Uddhava Geetha - Chapter 11

ఇంద్రియైః ఇంద్రియార్థేషు గుణైః అపి గుణేషు చ । గృహ్యమాణేషు అహంకుర్యాత్ న విద్వాన్ యః తు అవిక్రియః ॥ 9॥

దైవాధీనే శరీరే అస్మిన్ గుణభావ్యేన కర్మణా । వర్తమానః అబుధః తత్ర కర్తా అస్మి ఇతి నిబధ్యతే ॥ 10॥

ఏవం విరక్తః శయనః ఆసనాటనమజ్జనే । దర్శనస్పర్శనఘ్రాణభోజనశ్రవణాదిషు ॥ 11॥

న తథా బధ్యతే విద్వాన్ తత్ర తత్ర ఆదయన్ గుణాన్ । ప్రకృతిస్థః అపి అసంసక్తః యథా ఖం సవితా అనిలః ॥ 12॥

వైశారద్యేక్షయా అసంగశితయా ఛిన్నసంశయః । ప్రతిబుద్ధః ఇవ స్వప్నాత్ నానాత్వాత్ వినివర్తతే ॥ 13॥

యస్య స్యుః వీతసంకల్పాః ప్రాణేంద్రియమనోధియామ్ । వృత్తయః సః వినిర్ముక్తః దేహస్థః అపి హి తత్ గుణైః ॥ 14॥

యస్య ఆత్మా హింస్యతే హింస్ర్యైః యేన కించిత్ యదృచ్ఛయా । అర్చ్యతే వా క్వచిత్ తత్ర న వ్యతిక్రియతే బుధః ॥ 15॥

న స్తువీత న నిందేత కుర్వతః సాధు అసాధు వా । వదతః గుణదోషాభ్యాం వర్జితః సమదృక్ మునిః ॥ 16॥

న కుర్యాత్ న వదేత్ కించిత్ న ధ్యాయేత్ సాధు అసాధు వా । ఆత్మారామః అనయా వృత్త్యా విచరేత్ జడవత్ మునిః ॥ 17॥

శబ్దబ్రహ్మణి నిష్ణాతః న నిష్ణాయాత్ పరే యది । శ్రమః తస్య శ్రమఫలః హి అధేనుం ఇవ రక్షతః ॥ 18॥

గాం దుగ్ధదోహాం అసతీం చ భార్యాం దేహం పరాధీనం అసత్ప్రజాం చ । విత్తం తు అతీర్థీకృతం అంగ వాచం హీనాం మయా రక్షతి దుఃఖదుఃఖీ ॥ 19॥

యస్యాం న మే పావనం అంగ కర్మ స్థితిఉద్భవప్రాణ నిరోధనం అస్య । లీలావతారీప్సితజన్మ వా స్యాత్ బంధ్యాం గిరం తాం బిభృయాత్ న ధీరః ॥ 20॥

ఏవం జిజ్ఞాసయా అపోహ్య నానాత్వభ్రమం ఆత్మని । ఉపారమేత విరజం మనః మయి అర్ప్య సర్వగే ॥ 21॥

యది అనీశః ధారయితుం మనః బ్రహ్మణి నిశ్చలమ్ । మయి సర్వాణి కర్మాణి నిరపేక్షః సమాచర ॥ 22॥

శ్రద్ధాలుః మే కథాః శ‍ఋణ్వన్ సుభద్రా లోకపావనీః । గాయన్ అనుస్మరన్ కర్మ జన్మ చ అభినయన్ ముహుః ॥ 23॥

మదర్థే ధర్మకామార్థాన్ ఆచరన్ మదపాశ్రయః । లభతే నిశ్చలాం భక్తిం మయి ఉద్ధవ సనాతనే ॥ 24॥

సత్సంగలబ్ధయా భక్త్యా మయి మాం సః ఉపాసితా । సః వై మే దర్శితం సద్భిః అంజసా విందతే పదమ్ ॥ 25॥

ఉద్ధవ ఉవాచ

సాధుః తవ ఉత్తమశ్లోక మతః కీదృగ్విధః ప్రభో । భక్తిః త్వయి ఉపయుజ్యేత కీదృశీ సద్భిః ఆదృతా ॥ 26

ఏతత్ మే పురుషాధ్యక్ష లోకాధ్యక్ష జగత్ ప్రభో । ప్రణతాయ అనురక్తాయ ప్రపన్నాయ చ కథ్యతామ్ ॥ 27॥

త్వం బ్రహ్మ పరమం వ్యోమ పురుషః ప్రకృతేః పరః । అవతీర్ణః అసి భగవన్ స్వేచ్ఛాఉపాత్తపృథక్ వపుః ॥ 28॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

కృపాలుః అకృతద్రోహః తితిక్షుః సర్వదేహినామ్ । సత్యసారః అనవద్యాత్మా సమః సర్వోపకారకః ॥ 29

కామైః అహతధీః దాంతః మృదుః శుచిః అకించనః । అనీహః మితభుక్ శాంతః స్థిరః మత్ శరణః మునిః ॥ 30॥

అప్రమత్తః గభీరాత్మా ధృతిమాంజితషడ్గుణః । అమానీ మానదః కల్పః మైత్రః కారుణికః కవిః ॥ 31॥

ఆజ్ఞాయ ఏవం గుణాన్ దోషాన్మయాదిష్టాన్ అపి స్వకాన్ । ధర్మాన్ సంత్యజ్య యః సర్వాన్ మాం భజేత సః సత్తమః ॥ 32॥

జ్ఞాత్వా అజ్ఞాత్వా అథ యే వై మాం యావాన్ యః చ అస్మి యాదృశః । భజంతి అనన్యభావేన తే మే భక్తతమాః మతాః ॥ 33॥

మల్లింగమద్భక్తజనదర్శనస్పర్శనార్చనమ్ । పరిచర్యా స్తుతిః ప్రహ్వగుణకర్మ అనుకీర్తనమ్ ॥ 34॥

మత్కథాశ్రవణే శ్రద్ధా మత్ అనుధ్యానం ఉద్ధవ । సర్వలాభ ఉపహరణం దాస్యేన ఆత్మనివేదనమ్ ॥ 35॥

మజ్జన్మకర్మకథనం మమ పర్వానుమోదనమ్ । గీతతాండవవాదిత్రగోష్ఠీభిః మద్గృహ ఉత్సవః ॥ 36॥

యాత్రా బలివిధానం చ సర్వవార్షికపర్వసు । వైదికీ తాంత్రికీ దీక్షా మదీయవ్రతధారణమ్ ॥ 37॥

మమ అర్చాస్థాపనే శ్రద్ధా స్వతః సంహత్య చ ఉద్యమః । ఉద్యాన ఉపవనాక్రీడపురమందిరకర్మణి ॥ 38॥

సంమార్జన ఉపలేపాభ్యాం సేకమండలవర్తనైః । గృహశుశ్రూషణం మహ్యం దాసవద్యదమాయయా ॥ 39॥

అమానిత్వం అదంభిత్వం కృతస్య అపరికీర్తనమ్ । అపి దీపావలోకం మే న ఉపయుంజ్యాత్ నివేదితమ్ ॥ 40॥

యత్ యత్ ఇష్టతమం లోకే యత్ చ అతిప్రియం ఆత్మనః । తత్ తత్ నివేదయేత్ మహ్యం తత్ ఆనంత్యాయ కల్పతే ॥ 41॥

సూర్యః అగ్నిః బ్రాహ్మణః గావః వైష్ణవః ఖం మరుత్ జలమ్ । భూః ఆత్మా సర్వభూతాని భద్ర పూజాపదాని మే ॥ 42॥

సూర్యే తు విద్యయా త్రయ్యా హవిషాగ్నౌ యజేత మామ్ । ఆతిథ్యేన తు విప్రాగ్ర్యః గోష్వంగ యవసాదినా ॥ 43॥

వైష్ణవే బంధుసత్కృత్యా హృది ఖే ధ్యాననిష్ఠయా । వాయౌ ముఖ్యధియా తోయే ద్రవ్యైః తోయపురస్కృతైః ॥ 44॥

స్థండిలే మంత్రహృదయైః భోగైః ఆత్మానం ఆత్మని । క్షేత్రజ్ఞం సర్వభూతేషు సమత్వేన యజేత మామ్ ॥ 45॥

ధిష్ణ్యేషు ఏషు ఇతి మద్రూపం శంఖచక్రగదాంబుజైః । యుక్తం చతుర్భుజం శాంతం ధ్యాయన్ అర్చేత్ సమాహితః ॥ 46॥

ఇష్టాపూర్తేన మాం ఏవం యః యజేత సమాహితః । లభతే మయి సద్భక్తిం మత్స్మృతిః సాధుసేవయా ॥ 47॥

ప్రాయేణ భక్తియోగేన సత్సంగేన వినా ఉద్ధవ । న ఉపాయః విద్యతే సధ్ర్యఙ్ ప్రాయణం హి సతాం అహమ్ ॥ 48॥

