ēva madhyē vyavahāryamāṇam nānāpadēśaiḥ ahaṃ asya tadvat ॥ 19॥
vijñānaṃ ētat triyavastaṃ aṅga guṇatrayaṃ kāraṇa kārya kartṛ । samanvayēna vyatirēkataḥ cha yēna ēva turyēṇa tat ēva satyam ॥ 20॥
na yat purastāt uta yat na paśchāt madhyē cha tat na vyapadēśamātram । bhūtaṃ prasiddhaṃ cha parēṇa yadyat tat ēva tat syāt iti mē manīṣā ॥ 21॥
avidyamānaḥ api avabhāsatē yaḥ vaikārikaḥ rājasasargaḥ ēṣaḥ । brahma svayañjyōtiḥ ataḥ vibhāti brahma indriya artha ātma vikāra chitram ॥ 22॥
ēvaṃ sphuṭaṃ brahmavivēkahētubhiḥ parāpavādēna viśāradēna । Chittvā ātmasandēhaṃ upāramēta svānandatuṣṭaḥ akhila kāmukēbhyaḥ ॥ 23॥
na ātmā vapuḥ pārthivaṃ indriyāṇi dēvāḥ hi asuḥ vāyujalaṃ hutāśaḥ । manaḥ annamātraṃ dhiṣaṇā cha sattvam ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitiḥ arthasāmyam ॥ 24॥
samāhitaiḥ kaḥ karaṇaiḥ guṇātmabhiḥ guṇaḥ bhavēt matsuviviktadhāmnaḥ । vikṣipyamāṇaiḥ uta kiṃ na dūṣaṇam ghanaiḥ upētaiḥ vigataiḥ ravēḥ kim ॥ 25॥
yathā nabhaḥ vāyu anala ambu bhū guṇaiḥ gatāgataiḥ vartuguṇaiḥ na sajjatē । tathā akṣaraṃ sattva rajaḥ tamaḥ malaiḥ ahammatēḥ saṃsṛtihētubhiḥ param ॥ 26॥
tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyaḥ guṇēṣu māyārachitēṣu tāvat । madbhaktiyōgēna dṛḍhēna yāvat rajaḥ nirasyēta manaḥkaṣāyaḥ ॥ 27॥
yathā āmayaḥ asādhu chikitsitaḥ nṛṇām punaḥ punaḥ santudati prarōhan । ēvaṃ manaḥ apakva kaṣaya karma kuyōginaṃ vidhyati sarvasaṅgam ॥ 28॥
kuyōginaḥ yē vihita antarāyaiḥ manuṣyabhūtaiḥ tridaśa upasṛṣṭaiḥ । tē prāktana abhyāsabalēna bhūyaḥ yuñjanti yōgaṃ na tu karmatantram ॥ 29॥
karōti karma kriyatē cha jantuḥ kēnāpi asau chōditaḥ ānipātāt । na tatra vidvānprakṛtau sthitaḥ api nivṛtta tṛṣṇaḥ svasukha anubhūtyā ॥ 30॥
tiṣṭhantaṃ āsīnaṃ uta vrajantam śayānaṃ ukṣantaṃ adantaṃ annam । svabhāvaṃ anyat kiṃ api ihamānam ātmānaṃ ātmasthamatiḥ na vēda ॥ 31॥
yadi sma paśyati asat indriya atha nānā anumānēna viruddhaṃ anyat । na manyatē vastutayā manīṣī svāpnaṃ yathā utthāya tirōdadhānam ॥ 32॥
pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmachitram ajñānaṃ ātmani aviviktaṃ aṅga । nivartatē tat punaḥ īkṣayā ēva na gṛhyatē na api visṛjya ātmā ॥ 33॥
yathā hi bhānōḥ udayaḥ nṛchakṣuṣām tamaḥ nihanyāt na tu sadvidhattē । ēvaṃ samīkṣā nipuṇā satī mē hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddhēḥ ॥ 34॥
ēṣaḥ svayañjyōtiḥ ajaḥ apramēyaḥ mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ । ēkaḥ advitīyaḥ vachasāṃ virāmē yēna īśitā vāk asavaḥ charanti ॥ 35॥
ētāvān ātmasammōhaḥ yat vikalpaḥ tu kēvalē । ātman nṛtē svamātmānaṃ avalambaḥ na yasya hi ॥36॥