అథ ఏతత్ పరమం గుహ్యం శ్రుణ్వతః యదునందన । సుగోప్యం అపి వక్ష్యామి త్వం మే భృత్యః సుహృత్ సఖా ॥ 49॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే ఏకాదశపూజావిధానయోగో నామ ఏకాదశోఽధ్యాయః ॥ 11॥

అథ ద్వాదశోఽధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

న రోధయతి మాం యోగః న స్సాంఖ్యం ధర్మః ఏవ చ । న స్వాధ్యాయః తపః త్యాగః న ఇష్టాపూర్తం న దక్షిణా ॥ 1

వ్రతాని యజ్ఞః ఛందాంసి తీర్థాని నియమాః యమాః । యథా అవరుంధే సత్సంగః సర్వసంగ అపహః హి మామ్ ॥ 2॥

సత్సంగేన హి దైతేయా యాతుధానః మృగాః ఖగాః । గంధర్వ అప్సరసః నాగాః సిద్ధాః చారణగుహ్యకాః ॥ 3॥

విద్యాధరాః మనుష్యేషు వైశ్యాః శూద్రాః స్త్రియః అంత్యజాః । రజః తమః ప్రకృతయః తస్మిన్ తస్మిన్ యుగే అనఘ ॥ 4॥

బహవః మత్పదం ప్రాప్తాః త్వాష్ట్రకాయాధవాదయః । వృషపర్వా బలిః వాణః మయః చ అథ విభీషణః ॥ 5॥

సుగ్రీవః హనుమాన్ ఋక్షః గజః గృధ్రః వణిక్పథః । వ్యాధః కుబ్జా వ్రజే గోప్యః యజ్ఞపత్న్యః తథా అపరే ॥ 6॥

తే న అధితశ్రుతిగణాః న ఉపాసితమహత్తమాః । అవ్రతాతప్తతపసః మత్సంగాత్ మాం ఉపాగతాః ॥ 7॥

కేవలేన హి భావేన గోప్యః గావః నగాః మృగాః । యే అన్యే మూఢధియః నాగాః సిద్ధాః మాం ఈయుః అంజసా ॥ 8॥

యం న యోగేన సాంఖ్యేన దానవ్రతతపః అధ్వరైః । వ్యాఖ్యాః స్వాధ్యాయసంన్యాసైః ప్రాప్నుయాత్ యత్నవాన్ అపి ॥ 9॥

రామేణ సార్ధం మథురాం ప్రణీతే శ్వాఫల్కినా మయి అనురక్తచిత్తాః । విగాఢభావేన న మే వియోగ తీవ్రాధయః అన్యం దదృశుః సుఖాయ ॥ 10॥

తాః తాః క్షపాః ప్రేష్ఠతమేన నీతాః మయా ఏవ వృందావనగోచరేణ । క్షణార్ధవత్ తాః పునరంగ తాసాం హీనా మాయా కల్పసమా బభూవుః ॥ 11॥

తాః న అవిదన్ మయి అనుషంగబద్ధ ధియః స్వమాత్మానం అదః తథా ఇదమ్ । యథా సమాధౌ మునయః అబ్ధితోయే నద్యః ప్రవిష్టాః ఇవ నామరూపే ॥ 12॥

మత్కామా రమణం జారం అస్వరూపవిదః అబలాః । బ్రహ్మ మాం పరమం ప్రాపుః సంగాత్ శతసహస్రశః ॥ 13॥

తస్మాత్ త్వం ఉద్ధవ ఉత్సృజ్య చోదనాం ప్రతిచోదనామ్ । ప్రవృత్తం చ నివృత్తం చ శ్రోతవ్యం శ్రుతం ఏవ చ ॥ 14॥

మాం ఏకం ఏవ శరణం ఆత్మానం సర్వదేహినామ్ । యాహి సర్వాత్మభావేన మయా స్యాః హి అకుతోభయః ॥ 15॥

ఉద్ధవః ఉవాచ

సంశయః శ్రుణ్వతః వాచం తవ యోగేశ్వర ఈశ్వర । న నివర్తతః ఆత్మస్థః యేన భ్రామ్యతి మే మనః ॥ 16

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

సః ఏష జీవః వివరప్రసూతిః ప్రాణేన ఘోషేణ గుహాం ప్రవిష్టః । మనోమయం సూక్ష్మం ఉపేత్య రూపం మాత్రా స్వరః వర్ణః ఇతి స్థవిష్ఠః ॥ 17

యథా అనలః ఖే అనిలబంధుః ఊష్మా బలేన దారుణ్యధిమథ్యమానః । అణుః ప్రజాతః హవిషా సమిధ్యతే తథా ఏవ మే వ్యక్తిః ఇయం హి వాణీ ॥ 18॥

ఏవం గదిః కర్మగతిః విసర్గః ఘ్రాణః రసః దృక్ స్పర్శః శ్రుతిః చ । సంకల్పవిజ్ఞానం అథ అభిమానః సూత్రం రజః సత్త్వతమోవికారః ॥ 19॥

అయం హి జీవః త్రివృత్ అబ్జయోనిః అవ్యక్తః ఏకః వయసా సః ఆద్యః । విశ్లిష్టశక్తిః బహుధా ఏవ భాతి బీజాని యోనిం ప్రతిపద్య యద్వత్ ॥ 20॥

యస్మిన్ ఇదం ప్రోతం అశేషం ఓతం పటః యథా తంతువితానసంస్థః । యః ఏష సంసారతరుః పురాణః కర్మాత్మకః పుష్పఫలే ప్రసూతే ॥ 21॥

ద్వే అస్య బీజే శతమూలః త్రినాలః పంచస్కంధః పంచరసప్రసూతిః । దశ ఏకశాఖః ద్విసుపర్ణనీడః త్రివల్కలః ద్విఫలః అర్కం ప్రవిష్టః ॥ 22॥

అదంతి చ ఏకం ఫలం అస్య గృధ్రా గ్రామేచరాః ఏకం అరణ్యవాసాః । హంసాః యః ఏకం బహురూపం ఇజ్యైః మాయామయం వేద సః వేద వేదమ్ ॥ 23॥

ఏవం గురు ఉపాసనయా ఏకభక్త్యా విద్యాకుఠారేణ శితేన ధీరః । వివృశ్చ్య జీవాశయం అప్రమత్తః సంపద్య చ ఆత్మానం అథ త్యజ అస్త్రమ్ ॥ 24॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే ద్వాదశోఽధ్యాయః ॥ 12॥

అథ త్రయోదశోఽధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

సత్త్వం రజః తమః ఇతి గుణాః బుద్ధేః న చ ఆత్మనః । సత్త్వేన అన్యతమౌ హన్యాత్ సత్త్వం సత్త్వేన చ ఏవ హి ॥ 1

సత్త్వాత్ ధర్మః భవేత్ వృద్ధాత్ పుంసః మద్భక్తిలక్షణః । సాత్విక ఉపాసయా సత్త్వం తతః ధర్మః ప్రవర్తతే ॥ 2॥

ధర్మః రజః తమః హన్యాత్ సత్త్వవృద్ధిః అనుత్తమః । ఆశు నశ్యతి తత్ మూలః హి అధర్మః ఉభయే హతే ॥ 3॥

ఆగమః అపః ప్రజా దేశః కాలః కర్మ చ జన్మ చ । ధ్యానం మంత్రః అథ సంస్కారః దశ ఏతే గుణహేతవః ॥ 4॥

తత్ తత్ సాత్వికం ఏవ ఏషాం యత్ యత్ వృద్ధాః ప్రచక్షతే । నిందంతి తామసం తత్ తత్ రాజసం తత్ ఉపేక్షితమ్ ॥ 5॥

సాత్త్వికాని ఏవ సేవేత పుమాన్ సత్త్వవివృద్ధయే । తతః ధర్మః తతః జ్ఞానం యావత్ స్మృతిః అపోహనమ్ ॥ 6॥

వేణుసంఘర్షజః వహ్నిః దగ్ధ్వా శామ్యతి తత్ వనమ్ । ఏవం గుణవ్యత్యయజః దేహః శామ్యతి తత్ క్రియః ॥ 7॥

ఉద్ధవః ఉవాచ

విదంతి మర్త్యాః ప్రాయేణ విషయాన్ పదం ఆపదామ్ । తథా అపి భుంజతే కృష్ణ తత్ కథం శ్వ ఖర అజావత్ ॥ 8

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

అహం ఇతి అన్యథాబుద్ధిః ప్రమత్తస్య యథా హృది । ఉత్సర్పతి రజః ఘోరం తతః వైకారికం మనః ॥ 9

రజోయుక్తస్య మనసః సంకల్పః సవికల్పకః । తతః కామః గుణధ్యానాత్ దుఃసహః స్యాత్ హి దుర్మతేః ॥ 10॥

కరోతి కామవశగః కర్మాణి అవిజితేంద్రియః । దుఃఖోదర్కాణి సంపశ్యన్ రజోవేగవిమోహితః ॥ 11। రజః తమోభ్యాం యత్ అపి విద్వాన్ విక్షిప్తధీః పునః । అతంద్రితః మనః యుంజన్ దోషదృష్టిః న సజ్జతే ॥ 12॥