yat nāma ākṛtibhiḥ grāhyaṃ pañchavarṇaṃ abādhitam । vyarthēna api arthavādaḥ ayaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām ॥ 37॥
yōginaḥ apakvayōgasya yuñjataḥ kāyaḥ utthitaiḥ । upasargaiḥ vihanyēta tatra ayaṃ vihitaḥ vidhiḥ ॥ 38॥
yōgadhāraṇayā kāṃśchit āsanaiḥ dhāraṇa anvitaiḥ । tapōmantrauṣadhaiḥ kāṃśchit upasargān vinirdahēt ॥ 39॥
kāṃśchit mama anudhyānēna nāmasaṅkīrtana ādibhiḥ । yōgēśvara anuvṛttyā vā hanyāt aśubhadān śanaiḥ ॥ 40॥
kēchit dēhaṃ imaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram । vidhāya vividha upāyaiḥ atha yuñjanti siddhayē ॥ 41॥
na hi tat kuśalāt dṛtyaṃ tat āyāsaḥ hi apārthakaḥ । antavattvāt śarīrasya phalasya iva vanaspatēḥ ॥ 42॥
yōgaṃ niṣēvataḥ nityaṃ kāyaḥ chēt kalpatāṃ iyāt । tat śraddadhyāt na matimān yōgaṃ utsṛjya matparaḥ ॥ 43॥
yōgacharyāṃ imāṃ yōgī vicharan mat vyapāśrayaḥ । na antarāyaiḥ vihanyēta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ ॥ 44॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavaduddhavasaṃvādē paramārthanirṇayō nāma aṣṭāviṃśō'dhyāyaḥ ॥ 28॥
atha ēkōnatriṃśaḥ adhyāyaḥ । sudustarāṃ imāṃ manyē yōgacharyāṃ anātmanaḥ । yathā añjasā pumān sihyēt tat mē brūhi añjasā achyuta ॥ 1॥
prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjantaḥ yōginaḥ manaḥ । viṣīdanti asamādhānāt manōnigrahakarśitāḥ ॥ 2॥
atha ataḥ ānandadughaṃ padāmbujam haṃsāḥ śrayēran aravindalōchana । sukhaṃ nu viśvēśvara yōgakarmabhiḥ tvat māyayā amī vihatāḥ na māninaḥ ॥ 3॥
kiṃ chitraṃ achyuta tava ētat aśēṣabandhaḥ dāsēṣu ananyaśaraṇēṣu yat ātma sāttvam । yaḥ arōchayatsaha mṛgaiḥ svayaṃ īśvarāṇām śrīmat kirīṭa taṭa pīḍita pāda pīṭhaḥ ॥ 4॥
taṃ tvā akhila ātmadayita īśvaraṃ āśritānām sarva arthadaṃ svakṛtavit visṛjēta kaḥ nu । kaḥ vā bhajēt kiṃ api vismṛtayē anu bhūtyai kiṃ vā bhavēt na tava pādarajōjuṣāṃ naḥ ॥ 5॥
na ēva upayanti apachitiṃ kavayaḥ tava īśa brahmāyuṣā api kṛtaṃ ṛdhamudaḥ smarantaḥ । yaḥ antarbahiḥ tanubhṛtāṃ aśubhaṃ vidhunvan āchāryachaityavapuṣā svagatṃ vyanakti ॥ 6॥
śrīśukaḥ uvācha
iti uddhavēna ati anurakta chētasā pṛṣṭaḥ jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ । gṛhīta mūrtitrayaḥ īśvara īśvaraḥ jagāda saprēma manōharasmitaḥ ॥ 7
śrībhagavān uvācha
hanta tē kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalām । yān śraddhayā ācharan martyaḥ mṛtyuṃ jayati durjayam ॥ 8
kuryāt sarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran । mayi arpita manaḥ chittaḥ mat dharma ātmamanōratiḥ ॥ 9॥
dēśān puṇyān āśrayēta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān । dēva āsura manuṣyēṣu madbhakta ācharitāni cha ॥ 10॥