అప్రమత్తః అనుయుంజీతః మనః మయి అర్పయన్ శనైః । అనిర్విణ్ణః యథాకాలం జితశ్వాసః జితాసనః ॥ 13॥

ఏతావాన్ యోగః ఆదిష్టః మత్ శిష్యైః సనక ఆదిభిః । సర్వతః మనః ఆకృష్య మయ్యద్ధా ఆవేశ్యతే యథా ॥ 14॥

ఉద్ధవః ఉవాచ

యదా త్వం సనక ఆదిభ్యః యేన రూపేణ కేశవ । యోగం ఆదిష్టవాన్ ఏతత్ రూపం ఇచ్ఛామి వేదితుమ్ ॥ 15

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

పుత్రాః హిరణ్యగర్భస్య మానసాః సనక ఆదయః । పప్రచ్ఛుః పితరం సూక్ష్మాం యోగస్య ఐకాంతికీం గతిమ్

16॥

సనక ఆదయః ఊచుః । గుణేషు ఆవిశతే చేతః గుణాః చేతసి చ ప్రభో । కథం అన్యోన్యసంత్యాగః ముముక్షోః అతితితీర్షోః ॥ 17॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

ఏవం పృష్టః మహాదేవః స్వయంభూః భూతభావనః । ధ్యాయమానః ప్రశ్నబీజం న అభ్యపద్యత కర్మధీః ॥ 18

సః మాం అచింతయత్ దేవః ప్రశ్నపారతితీర్షయా । తస్య అహం హంసరూపేణ సకాశం అగమం తదా ॥ 19॥

దృష్ట్వా మాం త ఉపవ్రజ్య కృత్వా పాద అభివందనమ్ । బ్రహ్మాణం అగ్రతః కృత్వా పప్రచ్ఛుః కః భవాన్ ఇతి ॥ 20॥

ఇతి అహం మునిభిః పృష్టః తత్త్వజిజ్ఞాసుభిః తదా । యత్ అవోచం అహం తేభ్యః తత్ ఉద్ధవ నిబోధ మే ॥ 21॥

వస్తునః యది అనానాత్వం ఆత్మనః ప్రశ్నః ఈదృశః । కథం ఘటేత వః విప్రాః వక్తుః వా మే కః ఆశ్రయః ॥ 22॥

పంచాత్మకేషు భూతేషు సమానేషు చ వస్తుతః । కః భవాన్ ఇతి వః ప్రశ్నః వాచారంభః హి అనర్థకః ॥ 23॥

మనసా వచసా దృష్ట్యా గృహ్యతే అన్యైః అపి ఇంద్రియైః । అహం ఏవ న మత్తః అన్యత్ ఇతి బుధ్యధ్వం అంజసా ॥ 24॥

గుణేషు ఆవిశతే చేతః గుణాః చేతసి చ ప్రజాః । జీవస్య దేహః ఉభయం గుణాః చేతః మత్ ఆత్మనః ॥ 25॥

గుణేషు చ ఆవిశత్ చిత్తం అభీక్ష్ణం గుణసేవయా । గుణాః చ చిత్తప్రభవాః మత్ రూపః ఉభయం త్యజేత్ ॥ 26॥

జాగ్రత్ స్వప్నః సుషుప్తం చ గుణతః బుద్ధివృత్తయః । తాసాం విలక్షణః జీవః సాక్షిత్వేన వినిశ్చితః ॥ 27॥

యః హి సంసృతిబంధః అయం ఆత్మనః గుణవృత్తిదః । మయి తుర్యే స్థితః జహ్యాత్ త్యాగః తత్ గుణచేతసామ్ ॥ 28॥

అహంకారకృతం బంధం ఆత్మనః అర్థవిపర్యయమ్ । విద్వాన్ నిర్విద్య సంసారచింతాం తుర్యే స్థితః త్యజేత్ ॥ 29॥

యావత్ నానార్థధీః పుంసః న నివర్తేత యుక్తిభిః । జాగర్తి అపి స్వపన్ అజ్ఞః స్వప్నే జాగరణం యథా ॥ 30॥

అసత్త్వాత్ ఆత్మనః అన్యేషాం భావానాం తత్ కృతా భిదా । గతయః హేతవః చ అస్య మృషా స్వప్నదృశః యథా ॥ 31॥

యో జాగరే బహిః అనుక్షణధర్మిణః అర్థాన్ భుంక్తే సమస్తకరణైః హృది తత్ సదృక్షాన్ । స్వప్నే సుషుప్తః ఉపసంహరతే సః ఏకః స్మృతి అన్వయాత్ త్రిగుణవృత్తిదృక్ ఇంద్రియ ఈశః ॥ 32॥

ఏవం విమృశ్య గుణతః మనసః త్ర్యవస్థా మత్ మాయయా మయి కృతా ఇతి నిశ్చితార్థాః । సంఛిద్య హార్దం అనుమానస్త్ ఉక్తితీక్ష్ణ జ్ఞానాసినా భజతః మా అఖిలసంశయాధిమ్ ॥ 33॥

ఈక్షేత విభ్రమం ఇదం మనసః విలాసం దృష్టం వినష్టం అతిలోలం అలాతచక్రమ్ । విజ్ఞానం ఏకం ఉరుధా ఇవ విభాతి మాయా స్వప్నః త్రిధా గుణవిసర్గకృతః వికల్పః ॥ 34॥

దృష్టిం తతః ప్రతినివర్త్య నివృత్తతృష్ణః తూష్ణీం భవేత్ నిజసుఖ అనుభవః నిరీహః । సందృశ్యతే క్వ చ యది ఇదం అవస్తుబుద్ధ్యా త్యక్తం భ్రమాయ న భవేత్ స్మృతిః ఆనిపాతాత్ ॥ 35॥

దేహం చ నశ్వరం అవస్థితం ఉత్థితం వా సిద్ధః న పశ్యతి యతః అధ్యగమత్స్వరూపమ్ । దైవాత్ అపేతం ఉత దైవశాత్ ఉపేతం వాసః యథా పరికృతం మదిరామదాంధః ॥ 36॥

దేహః అపి దైవవశగః ఖలు కర్మ యావత్ స్వారంభకం ప్రతిసమీక్షతః ఏవ సాసుః । తం అప్రపంచం అధిరూఢసమాధియోగః స్వాప్నం పునః న భజతే ప్రతిబుద్ధవస్తుః ॥ 37॥

మయా ఏతత్ ఉక్తం వః విప్రాః గుహ్యం యత్ సాంఖ్యయోగయోః । జానీతం ఆగతం యజ్ఞం యుష్మత్ ధర్మవివక్షయా ॥ 38॥

అహం యోగస్య సాంఖ్యస్య సత్యస్యర్తస్య తేజసః । పరాయణం ద్విజశ్రేష్ఠాః శ్రియః కీర్తేః దమస్య చ ॥ 39॥

మాం భజంతి గుణాః సర్వే నిర్గుణం నిరపేక్షకమ్ । సుహృదం ప్రియం ఆత్మానం సామ్య అసంగ ఆదయః గుణాః ॥ 40॥

ఇతి మే ఛిన్నసందేహాః మునయః సనక ఆదయః । సభాజయిత్వా పరయా భక్త్యా అగృణత సంస్తవైః ॥ 41॥

తైః అహం పూజితః సమ్యక్ సంస్తుతః పరమ ఋషిభిః । ప్రత్యేయాయ స్వకం ధామ పశ్యతః పరమేష్ఠినః ॥ 42॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే హంసగీతానిరూపణం నామ త్రయోదశోఽధ్యాయః ॥ 13॥

అథ చతుర్దశోఽధ్యాయః । ఉద్ధవః ఉవాచ

వదంతి కృష్ణ శ్రేయాంసి బహూని బ్రహ్మవాదినః । తేషాం వికల్పప్రాధాన్యం ఉత అహో ఏకముఖ్యతా ॥ 1

భవత్ ఉదాహృతః స్వామిన్ భక్తియోగః అనపేక్షితః । నిరస్య సర్వతః సంగం యేన త్వయి ఆవిశేత్ మనః ॥ 2॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

కాలేన నష్టా ప్రలయే వాణీయం వేదసంజ్ఞితా । మయా ఆదౌ బ్రహ్మణే ప్రోక్తా ధర్మః యస్యాం మదాత్మకః ॥ 3

తేన ప్రోక్తా చ పుత్రాయ మనవే పూర్వజాయ సా । తతః భృగు ఆదయః అగృహ్ణన్ సప్తబ్రహ్మమహర్షయః ॥ 4॥

తేభ్యః పితృభ్యః తత్ పుత్రాః దేవదానవగుహ్యకాః । మనుష్యాః సిద్ధగంధర్వాః సవిద్యాధరచారణాః ॥ 5॥

కిందేవాః కిన్నరాః నాగాః రక్షః కింపురుష ఆదయః । బహ్వ్యః తేషాం ప్రకృతయః రజఃసత్త్వతమోభువః ॥ 6॥

యాభిః భూతాని భిద్యంతే భూతానాం మతయః తథా । యథాప్రకృతి సర్వేషాం చిత్రాః వాచః స్రవంతి హి ॥ 7॥