pṛthak satrēṇa vā mahyaṃ parvayātrā mahōtsavān । kārayēt gītanṛtya ādyaiḥ mahārāja vibhūtibhiḥ ॥ 11॥
māṃ ēva sarvabhūtēṣu bahiḥ antaḥ apāvṛtam । īkṣēta ātmani cha ātmānaṃ yathā khaṃ amala āśayaḥ ॥ 12॥
iti sarvāṇi bhūtāni madbhāvēna mahādyutē । sabhājayan manyamānaḥ jñānaṃ kēvalaṃ āśritaḥ ॥ 13॥
brāhmaṇē pulkasē stēnē brahmaṇyē arkē sphuliṅgakē । akrūrē krūrakē cha ēva samadṛk paṇḍitaḥ mataḥ ॥ 14॥
narēṣu abhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃsaḥ bhāvayataḥ achirāt । spardhā asūyā tiraskārāḥ sāhaṅkārāḥ viyanti hi ॥ 15॥
visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ cha daihikīm । praṇamēt daṇḍavat bhūmau āśva chāṇḍāla gō kharam ॥ 16॥
yāvat sarvēṣu bhūtēṣu madbhāvaḥ na upajāyatē । tāvat ēvaṃ upāsīta vāṅ mana kāya vṛttibhiḥ ॥ 17॥
sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā ātma manīṣayā । paripaśyan uparamēt sarvataḥ mukta saṃśayaḥ ॥ 18॥
ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīchīnaḥ mataḥ mama । madbhāvaḥ sarvabhūtēṣu manōvākkāyavṛttibhiḥ ॥ 19॥
na hi aṅga upakramē dhvaṃsaḥ maddharmasya uddhava aṇu api । mayā vyavasitaḥ samyak nirguṇatvāt anāśiṣaḥ ॥ 20॥
yaḥ yaḥ mayi parē dharmaḥ kalpyatē niṣphalāya chēt । tat āyāsaḥ nirarthaḥ syāt bhayādēḥ iva sattma ॥ 21॥
ēṣā buddhimatāṃ buddhiḥ manīṣā cha manīṣiṇām । yat satyaṃ anṛtēna iha martyēna āpnōti mā amṛtam ॥ 22॥
ēṣa tē abhihitaḥ kṛtsnaḥ brahmavādasya saṅgrahaḥ । samāsavyāsavidhinā dēvānāṃ api durgamaḥ ॥ 23॥
abhīkṣṇaśaḥ tē gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat । ētat vijñāya muchyēta puruṣaḥ naṣṭasaṃśayaḥ ॥ 24॥
suviviktaṃ tava praśnaṃ mayā ētat api dhārayēt । sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahma adhigachChati ॥ 25॥
yaḥ ētat mama bhaktēṣu sampradadyāt supuṣkalam । tasya ahaṃ brahmadāyasya dadāmi ātmānaṃ ātmanā ॥ 26॥
yaḥ ētat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuchi । saḥ pūyēta ahaḥ ahaḥ māṃ jñānadīpēna darśayan ॥ 27॥
yaḥ ētat śraddhayā nityaṃ avyagraḥ śruṇuyāt naraḥ । mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhiḥ na saḥ badhyatē ॥ 28॥
api uddhava tvayā brahma sakhē samavadhāritam । api tē vigataḥ mōhaḥ śōkaḥ cha asau manōbhavaḥ ॥ 29॥
na ētat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya cha । aśuśrūṣōḥ abhaktāya durvinītāya dīyatām ॥ 30॥
ētaiḥ dōṣaiḥ vihīnāya brahmaṇyāya priyāya cha । sādhavē śuchayē brūyāt bhaktiḥ syāt śūdra yōṣitām ॥ 31॥
na ētat vijñāya jijñāsōḥ jñātavyaṃ avaśiṣyatē । pītvā pīyūṣaṃ amṛtaṃ pātavyaṃ na avaśiṣyatē ॥ 32॥
jñānē karmaṇi yōgē cha vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇē । yāvān arthaḥ nṛṇāṃ tāta tāvān tē ahaṃ chaturvidhaḥ ॥ 33॥
martyaḥ yadā tyakta samastakarmā nivēditātmā vichikīrṣitaḥ mē । tadā amṛtatvaṃ pratipadyamānaḥ mayā ātmabhūyāya cha kalpatē vai ॥ 34॥
śrīśukaḥ uvācha
saḥ ēvaṃ ādarśita yōgamārgaḥ tadā uttama ślōkavachaḥ niśamya । baddha añjaliḥ prīti uparuddha kaṇṭhaḥ na kiñchit ūchēḥ aśru paripluta akṣaḥ ॥ 35
viṣṭabhya chittaṃ praṇaya avaghūrṇam dhairyēṇa rājan bahu manyamānaḥ । kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīram śīrṣṇā spṛśan tat charaṇa aravindam ॥ 36॥
uddhavaḥ uvācha
vidrāvitaḥ mōha mahā andhakāraḥ yaḥ āśritaḥ mē tava sannidhānāt । vibhāvasōḥ kiṃ nu samīpagasya śītaṃ tamaḥ bhīḥ prabhavanti aja adya ॥ 37
pratyarpitaḥ mē bhavatā anukampinā bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ । hitvā kṛtajñaḥ tava pādamūlam kaḥ anyat samīyāt śaraṇaṃ tvadīyam ॥ 38॥
vṛkṇaḥ cha mē sudṛḍhaḥ snēhapāśaḥ dāśārha vṛṣṇi andhaka sātvatēṣu । prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhayē tvayā svamāyayā hi ātma subōdha hētinā ॥ 39॥
namaḥ astu tē mahāyōgin prapannaṃ anuśādhi mām । yathā tvat charaṇa ambhōjē ratiḥ syāt anapāyinī ॥ 40॥
śrībhagavān uvācha
gachCha uddhava mayā ādiṣṭaḥ badari ākhyaṃ mama āśramam । tatra mat pāda tīrthōdē snāna upasparśanaiḥ śuchiḥ ॥ 41
īkṣayā alakanandāyā vidhūta aśēṣa kalmaṣaḥ । vasānaḥ valkalāni aṅga vanyabhuk sukha niḥspṛhaḥ ॥ 42॥
titikṣauḥ dvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatēndriyaḥ । śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ ॥ 43॥
mattaḥ anuśikṣitaṃ yat tē viviktamanubhāvayan । mayi āvēśita vāk chittaḥ maddharma nirataḥ bhava । ativrajya gatīḥ tisraḥ māṃ ēṣyasi tataḥ param ॥ 44॥
śrīśukaḥ uvācha
saḥ ēvaṃ uktaḥ harimēdhasā uddhavaḥ pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayōḥ । śiraḥ nidhāya aśrukalābhiḥ ārdradhīḥ nyaṣiñchat advandvaparaḥ api upakramē ॥ 45
sudustyaja snēha viyōga kātaraḥ na śaknuvan taṃ parihātuṃ āturaḥ । kṛchChraṃ yayau mūrdhani bhartṛpādukē bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ ॥ 46॥
tataḥ taṃ antarhṛdi sannivēśya gataḥ mahābhāgavataḥ viśālām । yathā upadiṣṭāṃ jagat ēkabandhunā tataḥ samāsthāya harēḥ agāt gatim ॥ 47॥
yaḥ ēatat ānanda samudra sambhṛtam jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam । kṛṣṇēṇa yōgēśvara sēvitāṅghriṇā sachChraddhayā āsēvya jagat vimuchyatē ॥ 48॥
bhavabhaya apahantuṃ jñānavijñānasāram nigamakṛt upajahē bhṛṅgavat vēdasāram । amṛtaṃ udadhitaḥ cha apāyayat bhṛtyavargān puruṣaṃ ṛṣabhaṃ ādyaṃ kṛṣṇasañjñaṃ nataḥ asmi ॥ 49॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē bhagavaduddhavasaṃvādē paramārthaprāptisugamōpāyakathanōddhavabadarikāśramapravēśō nāma ēkōnatriṃśō'dhyāyaḥ ॥ 29॥