ఏవం ప్రకృతివైచిత్ర్యాత్ భిద్యంతే మతయః నృణామ్ । పారంపర్యేణ కేషాంచిత్ పాఖండమతయః అపరే ॥ 8॥

మన్మాయామోహితధియః పురుషాః పురుషర్షభ । శ్రేయః వదంతి అనేకాంతం యథాకర్మ యథారుచి ॥ 9॥

ధర్మం ఏకే యశః చ అన్యే కామం సత్యం దమం శమమ్ । అన్యే వదంతి స్వార్థం వా ఐశ్వర్యం త్యాగభోజనమ్ । కేచిత్ యజ్ఞతపోదానం వ్రతాని నియమ అన్యమాన్ ॥ 10॥

ఆది అంతవంతః ఏవ ఏషాం లోకాః కర్మవినిర్మితాః । దుఃఖ ఉదర్కాః తమోనిష్ఠాః క్షుద్ర ఆనందాః శుచ అర్పితాః ॥

11॥

మయి అర్పిత మనః సభ్య నిరపేక్షస్య సర్వతః । మయా ఆత్మనా సుఖం యత్ తత్ కుతః స్యాత్ విషయ ఆత్మనామ్ ॥

12॥

అకించనస్య దాంతస్య శాంతస్య సమచేతసః । మయా సంతుష్టమనసః సర్వాః సుఖమయాః దిశః ॥ 13॥

న పారమేష్ఠ్యం న మహేంద్రధిష్ణ్యం న సార్వభౌమం న రసాధిపత్యమ్ । న యోగసిద్ధీః అపునర్భవం వా మయి అర్పిత ఆత్మా ఇచ్ఛతి మత్ వినా అన్యత్ ॥ 14॥

న తథా మే ప్రియతమః ఆత్మయోనిః న శంకరః । న చ సంకర్షణః న శ్రీః న ఏవ ఆత్మా చ యథా భవాన్ ॥ 15॥

నిరపేక్షం మునిం శాతం నిర్వైరం సమదర్శనమ్ । అనువ్రజామి అహం నిత్యం పూయేయేతి అంఘ్రిరేణుభిః ॥ 16॥

నిష్కించనా మయి అనురక్తచేతసః శాంతాః మహాంతః అఖిలజీవవత్సలాః । కామైః అనాలబ్ధధియః జుషంతి యత్ తత్ నైరపేక్ష్యం న విదుః సుఖం మమ ॥ 17॥

బాధ్యమానః అపి మద్భక్తః విషయైః అజితేంద్రియః । ప్రాయః ప్రగల్భయా భక్త్యా విషయైః న అభిభూయతే ॥ 18॥

యథా అగ్నిః సుసమృద్ధ అర్చిః కరోతి ఏధాంసి భస్మసాత్ । తథా మద్విషయా భక్తిః ఉద్ధవ ఏనాంసి కృత్స్నశః ॥ 19॥

న సాధయతి మాం యోగః న సాంఖ్యం ధర్మః ఉద్ధవ । న స్వాధ్యాయః తపః త్యాగః యథా భక్తిః మమ ఊర్జితా ॥ 20॥

భక్త్యా అహం ఏకయా గ్రాహ్యః శ్రద్ధయా ఆత్మా ప్రియః సతామ్ । భక్తిః పునాతి మన్నిష్ఠా శ్వపాకాన్ అపి సంభవాత్ ॥ 21॥

ధర్మః సత్యదయా ఉపేతః విద్యా వా తపసాన్వితా । మద్భ్క్త్యాపేతం ఆత్మానం న సమ్యక్ ప్రపునాతి హి ॥ 22॥

కథం వినా రోమహర్షం ద్రవతా చేతసా వినా । వినానంద అశ్రుకలయా శుధ్యేత్ భక్త్యా వినాశయః ॥ 23॥

వాక్ గద్గదా ద్రవతే యస్య చిత్తం రుదతి అభీక్ష్ణం హసతి క్వచిత్ చ । విలజ్జః ఉద్గాయతి నృత్యతే చ మద్భక్తియుక్తః భువనం పునాతి ॥ 24॥

యథా అగ్నినా హేమ మలం జహాతి ధ్మాతం పునః స్వం భజతే చ రూపమ్ । ఆత్మా చ కర్మానుశయం విధూయ మద్భక్తియోగేన భజతి అథః మామ్ ॥ 25॥

యథా యథా ఆత్మా పరిమృజ్యతే అసౌ మత్పుణ్యగాథాశ్రవణ అభిధానైః । తథా తథా పశ్యతి వస్తు సూక్ష్మం చక్షుః యథా ఏవ అంజనసంప్రయుక్తమ్ ॥ 26॥

విషయాన్ ధ్యాయతః చిత్తం విషయేషు విషజ్జతే । మాం అనుస్మరతః చిత్తం మయి ఏవ ప్రవిలీయతే ॥ 27॥

తస్మాత్ అసత్ అభిధ్యానం యథా స్వప్నమనోరథమ్ । హిత్వా మయి సమాధత్స్వ మనః మద్భావభావితమ్ ॥ 28॥

స్త్రీణాం స్త్రీసంగినాం సంగం త్యక్త్వా దూరతః ఆత్మవాన్ । క్షేమే వివిక్తః ఆసీనః చింతయేత్ మాం అతంద్రితః ॥ 29॥

న తథా అస్య భవేత్ క్లేశః బంధః చ అన్యప్రసంగతః । యోషిత్ సంగాత్ యథా పుంసః యథా తత్ సంగిసంగతః ॥ 30॥

ఉద్ధవః ఉవాచ

యథా త్వాం అరవిందాక్ష యాదృశం వా యదాత్మకమ్ । ధ్యాయేత్ ముముక్షుః ఏతత్ మే ధ్యానం మే వక్తుం అర్హసి ॥ 31

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

సమః ఆసనః ఆసీనః సమకాయః యథాసుఖమ్ । హస్తౌ ఉత్సంగః ఆధాయ స్వనాసాగ్రకృత ఈక్షణః ॥ 32

ప్రాణస్య శోధయేత్ మార్గం పూరకుంభకరేచకైః । విపర్యయేణ అపి శనైః అభ్యసేత్ నిర్జితేంద్రియః ॥ 33॥

హృది అవిచ్ఛిన్నం ఓంకారం ఘంటానాదం బిసోర్ణవత్ । ప్రాణేన ఉదీర్య తత్ర అథ పునః సంవేశయేత్ స్వరమ్ ॥ 34॥

ఏవం ప్రణవసంయుక్తం ప్రాణం ఏవ సమభ్యసేత్ । దశకృత్వః త్రిషవణం మాసాత్ అర్వాక్ జిత అనిలః ॥35॥

హృత్పుండరీకం అంతస్థం ఊర్ధ్వనాలం అధోముఖమ్ । ధ్యాత్వా ఊర్ధ్వముఖం ఉన్నిద్రం అష్టపత్రం సకర్ణికమ్ ॥ 36॥

కర్ణికాయాం న్యసేత్ సూర్యసోమాగ్నీన్ ఉత్తరోత్తరమ్ । వహ్నిమధ్యే స్మరేత్ రూపం మమ ఏతత్ ధ్యానమంగలమ్ ॥ 37॥

సమం ప్రశాంతం సుముఖం దీర్ఘచారుచతుర్భుజమ్ । సుచారుసుందరగ్రీవం సుకపోలం శుచిస్మితమ్ ॥ 38॥

సమాన కర్ణ విన్యస్త స్ఫురన్ మకర కుండలమ్ । హేమ అంబరం ఘనశ్యామం శ్రీవత్స శ్రీనికేతనమ్ ॥ 39॥

శంఖ చక్ర గదా పద్మ వనమాలా విభూషితమ్ । నూపురైః విలసత్ పాదం కౌస్తుభ ప్రభయా యుతమ్ ॥ 40॥

ద్యుమత్ కిరీట కటక కటిసూత్ర అంగద అయుతమ్ । సర్వాంగ సుందరం హృద్యం ప్రసాద సుముఖ ఈక్షణమ్ ॥ 41॥

సుకుమారం అభిధ్యాయేత్ సర్వాంగేషు మనః దధత్ । ఇంద్రియాణి ఇంద్రియేభ్యః మనసా ఆకృష్య తత్ మనః । బుద్ధ్యా సారథినా ధీరః ప్రణయేత్ మయి సర్వతః ॥ 42॥

తత్ సర్వ వ్యాపకం చిత్తం ఆకృష్య ఏకత్ర ధారయేత్ । న అన్యాని చింతయేత్ భూయః సుస్మితం భావయేత్ ముఖమ్ ॥ 43॥

తత్ర లబ్ధపదం చిత్తం ఆకృష్య వ్యోమ్ని ధారయేత్ । తత్ చ త్యక్త్వా మదారోహః న కించిత్ అపి చింతయేత్ ॥ 44॥

ఏవం సమాహితమతిః మాం ఏవ ఆత్మానం ఆత్మని । విచష్టే మయి సర్వాత్మత్ జ్యోతిః జ్యోతిషి సంయుతమ్ ॥ 45॥