atha triṃśaḥ adhyāyaḥ । rājā uvācha
tataḥ mahābhāgavatē uddhavē nirgatē vanam । dvāravatyāṃ kiṃ akarōt bhagavān bhūtabhāvanaḥ ॥ 1
brahmaśāpa upasaṃsṛṣṭē svakulē yādavarṣabhaḥ । prēyasīṃ sarvanētrāṇāṃ tanuṃ saḥ kathaṃ atyajat ॥ 2॥
pratyākraṣṭuṃ nayanaṃ abalā yatra lagnaṃ na śēkuḥ karṇāviṣṭaṃ na sarati tataḥ yat satāṃ ātmalagnam । yat śrīḥ vāchāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnām dṛṣṭvā jiṣṇōḥ yudhi rathagataṃ yat cha tat sāmyam īyuḥ ॥ 3॥
ṛṣiḥ uvācha
divi bhuvi antarikṣē cha mahōtpātān samutthitān । dṛṣṭvā āsīnān sudharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam ॥ 4
śrībhagavān uvācha
ētē ghōrāḥ mahōtpātāḥ dvārvatyāṃ yamakētavaḥ । muhūrtaṃ api na sthēyaṃ atra naḥ yadupuṅgavāḥ ॥ 5
striyaḥ bālāḥ cha vṛddhāḥ cha śaṅkhōddhāraṃ vrajantvitaḥ । vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmaḥ yatra pratyak sarasvatī ॥ 6॥
tatra abhiṣichya śuchaya upōṣya susamāhitāḥ । dēvatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapana ālēpana arhaṇaiḥ ॥7॥
brāhmaṇān tu mahābhāgān kṛtasvastyayanā vayam । gō bhū hiraṇya vāsōbhiḥ gaja aśvaratha vēśmabhiḥ ॥ 8॥
vidhiḥ ēṣaḥ hi ariṣṭaghnaḥ maṅgala āyanaṃ uttamam । dēva dvija gavāṃ pūjā bhūtēṣu paramaḥ bhavaḥ ॥ 9॥
iti sarvē samākarṇya yaduvṛddhāḥ madhudviṣaḥ । tathā iti naubhiḥ uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ ॥ 10॥
tasmin bhagavatā ādiṣṭaṃ yadudēvēna yādavā । chakruḥ parabhayā bhaktyā sarvaśrēya upabṛṃhitam ॥ 11॥
tataḥ tasmin mahāpānaṃ papuḥ mairēyakaṃ madhu । diṣṭa vibhraṃśita dhiyaḥ yat dravaiḥ bhraśyatē matiḥ ॥ 12॥
mahāpāna abhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛptachētasām । kṛṣṇamāyā vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ sumahān abhūt ॥ 13॥
yuyudhuḥ krōdhasaṃrabdhā vēlāyāṃ ātatāyinaḥ । dhanubhiḥ asibhiḥ mallaiḥ gadābhiḥ tāṃ ararṣṭibhiḥ ॥ 14॥
patatpatākai rathakuñjarādibhiḥ khara uṣṭra gōbhiḥ mahiṣaiḥ naraiḥ api । mithaḥ samētya aśvataraiḥ sudurmadā nyahan śarardadbhiḥ iva dvipā vanē ॥ 15॥
pradyumna sāmbau yudhi rūḍhamatsarau akrūra bhōjau aniruddha sātyakī । subhadra saṅgrāmajitau sudāruṇau gadau sumitrā surathau samīyatuḥ ॥ 16॥
anyē cha yē vai niśaṭha ulmuka ādayaḥ sahasrajit śatajit bhānu mukhyāḥ । anyōnyaṃ āsādya madāndhakāritā jaghnuḥ mukundēna vimōhitā bhṛśam ॥ 17॥
dāśārha vṛṣṇi andhaka bhōja sātvatā madhu arbudā māthuraśūrasēnāḥ । visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaḥ cha mithaḥ tataḥ tē atha visṛjya sauhṛdam ॥ 18॥