ధ్యానేన ఇత్థం సుతీవ్రేణ యుంజతః యోగినః మనః । సంయాస్యతి ఆశు నిర్వాణం ద్రవ్య జ్ఞాన క్రియా భ్రమః ॥ 46॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే భక్తిరహస్యావధారణయోగో నామ చతుర్దశోఽధ్యాయః ॥ 14॥

అథ పంచదశోఽధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

జితేంద్రియస్య యుక్తస్య జితశ్వాసస్య యోగినః మయి ధారయతః చేతః ఉపతిష్ఠంతి సిద్ధయః ॥ 1

ఉద్ధవః ఉవాచ

కయా ధారణయా కాస్విత్ కథంస్విత్ సిద్ధిః అచ్యుత । కతి వా సిద్ధయః బ్రూహి యోగినాం సిద్ధిదః భవాన్ ॥ 2

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

సిద్ధయః అష్టాదశ ప్రోక్తా ధారణాయోగపారగైః । తాసాం అష్టౌ మత్ ప్రధానాః దశః ఏవ గుణహేతవః ॥ 3

అణిమా మహిమా మూర్తేః లఘిమా ప్రాప్తిః ఇంద్రియైః । ప్రాకామ్యం శ్రుతదృష్టేషు శక్తిప్రేరణం ఈశితా ॥ 4॥

గుణేషు అసంగః వశితా యత్ కామః తత్ అవస్యతి । ఏతాః మే సిద్ధయః సౌమ్య అష్టౌ ఉత్పత్తికాః మతాః ॥ 5॥

అనూర్మిమత్త్వం దేహే అస్మిన్ దూరశ్రవణదర్శనమ్ । మనోజవః కామరూపం పరకాయప్రవేశనమ్ ॥ 6॥

స్వచ్ఛందమృత్యుః దేవానాం సహక్రీడానుదర్శనమ్ । యథాసంకల్పసంసిద్ధిః ఆజ్ఞాప్రతిహతా గతిః ॥ 7॥

త్రికాలజ్ఞత్వం అద్వంద్వం పరచిత్తాది అభిజ్ఞతా । అగ్ని అర్క అంబు విష ఆదీనాం ప్రతిష్టంభః అపరాజయః ॥ 8॥

ఏతాః చ ఉద్దేశతః ప్రోక్తా యోగధారణసిద్ధయః । యయా ధారణయా యా స్యాత్ యథా వా స్యాత్ నిబోధ మే ॥ 9॥

భూతసూక్ష్మ ఆత్మని మయి తన్మాత్రం ధారయేత్ మనః । అణిమానం అవాప్నోతి తన్మాత్ర ఉపాసకః మమ ॥ 10॥

మహతి ఆత్మన్ మయి పరే యథాసంస్థం మనః దధత్ । మహిమానం అవాప్నోతి భూతానాం చ పృథక్ పృథక్ ॥ 11॥

పరమాణుమయే చిత్తం భూతానాం మయి రంజయన్ । కాలసూక్ష్మాత్మతాం యోగీ లఘిమానం అవాప్నుయాత్ ॥ 12॥

ధారయన్ మయి అహంతత్త్వే మనః వైకారికే అఖిలమ్ । సర్వేంద్రియాణాం ఆత్మత్వం ప్రాప్తిం ప్రాప్నోతి మన్మనాః ॥ 13॥

మహతి ఆత్మని యః సూత్రే ధారయేత్ మయి మానసమ్ । ప్రాకామ్యం పారమేష్ఠ్యం మే విందతే అవ్యక్తజన్మనః ॥ 14॥

విష్ణౌ త్ర్యధి ఈశ్వరే చిత్తం ధారయేత్ కాలవిగ్రహే । సః ఈశిత్వం అవాప్నోతి క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞచోదనామ్ ॥ 15॥

నారాయణే తురీయాఖ్యే భగవత్ శబ్దశబ్దితే । మనః మయి ఆదధత్ యోగీ మత్ ధర్మాః వహితాం ఇయాత్ ॥ 16॥

నిర్గుణే బ్రహ్మణి మయి ధారయన్ విశదం మనః । పరమానందం ఆప్నోతి యత్ర కామః అవసీయతే ॥ 17॥

శ్వేతదీపపతౌ చిత్తం శుద్ధే ధర్మమయే మయి । ధారయన్ శ్వేతతాం యాతి షడూర్మిరహితః నరః ॥ 18॥

మయి ఆకాశ ఆత్మని ప్రాణే మనసా ఘోషం ఉద్వహన్ । తత్ర ఉపలబ్ధా భూతానాం హంసః వాచః శ్రుణోతి అసౌ ॥ 19॥

చక్షుః త్వష్టరి సంయోజ్య త్వష్టారం అపి చక్షుషి । మాం తత్ర మనసా ధ్యాయన్ విశ్వం పశ్యతి సూక్ష్మదృక్ ॥ 20॥

మనః మయి సుసంయోజ్య దేహం తదను వాయునా । మద్ధారణ అనుభావేన తత్ర ఆత్మా యత్ర వై మనః ॥ 21॥

యదా మనః ఉపాదాయ యత్ యత్ రూపం బుభూషతి । తత్ తత్ భవేత్ మనోరూపం మద్యోగబలం ఆశ్రయః ॥ 22॥

పరకాయం విశన్ సిద్ధః ఆత్మానం తత్ర భావయేత్ । పిండం హిత్వా విశేత్ ప్రాణః వాయుభూతః షడంఘ్రివత్ ॥ 23॥

పార్ష్ణ్యా ఆపీడ్య గుదం ప్రాణం హృత్ ఉరః కంఠ మూర్ధసు । ఆరోప్య బ్రహ్మరంధ్రేణ బ్రహ్మ నీత్వా ఉత్సృజేత్ తనుమ్ ॥ 24॥

విహరిష్యన్ సురాక్రీడే మత్స్థం సత్త్వం విభావయేత్ । విమానేన ఉపతిష్ఠంతి సత్త్వవృత్తీః సురస్త్రియః ॥ 25॥

యథా సంకల్పయేత్ బుద్ధ్యా యదా వా మత్పరః పుమాన్ । మయి సత్యే మనః యుంజన్ తథా తత్ సముపాశ్నుతే ॥ 26॥

యః వై మద్భావం ఆపన్నః ఈశితుః వశితుః పుమాన్ । కుతశ్చిత్ న విహన్యేత తస్య చ ఆజ్ఞా యథా మమ ॥ 27॥

మద్భక్త్యా శుద్ధసత్త్వస్య యోగినః ధారణావిదః । తస్య త్రైకాలికీ బుద్ధిః జన్మ మృత్యు ఉపబృంహితా ॥ 28॥

అగ్ని ఆదిభిః న హన్యేత మునేః యోగం అయం వపుః । మద్యోగశ్రాంతచిత్తస్య యాదసాం ఉదకం యథా ॥ 29॥

మద్విభూతిః అభిధ్యాయన్ శ్రీవత్స అస్త్రబిభూషితాః । ధ్వజాతపత్రవ్యజనైః సః భవేత్ అపరాజితః ॥ 30॥

ఉపాసకస్య మాం ఏవం యోగధారణయా మునేః । సిద్ధయః పూర్వకథితాః ఉపతిష్ఠంతి అశేషతః ॥ 31॥

జితేంద్రియస్య దాంతస్య జితశ్వాస ఆత్మనః మునేః । మద్ధారణాం ధారయతః కా సా సిద్ధిః సుదుర్లభా ॥ 32॥

అంతరాయాన్ వదంతి ఏతాః యుంజతః యోగం ఉత్తమమ్ । మయా సంపద్యమానస్య కాలక్షేపణహేతవః ॥ 33॥

జన్మ ఓషధి తపో మంత్రైః యావతీః ఇహ సిద్ధయః । యోగేన ఆప్నోతి తాః సర్వాః న అన్యైః యోగగతిం వ్రజేత్ ॥ 34॥

సర్వాసాం అపి సిద్ధీనాం హేతుః పతిః అహం ప్రభుః । అహం యోగస్య సాంఖ్యస్య ధర్మస్య బ్రహ్మవాదినామ్ ॥ 35॥

అహం ఆత్మా అంతరః బాహ్యః అనావృతః సర్వదేహినామ్ । యథా భూతాని భూతేషు బహిః అంతః స్వయం తథా ॥ 36॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే సిద్ధనిరూపణయోగో నామ పంచదశోఽధ్యాయః ॥ 15॥

అథ షోడశోఽధ్యాయః । ఉద్ధవః ఉవాచ

త్వం బ్రహ్మ పరమం సాక్షాత్ అనాది అనంతం అపావృతమ్ । సర్వేషాం అపి భావానాం త్రాణస్థితి అప్యయ ఉద్భవః ॥ 1

ఉచ్చావచేషు భూతేషు దుర్జ్ఞేయం అకృత ఆత్మభిః । ఉపాసతే త్వాం భగవన్ యాథాతథ్యేన బ్రాహ్మణాః ॥ 2॥

యేషు యేషు చ భావేషు భక్త్యా త్వాం పరమర్షయః । ఉపాసీనాః ప్రపద్యంతే సంసిద్ధిం తత్ వదస్వ మే ॥ 3॥