putrāḥ ayudhyan pitṛbhiḥ bhrātṛbhiḥ cha svastrīya dauhitra pitṛvyamātulaiḥ । mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhiḥ jñātīṃstvahan jñātayaḥ ēva mūḍhāḥ ॥ 19॥
śarēṣu kṣīyamāṇēṣu bhajyamānēṣu dhanvasu । śastrēṣu kṣīyamāṇēṣu muṣṭibhiḥ jahruḥ ērakāḥ ॥ 20॥
tāḥ vajrakalpāḥ hi abhavan parighāḥ muṣṭināḥ bhṛtāḥ । jaghnuḥ dviṣaḥ taiḥ kṛṣṇēna vāryamāṇāḥ tu taṃ cha tē ॥ 21॥
pratyanīkaṃ manyamānāḥ balabhadraṃ cha mōhitāḥ । hantuṃ kṛtadhiyaḥ rājan āpannāḥ ātatāyinaḥ ॥ 22॥
atha tau api saṅkruddhau udyamya kurunandana । ērakā muṣṭi parighau jarantau jaghnatuḥ yudhi ॥ 23॥
brahmaśāpa upasṛṣṭānāṃ kṛṣṇamāyāvṛta ātmanām । spardhākrōdhaḥ kṣayaṃ ninyē vaiṇavaḥ agniḥ yathā vanam ॥ 24॥
ēvaṃ naṣṭēṣu sarvēṣu kulēṣu svēṣu kēśavaḥ । avatāritaḥ bhuvaḥ bhāraḥ iti mēnē avaśēṣitaḥ ॥ 25॥
rāmaḥ samudravēlāyāṃ yōgaṃ āsthāya pauruṣam । tat tyāja lōkaṃ mānuṣyaṃ saṃyōjya ātmānaṃ ātmani ॥ 26॥
rāmaniryāṇaṃ ālōkya bhagavān dēvakīsutaḥ । niṣasāda dharōpasthē tūṣṇīṃ āsādya pippalam ॥ 27॥
bibhrat chaturbhujaṃ rūpaṃ bhrājiṣṇu prabhayā svayā । diśaḥ vitimārāḥ kurvan vidhūmaḥ iva pāvakaḥ ॥ 28॥
śrīvatsāṅkaṃ ghanaśyāmaṃ tapta hāṭaka varchasam । kauśēya ambara yugmēna parivītaṃ sumaṅgalam ॥ 29॥
sundara smita vaktra abjaṃ nīla kuntala maṇḍitam । puṇḍarīka abhirāmākṣaṃ sphuran makara kuṇḍalam ॥ 30॥
kaṭisūtra brahmasūtra kirīṭa kaṭaka aṅgadaiḥ । hāra nūpura mudrābhiḥ kaustubhēna virājitam ॥ 31॥
vanamālā parītāṅgaṃ mūrtimadbhiḥ nija āyudhaiḥ । kṛtvā urau dakṣiṇē pādaṃ āsīnaṃ paṅkaja aruṇam ॥ 32॥
musalau aśēṣāyaḥ khaṇḍakṛtēṣuḥ lubdhakaḥ jarāḥ । mṛgāsya ākāraṃ tat charaṇaṃ vivyādha mṛgaśaṅkayā ॥ 33॥
chaturbhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā saḥ kṛta kilbiṣaḥ । bhītaḥ papāta śirasā pādayōḥ asuradviṣaḥ ॥ 34॥
ajānatā kṛtaṃ idaṃ pāpēna madhusūdana । kṣantuṃ arhasi pāpasya uttamaślōkaḥ mē anagha ॥ 35॥
yasya anusmaraṇaṃ nṝṇāṃ ajñāna dhvānta nāśanam । vadanti tasya tē viṣṇō mayā asādhu kṛtaṃ prabhō ॥ 36॥
tat mā āśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga lubdhakam । yathā punaḥ ahaṃ tu ēvaṃ na kuryāṃ sat atikramam ॥ 37॥
yasya ātma yōga rachitaṃ na viduḥ viriñchaḥ rudra ādayaḥ asya tanayāḥ patayaḥ girāṃ yē । tvat māyayā pihita dṛṣṭayaḥ ētat añjaḥ kiṃ tasya tē vayaṃ asat gatayaḥ gṛṇīmaḥ ॥ 38॥
śrībhagavān uvācha
mā bhaiḥ jarē tvaṃ uttiṣṭha kāmaḥ ēṣaḥ kṛtaḥ hi mē । yāhi tvaṃ mat anujñātaḥ svargaṃ sukṛtināṃ padam ॥ 39
iti ādiṣṭaḥ bhagavatā kṛṣṇēna ichChā śarīriṇā । triḥ parikramya taṃ natvā vimānēna divaṃ yayau ॥ 40॥
dārukaḥ kṛṣṇapadavīṃ anvichChan adhigamyatām । vāyuṃ tulasikāmōdaṃ āghrāya abhimukhaṃ yayau ॥ 41॥