గూఢః చరసి భూతాత్మా భూతానాం భూతభావన । న త్వాం పశ్యంతి భూతాని పశ్యంతం మోహితాని తే ॥ 4॥

యాః కాః చ భూమౌ దివి వై రసాయాం విభూతయః దిక్షు మహావిభూతే । తాః మహ్యం ఆఖ్యాహి అనుభావితాః తే నమామి తే తీర్థ పద అంఘ్రిపద్మమ్ ॥ 5॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

ఏవం ఏతత్ అహం పృష్టః ప్రశ్నం ప్రశ్నవిదాం వర । యుయుత్సునా వినశనే సపత్నైః అర్జునేన వై ॥ 6

జ్ఞాత్వా జ్ఞాతివధం గర్హ్యం అధర్మం రాజ్యహేతుకమ్ । తతః నివృత్తః హంతా అహం హతః అయం ఇతి లౌకికః ॥ 7॥

సః తదా పురుషవ్యాఘ్రః యుక్త్యా మే ప్రతిబోధితః । అభ్యభాషత మాం ఏవం యథా త్వం రణమూర్ధని ॥ 8॥

అహం ఆత్మా ఉద్ధవ ఆమీషాం భూతానాం సుహృత్ ఈశ్వరః । అహం సర్వాణి భూతాని తేషాం స్థితి ఉద్భవ అప్యయః ॥ 9॥

అహం గతిః గతిమతాం కాలః కలయతాం అహమ్ । గుణానాం చ అపి అహం సామ్యం గుణిన్యా ఉత్పత్తికః గుణః ॥ 10॥

గుణినాం అపి అహం సూత్రం మహతాం చ మహాన్ అహమ్ । సూక్ష్మాణాం అపి అహం జీవః దుర్జయానాం అహం మనః ॥ 11॥

హిరణ్యగర్భః వేదానాం మంత్రాణాం ప్రణవః త్రివృత్ । అక్షరాణాం అకారః అస్మి పదాని ఛందసాం అహమ్ ॥ 12॥

ఇంద్రః అహం సర్వదేవానాం వసూనామస్మి హవ్యవాట్ । ఆదిత్యానాం అహం విష్ణూ రుద్రాణాం నీలలోహితః ॥ 13॥

బ్రహ్మర్షీణాం భృగుః అహం రాజర్షీణాం అహం మనుః । దేవర్షిణాం నారదః అహం హవిర్ధాని అస్మి ధేనుషు ॥ 14॥

సిద్ధేశ్వరాణాం కపిలః సుపర్ణః అహం పతత్రిణామ్ । ప్రజాపతీనాం దక్షః అహం పితౄణాం అహం అర్యమా ॥ 15॥

మాం విద్ధి ఉద్ధవ దైత్యానాం ప్రహ్లాదం అసురేశ్వరమ్ । సోమం నక్షత్ర ఓషధీనాం ధనేశం యక్షరక్షసామ్ ॥ 16॥

ఐరావతం గజేంద్రాణాం యాదసాం వరుణం ప్రభుమ్ । తపతాం ద్యుమతాం సూర్యం మనుష్యాణాం చ భూపతిమ్ ॥ 17॥

ఉచ్చైఃశ్రవాః తురంగాణాం ధాతూనాం అస్మి కాంచనమ్ । యమః సంయమతాం చ అహం సర్పాణాం అస్మి వాసుకిః ॥ 18॥

నాగేంద్రాణాం అనంతః అహం మృగేంద్రః శ‍ఋంగిదంష్ట్రిణామ్ । ఆశ్రమాణాం అహం తుర్యః వర్ణానాం ప్రథమః అనఘ ॥ 19॥

తీర్థానాం స్రోతసాం గంగా సముద్రః సరసాం అహమ్ । ఆయుధానాం ధనుః అహం త్రిపురఘ్నః ధనుష్మతామ్ ॥ 20॥

ధిష్ణ్యానాం అస్మి అహం మేరుః గహనానాం హిమాలయః । వనస్పతీనాం అశ్వత్థః ఓషధీనాం అహం యవః ॥ 21॥

పురోధసాం వసిష్ఠః అహం బ్రహ్మిష్ఠానాం బృహస్పతిః । స్కందః అహం సర్వసేనాన్యాం అగ్రణ్యాం భగవాన్ అజః ॥ 22॥

యజ్ఞానాం బ్రహ్మయజ్ఞః అహం వ్రతానాం అవిహింసనమ్ । వాయు అగ్ని అర్క అంబు వాక్ ఆత్మా శుచీనాం అపి అహం శుచిః ॥ 23॥

యోగానాం ఆత్మసంరోధః మంత్రః అస్మి విజిగీషతామ్ । ఆన్వీక్షికీ కౌశలానాం వికల్పః ఖ్యాతివాదినామ్ ॥ 24॥

స్త్రీణాం తు శతరూపా అహం పుంసాం స్వాయంభువః మనుః । నారాయణః మునీనాం చ కుమారః బ్రహ్మచారిణామ్ ॥ 25॥

ధర్మాణాం అస్మి సంన్యాసః క్షేమాణాం అబహిః మతిః । గుహ్యానాం సూనృతం మౌనం మిథునానాం అజః తు అహమ్ ॥ 26॥

సంవత్సరః అస్మి అనిమిషాం ఋతూనాం మధుమాధవౌ । మాసానాం మార్గశీర్షః అహం నక్షత్రాణాం తథా అభిజిత్ ॥ 27॥

అహం యుగానాం చ కృతం ధీరాణాం దేవలః అసితః । ద్వైపాయనః అస్మి వ్యాసానాం కవీనాం కావ్యః ఆత్మవాన్ ॥ 28॥

వాసుదేవః భగవతాం త్వం భాగవతేషు అహమ్ । కింపురుషాణాం హనుమాన్ విద్యాఘ్రాణాం సుదర్శనః ॥ 29॥

రత్నానాం పద్మరాగః అస్మి పద్మకోశః సుపేశసామ్ । కుశః అస్మి దర్భజాతీనాం గవ్యం ఆజ్యం హవిష్షు అహమ్ ॥

30॥

వ్యవసాయినాం అహం లక్ష్మీః కితవానాం ఛలగ్రహః । తితిక్షా అస్మి తితిక్షణాం సత్త్వం సత్త్వవతాం అహమ్ ॥ 31॥

ఓజః సహోబలవతాం కర్మ అహం విద్ధి సాత్త్వతామ్ । సాత్త్వతాం నవమూర్తీనాం ఆదిమూర్తిః అహం పరా ॥ 32॥

విశ్వావసుః పూర్వచిత్తిః గంధర్వ అప్సరసాం అహమ్ । భూధరాణాం అహం స్థైర్యం గంధమాత్రం అహం భువః ॥ 33॥

అపాం రసః చ పరమః తేజిష్ఠానాం విభావసుః । ప్రభా సూర్య ఇందు తారాణాం శబ్దః అహం నభసః పరః ॥ 34॥

బ్రహ్మణ్యానాం బలిః అహం విరాణాం అహం అర్జునః । భూతానాం స్థితిః ఉత్పత్తిః అహం వై ప్రతిసంక్రమః ॥ 35॥

గతి ఉక్తి ఉత్సర్గ ఉపాదానం ఆనంద స్పర్శ లక్షణమ్ । ఆస్వాద శ్రుతి అవఘ్రాణం అహం సర్వేంద్రియ ఇంద్రియమ్ ॥ 36॥

పృథివీ వాయుః ఆకాశః ఆపః జ్యోతిః అహం మహాన్ । వికారః పురుషః అవ్యక్తం రజః సత్త్వం తమః పరమ్ । అహం ఏతత్ ప్రసంఖ్యానం జ్ఞానం సత్త్వవినిశ్చయః ॥ 37॥

మయా ఈశ్వరేణ జీవేన గుణేన గుణినా వినా । సర్వాత్మనా అపి సర్వేణ న భావః విద్యతే క్వచిత్ ॥ 38॥

సంఖ్యానం పరమాణూనాం కాలేన క్రియతే మయా । న తథా మే విభూతీనాం సృజతః అండాని కోటిశః ॥ 39॥

తేజః శ్రీః కీర్తిః ఐశ్వర్యం హ్రీః త్యాగః సౌభగం భగః । వీర్యం తితిక్షా విజ్ఞానం యత్ర యత్ర స మే అంశకః ॥ 40॥

ఏతాః తే కీర్తితాః సర్వాః సంక్షేపేణ విభూతయః । మనోవికారాః ఏవ ఏతే యథా వాచా అభిధీయతే ॥ 41॥

వాచం యచ్ఛ మనః యచ్ఛ ప్రాణాని యచ్ఛ ఇంద్రియాణి చ । ఆత్మానం ఆత్మనా యచ్ఛ న భూయః కల్పసే అధ్వనే ॥ 42॥

యః వై వాక్ మనసి సమ్యక్ అసంయచ్ఛన్ ధియా యతిః । తస్య వ్రతం తపః దానం స్రవత్యామఘటాంబువత్ ॥ 43॥

తస్మాత్ మనః వచః ప్రాణాన్ నియచ్ఛేత్ మత్ పరాయణః । మత్ భక్తి యుక్తయా బుద్ధ్యా తతః పరిసమాప్యతే ॥ 44॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే విభూతియోగో నామ షోడశోఽధ్యాయః ॥ 16॥

అథ సప్తదశోఽధ్యాయః । ఉద్ధవః ఉవాచ

యః త్వయా అభితః పూర్వం ధర్మః త్వత్ భక్తిలక్షణః । వర్ణాశ్రమ ఆచారవతాం సర్వేషాం ద్విపదాం అపి ॥ 1

యథా అనుష్ఠీయమానేన త్వయి భక్తిః నృణాం భవేత్ । స్వధర్మేణ అరవిందాక్ష తత్ సమాఖ్యాతుం అర్హసి ॥ 2॥

పురా కిల మహాబాహో ధర్మం పరమకం ప్రభో । యత్ తేన హంసరూపేణ బ్రహ్మణే అభ్యాత్థ మాధవ ॥ 3॥

సః ఇదానీం సుమహతా కాలేన అమిత్రకర్శన । న ప్రాయః భవితా మర్త్యలోకే ప్రాక్ అనుశాసితః ॥ 4॥

వక్తా కర్తా అవితా న అన్యః ధర్మస్య అచ్యుత తే భువి । సభాయాం అపి వైరించ్యాం యత్ర మూర్తిధరాః కలాః ॥ 5॥

కర్త్రా అవిత్రా ప్రవక్త్రా చ భవతా మధుసూదన । త్యక్తే మహీతలే దేవ వినష్టం కః ప్రవక్ష్యతి ॥ 6॥

తత్త్వం నః సర్వధర్మజ్ఞ ధర్మః త్వత్ భక్తిలక్షణః । యథా యస్య విధీయేత తథా వర్ణయ మే ప్రభో ॥ 7॥

శ్రీశుకః ఉవాచ

ఇత్థం స్వభృత్యముఖ్యేన పృష్టః సః భగవాన్ హరిః । ప్రీతః క్షేమాయ మర్త్యానాం ధర్మాన్ ఆహ సనాతనాన్ ॥ 8

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

ధర్మ్యః ఏష తవ ప్రశ్నః నైఃశ్రేయసకరః నృణామ్ । వర్ణాశ్రమ ఆచారవతాం తం ఉద్ధవ నిబోధ మే ॥ 9

ఆదౌ కృతయుగే వర్ణః నృణాం హంసః ఇతి స్మృతః । కృతకృత్యాః ప్రజాః జాత్యాః తస్మాత్ కృతయుగం విదుః ॥ 10॥

వేదః ప్రణవః ఏవ అగ్రే ధర్మః అహం వృషరూపధృక్ । ఉపాసతే తపోనిష్ఠాం హంసం మాం ముక్తకిల్బిషాః ॥ 11॥

త్రేతాముఖే మహాభాగ ప్రాణాత్ మే హృదయాత్ త్రయీ । విద్యా ప్రాదుః అభూత్ తస్యాః అహం ఆసం త్రివృన్మఖః ॥ 12॥

విప్ర క్షత్రియ విట్ శూద్రాః ముఖ బాహు ఉరు పాదజాః । వైరాజాత్ పురుషాత్ జాతాః యః ఆత్మాచారలక్షణాః ॥ 13॥

గృహాశ్రమః జఘనతః బ్రహ్మచర్యం హృదః మమ । వక్షఃస్థానాత్ వనే వాసః న్యాసః శీర్షణి సంస్థితః ॥ 14॥

వర్ణానాం ఆశ్రమాణాం చ జన్మభూమి అనుసారిణీః । ఆసన్ ప్రకృతయః నౄణాం నీచైః నీచ ఉత్తమ ఉత్తమాః ॥ 15॥

శమః దమః తపః శౌచం సంతోషః క్షాంతిః ఆర్జవమ్ । మద్భక్తిః చ దయా సత్యం బ్రహ్మప్రకృతయః తు ఇమాః ॥ 16॥

తేజః బలం ధృతిః శౌర్యం తితిక్షా ఔదార్యం ఉద్యమః । స్థైర్యం బ్రహ్మణి అత ఐశ్వర్యం క్షత్రప్రకృతయః తు ఇమాః ॥

17॥

ఆస్తిక్యం దాననిష్ఠా చ అదంభః బ్రహ్మసేవనమ్ । అతుష్టిః అర్థ ఉపచయైః వైశ్యప్రకృతయః తు ఇమాః ॥ 18॥

శుశ్రూషణం ద్విజగవాం దేవానాం చ అపి అమాయయా । తత్ర లబ్ధేన సంతోషః శూద్రప్రకృతయః తు ఇమాః ॥ 19॥

అశౌచం అనృతం స్తేయం నాస్తిక్యం శుష్కవిగ్రహః । కామః క్రోధః చ తర్షః చ స్వభావః అంతేవసాయినామ్ ॥ 20॥

అహింసా సత్యం అస్తేయం అకామక్రోధలోభతా । భూతప్రియహితేహా చ ధర్మః అయం సార్వవర్ణికః ॥ 21॥

ద్వితీయం ప్రాప్య అనుపూర్వ్యాత్ జన్మ ఉపనయనం ద్విజః । వసన్ గురుకులే దాంతః బ్రహ్మ అధీయీత చ ఆహుతః ॥ 22॥

మేఖలా అజిన దండ అక్ష బ్రహ్మసూత్ర కమండలూన్ । జటిలః అధౌతదద్వాసః అరక్తపీఠః కుశాన్ దధత్ ॥ 23॥

స్నాన భోజన హోమేషు జప ఉచ్చారే చ వాగ్యతః । న చ్ఛింద్యాత్ నఖ రోమాణి కక్ష ఉపస్థగతాని అపి ॥ 24॥

రేతః న అవరికేత్ జాతు బ్రహ్మవ్రతధరః స్వయమ్ । అవకీర్ణే అవగాహ్య అప్సు యతాసుః త్రిపదీం జపేత్ ॥ 25॥

అగ్ని అర్క ఆచార్య గో విప్ర గురు వృద్ధ సురాన్ శుచిః । సమాహితః ఉపాసీత సంధ్యే చ యతవాక్ జపన్ ॥ 26॥

ఆచార్యం మాం విజానీయాత్ న అవమన్యేత కర్హిచిత్ । న మర్త్యబుద్ధి ఆసూయేత సర్వదేవమయః గురుః ॥ 27॥

సాయం ప్రాతః ఉపానీయ భైక్ష్యం తస్మై నివేదయేత్ । యత్ చ అన్యత్ అపి అనుజ్ఞాతం ఉపయుంజీత సంయతః ॥ 28॥

శుశ్రూషమాణః ఆచార్యం సదా ఉపాసీత నీచవత్ । యాన శయ్యా ఆసన స్థానైః న అతిదూరే కృతాంజలిః ॥ 29॥

ఏవంవృత్తః గురుకులే వసేత్ భోగవివర్జితః । విద్యా సమాప్యతే యావత్ బిభ్రత్ వ్రతం అఖండితమ్ ॥ 30॥

యది అసౌ ఛందసాం లోకం ఆరోక్ష్యన్ బ్రహ్మవిష్టపమ్ । గురవే విన్యసేత్ దేహం స్వాధ్యాయార్థం వృహత్ వ్రతః ॥ 31॥

అగ్నౌ గురౌ ఆత్మని చ సర్వభూతేషు మాం పరమ్ । అపృథక్ ధీః ఉపాసీత బ్రహ్మవర్చస్వీ అకల్మషః ॥ 32॥

స్త్రీణాం నిరీక్షణ స్పర్శ సంలాప క్ష్వేలన ఆదికమ్ । ప్రాణినః మిథునీభూతాన్ అగృహస్థః అగ్రతః త్యజేత్ ॥ 33॥

శౌచం ఆచమనం స్నానం సంధ్యా ఉపాసనం ఆర్జవమ్ । తీర్థసేవా జపః అస్పృశ్య అభక్ష్య అసంభాష్య వర్జనమ్ ॥

34॥

సర్వ ఆశ్రమ ప్రయుక్తః అయం నియమః కులనందన। మద్భావః సర్బభూతేషు మనోవాక్కాయ సంయమః ॥ 35॥

ఏవం బృహత్ వ్రతధరః బ్రాహ్మణః అగ్నిః ఇవ జ్వలన్ । మద్భక్తః తీవ్రతపసా దగ్ధకర్మ ఆశయః అమలః ॥ 36॥

అథ అనంతరం ఆవేక్ష్యన్ యథా జిజ్ఞాసిత ఆగమః । గురవే దక్షిణాం దత్త్వా స్నాయత్ గురు అనుమోదితః ॥ 37॥

గృహం వనం వా ఉపవిశేత్ ప్రవ్రజేత్ వా ద్విజ ఉత్తమః । ఆశ్రమాత్ ఆశ్రమం గచ్ఛేత్ న అన్యథా మత్పరః చరేత్ ॥ 38॥