taṃ tatra tigmadyubhiḥ āyudhaiḥ vṛtam hi aśvatthamūlē kṛtakētanaṃ patim । snēhaplutātmā nipapāta pādayō rathāt avaplutya sabāṣpalōchanaḥ ॥ 42॥
apaśyataḥ tvat charaṇa ambujaṃ prabhō dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā । diśaḥ na jānē na labhē cha śāntim yathā niśāyaṃ uḍupē praṇaṣṭē ॥ 43॥
iti bruvatē sūtē vai rathaḥ garuḍalāñChanaḥ । khaṃ utpapāta rājēndra sāśvadhvajaḥ udīkṣataḥ ॥ 44॥
taṃ anvagachChan divyāni viṣṇupraharaṇāni cha । tēna ati vismita ātmānaṃ sūtaṃ āha janārdanaḥ ॥ 45॥
gachCha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ । saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyaḥ brūhi mat daśām ॥ 46॥
dvārakāyāṃ cha na sthēyaṃ bhavadbhiḥ cha svabandhubhiḥ । mayā tyaktāṃ yadupurīṃ samudraḥ plāvayiṣyati ॥ 47॥
svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarvē ādāya pitarau cha naḥ । arjunēna āvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha ॥ 48॥
tvaṃ tu mat dharmaṃ āsthāya jñānaniṣṭhaḥ upēkṣakaḥ । manmāyā rachanāṃ ētāṃ vijñāya upaśamaṃ vraja ॥ 49॥
iti uktaḥ taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ । tat pādau śīrṣṇi upādhāya durmanāḥ prayayau purīm ॥ 50॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē yadukulasaṅkṣayō nāma triṃśō'dhyāyaḥ ॥ 30॥
atha ēkatriṃśaḥ adhyāyaḥ । śrīśukaḥ uvācha
atha tatra āgamat brahmā bhavānyā cha samaṃ bhavaḥ । mahēndrapramukhāḥ dēvāḥ munayaḥ saprajēśvarāḥ ॥ 1
pitaraḥ siddhagandharvāḥ vidyādhara mahōragāḥ । chāraṇāḥ yakṣarakṣāṃsi kinnara apsarasaḥ dvijāḥ ॥ 2॥
draṣṭukāmāḥ bhagavataḥ nirvāṇaṃ parama utsukāḥ । gāyantaḥ cha gṛṇantaḥ cha śaurēḥ karmāṇi janma cha ॥ 3॥
vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimāna āvalibhiḥ nabhaḥ । kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ ॥ 4॥
bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtiḥ ātmanaḥ vibhuḥ । saṃyōjya ātmani cha ātmānaṃ padmanētrē nyamīlayat ॥ 5॥
lōkābhirāmāṃ svatanuṃ dhāraṇā dhyāna maṅgalam । yōgadhāraṇayā āgnēyyā adagdhvā dhāma āviśat svakam ॥ 6॥
divi dundubhayaḥ nēduḥ pētuḥ sumanaḥ cha khāt । satyaṃ dharmaḥ dhṛtiḥ bhūmēḥ kīrtiḥ śrīḥ cha anu taṃ vayuḥ ॥ 7॥
dēva ādayaḥ brahmamukhyāḥ na viśantaṃ svadhāmani । avijñātagatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuḥ cha ativismitāḥ ॥ 8॥
saudāmanyāḥ yathā ākāśē yāntyāḥ hitvā abhramaṇḍalam । gatiḥ na lakṣyatē martyaiḥ tathā kṛṣṇasya daivataiḥ ॥ 9॥
brahma rudra ādayaḥ tē tu dṛṣṭvā yōgagatiṃ harēḥ । vismitāḥ tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lōkaṃ yayuḥ tadā ॥ 10॥