గృహార్థీ సదృశీం భార్యాం ఉద్వహేత్ అజుగుప్సితామ్ । యవీయసీం తు వయసా యాం సవర్ణాం అనుక్రమాత్ ॥ 39॥

ఇజ్య అధ్యయన దానాని సర్వేషాం చ ద్విజన్మనామ్ । ప్రతిగ్రహః అధ్యాపనం చ బ్రాహ్మణస్య ఏవ యాజనమ్ ॥ 40॥

ప్రతిగ్రహం మన్యమానః తపః తేజోయశోనుదమ్ । అన్యాభ్యాం ఏవ జీవేత శిలైః వా దోషదృక్ తయోః ॥ 41॥

బ్రాహ్మణస్య హి దేహః అయం క్షుద్రకామాయ న ఇష్యతే । కృచ్ఛ్రాయ తపసే చ ఇహ ప్రేత్య అనంతసుఖాయ చ ॥ 42॥

శిలోంఛవృత్త్యా పరితుష్టచిత్తః ధర్మం మహాంతం విరజం జుషాణః । మయి అర్పితాత్మా గృహః ఏవ తిష్ఠన్ న అతిప్రసక్తః సముపైతి శాంతిమ్ ॥ 43॥

సముద్ధరంతి యే విప్రం సీదంతం మత్పరాయణమ్ । తాన్ ఉద్ధరిష్యే న చిరాత్ ఆపద్భ్యః నౌః ఇవ అర్ణవాత్ ॥ 44॥

సర్వాః సముద్ధరేత్ రాజా పితా ఇవ వ్యసనాత్ ప్రజాః । ఆత్మానం ఆత్మనా ధీరః యథా గజపతిః గజాన్ ॥ 45॥

ఏవంవిధః నరపతిః విమానేన అర్కవచసా । విధూయ ఇహ అశుభం కృత్స్నం ఇంద్రేణ సహ మోదతే ॥ 46॥

సీదన్ విప్రః వణిక్ వృత్త్యా పణ్యైః ఏవ ఆపదం తరేత్ । ఖడ్గేన వా ఆపదాక్రాంతః న శ్వవృత్త్యా కథంచన ॥ 47॥

వైశ్యవృత్త్యా తు రాజన్ యః జీవేత్ మృగయయా ఆపది । చరేత్ వా విప్రరూపేణ న శ్వవృత్త్యా కథంచన ॥ 48॥

శూద్రవృత్తిం భజేత్ వైశ్యః శూద్రః కారుకటప్రియామ్ । కృచ్ఛ్రాత్ ముక్తః న గర్హ్యేణ వృత్తిం లిప్సేత కర్మణా ॥ 49॥

వేద అధ్యాయ స్వధా స్వాహా బలి అన్న ఆద్యైః యథా ఉదయమ్ । దేవర్షి పితృభూతాని మద్రూపాణి అన్వహం యజేత్ ॥ 50॥

యదృచ్ఛయా ఉపపన్నేన శుక్లేన ఉపార్జితేన వా । ధనేన అపీడయన్ భృత్యాన్ న్యాయేన ఏవ ఆహరేత్ క్రతూన్ ॥ 51॥

కుటుంబేషు న సజ్జేత న ప్రమాద్యేత్ కుటుంబి అపి । విపశ్చిత్ నశ్వరం పశ్యేత్ అదృష్టం అపి దృష్టవత్ ॥ 52॥

పుత్ర దారా ఆప్త బంధూనాం సంగమః పాంథసంగమః । అనుదేహం వియంతి ఏతే స్వప్నః నిద్రానుగః యథా ॥ 53॥

ఇత్థం పరిమృశన్ ముక్తః గృహేషు అతిథివత్ వసన్ । న గృహైః అనుబధ్యేత నిర్మమః నిరహంకృతః ॥ 54॥

కర్మభిః గృహం ఏధీయైః ఇష్ట్వా మాం ఏవ భక్తిమాన్ । తిష్ఠేత్ వనం వా ఉపవిశేత్ ప్రజావాన్ వా పరివ్రజేత్ ॥ 55॥

యః తు ఆసక్తం అతిః గేహే పుత్ర విత్తైషణ ఆతురః । స్త్రైణః కృపణధీః మూఢః మమ అహం ఇతి బధ్యతే ॥ 56॥

అహో మే పితరౌ వృద్ధౌ భార్యా బాలాత్మజా ఆత్మజాః । అనాథాః మాం ఋతే దీనాః కథం జీవంతి దుఃఖితాః ॥ 57॥

ఏవం గృహ ఆశయ ఆక్షిప్త హృదయః మూఢధీః అయమ్ । అతృప్తః తాన్ అనుధ్యాయన్ మృతః అంధం విశతే తమః ॥ 58॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే బ్రహ్మచర్యగృహస్థకర్మధర్మనిరూపణే సప్తదశోఽధ్యాయః ॥

17॥

అథ అష్టాదశోఽధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

వనం వివిక్షుః పుత్రేషు భార్యాం న్యస్య సహ ఏవ వా । వనః ఏవ వసేత్ శాంతః తృతీయం భాగం ఆయుషః ॥ 1

కందమూలఫలైః వన్యైః మేధ్యైః వృత్తిం ప్రకల్పయేత్ । వసీత వల్కలం వాసః తృణపర్ణ అజినాని చ ॥ 2॥

కేశరోమనఖశ్మశ్రుమలాని బిభృయాత్ అతః । న ధావేత్ అప్సు మజ్జేత త్రికాలం స్థండిలేశయః ॥ 3॥

గ్రీష్మే తప్యేత పంచాగ్నీన్ వర్షాస్వాసారషాడ్ జలే । ఆకంఠమగ్నః శిశిరః ఏవంవృత్తః తపశ్చరేత్ ॥ 4॥

అగ్నిపక్వం సమశ్నీయాత్ కాలపక్వం అథ అపి వా । ఉలూఖల అశ్మకుట్టః వా దంత ఉలూఖలః ఏవ వా ॥ 5॥

స్వయం సంచినుయాత్ సర్వం ఆత్మనః వృత్తికారణమ్ । దేశకాలబల అభిజ్ఞః న ఆదదీత అన్యదా ఆహృతమ్ ॥ 6॥

వన్యైః చరుపురోడాశైః నిర్వపేత్ కాలచోదితాన్ । న తు శ్రౌతేన పశునా మాం యజేత వనాశ్రమీ ॥ 7॥

అగ్నిహోత్రం చ దర్శః చ పూర్ణమాసః చ పూర్వవత్ । చాతుర్మాస్యాని చ మునేః ఆమ్నాతాని చ నైగమైః ॥ 8॥

ఏవం చీర్ణేన తపసా మునిః ధమనిసంతతః । మాం తపోమయం ఆరాధ్య ఋషిలోకాత్ ఉపైతి మామ్ ॥ 9॥

యః తు ఏతత్ కృచ్ఛ్రతః చీర్ణం తపః నిఃశ్రేయసం మహత్ । కామాయ అల్పీయసే యుంజ్యాత్ వాలిశః కః అపరః తతః ॥ 10॥

యదా అసౌ నియమే అకల్పః జరయా జాతవేపథుః । ఆత్మని అగ్నీన్ సమారోప్య మచ్చిత్తః అగ్నిం సమావిశేత్ ॥ 11॥

యదా కర్మవిపాకేషు లోకేషు నిరయ ఆత్మసు । విరాగః జాయతే సమ్యక్ న్యస్త అగ్నిః ప్రవ్రజేత్ తతః ॥ 12॥

ఇష్ట్వా యథా ఉపదేశం మాం దత్త్వా సర్వస్వం ఋత్విజే । అగ్నీన్ స్వప్రాణః ఆవేశ్య నిరపేక్షః పరివ్రజేత్ ॥ 13॥

విప్రస్య వై సంన్యసతః దేవాః దారాదిరూపిణః । విఘ్నాన్ కుర్వంతి అయం హి అస్మాన్ ఆక్రమ్య సమియాత్ పరమ్ ॥ 14॥

బిభృయాత్ చేత్ మునిః వాసః కౌపీన ఆచ్ఛాదనం పరమ్ । త్యక్తం న దండపాత్రాభ్యాం అన్యత్ కించిత్ అనాపది ॥ 15॥

దృష్టిపూతం న్యసేత్ పాదం వస్త్రపూతం పిబేత్ జలమ్ । సత్యపూతాం వదేత్ వాచం మనఃపూతం సమాచరేత్ ॥ 16॥

మౌన అనీహా అనిల ఆయామాః దండాః వాక్ దేహ చేతసామ్ । నహి ఏతే యస్య సంతి అంగః వేణుభిః న భవేత్ యతిః ॥ 17॥

భిక్షాం చతుషు వర్ణేషు విగర్హ్యాన్ వర్జయన్ చరేత్ । సప్తాగారాన్ అసంక్లృప్తాన్ తుష్యేత్ లబ్ధేన తావతా ॥ 18॥

బహిః జలాశయం గత్వా తత్ర ఉపస్పృశ్య వాగ్యతః । విభజ్య పావితం శేషం భుంజీత అశేషం ఆహృతమ