rājan parasya tanubhṛt jananāpyayēhā māyāviḍambanaṃ avēhi yathā naṭasya । sṛṣṭvā ātmanā idaṃ anuviśya vihṛtya cha antē saṃhṛtya cha ātma mahinā uparataḥ saḥ āstē ॥ 11॥
martyēna yaḥ gurusutaṃ yamalōkanītam tvāṃ cha ānayat śaraṇadaḥ parama astra dagdham । jigyē antaka antakaṃ api īśaṃ asau avanīśaḥ kiṃ svāvanē svaranayan mṛgayuṃ sadēham ॥ 12॥
tathā api aśēśā sthiti sambhava api ayēṣu ananya hētuḥ yat aśēṣa śaktidhṛk । na ichChat praṇētuṃ vapuḥ atra śēṣitam martyēna kiṃ svasthagatiṃ pradarśayan ॥ 13॥
yaḥ ētāṃ prātaḥ utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām । prayataḥ kīrtayēt bhaktyā tāṃ ēva āpnōti anuttamām ॥ 14॥
dārukaḥ dvārakāṃ ētya vasudēva ugrasēnayōḥ । patitvā charaṇāvasraiḥ nyaṣiñchat kṛṣṇavichyutaḥ ॥ 15॥
kathayāmāsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśaḥ nṛpa । tat śrutvā udvigna hṛdayāḥ janāḥ śōka vimūrchChitāḥ ॥ 16॥
tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa viślēṣa vihvalāḥ । vyasavāḥ śēratē yatra jñātayaḥ ghnantaḥ ānanam ॥ 17॥
dēvakī rōhiṇī cha ēva vasudēvaḥ tathā sutau । kṛṣṇa rāma avapaśyantaḥ śōka ārtāḥ vijahuḥ smṛtim ॥ 18॥
prāṇān cha vijahuḥ tatra bhagavat viraha āturāḥ । upaguhya patīn tāta chitāṃ āruruhuḥ striyaḥ ॥ 19॥
rāmapatnyaḥ cha tat dēhaṃ upaguhya agniṃ āviśan । vasudēvapatnyaḥ tat gātraṃ pradyumna ādīn harēḥ snuṣāḥ । kṛṣṇapatnyaḥ āviśan agniṃ rukmiṇi ādyāḥ tadātmikāḥ ॥ 20॥
arjunaḥ prēyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya viraha āturaḥ । ātmānaṃ sāntvayāmāsa kṛṣṇagītaiḥ saduktibhiḥ ॥ 21॥
bandhūnāṃ naṣṭagōtrāṇāṃ arjunaḥ sāmparāyikam । hatānāṃ kārayāmāsa yathāvat anupūrvaśaḥ ॥ 22॥
dvārakāṃ hariṇā tyaktā samudraḥ aplāvayat kṣaṇāt । varjayitvā mahārāja śrīmat bhagavat ālayam ॥ 23॥
nityaṃ sannihitaḥ tatra bhagavān madhusūdanaḥ । smṛtyā aśēṣā aśubhaharaṃ sarva maṅgalaṃ amaṅgalam ॥ 24॥
strī bāla vṛddhān ādāya hataśēṣān dhanañjayaḥ । indraprasthaṃ samāvēśya vajra tatra abhyaṣēchayat ॥ 25॥
śrutvā suhṛt vadhaṃ rājan arjunāt tē pitāmahāḥ । tvāṃ tu vaṃśadharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarvē mahāpatham ॥ 26॥
yaḥ ētat dēvadēvasya viṣṇōḥ karmāṇi janma cha । kīrtayēt śraddhayā martyaḥ sarvapāpaiḥ pramuchyatē ॥ 27॥
itthaṃ harēḥ bhagavataḥ ruchira avatāra vīryāṇi bālacharitāni cha śantamāni । anyatra cha iha cha śrutāni gṛṇan manuṣyaḥ bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsagatau labhēta ॥ 28॥
iti śrīmadbhāgavatē mahāpurāṇē pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmēkādaśaskandhē mausalōpākhyānaṃ nāma ēkatriṃśō'dhyāyaḥ ॥ 31॥
॥ iti uddhavagītā nāma ēkādaśaskandhaḥ samāptaḥ ॥
Browse Related Categories: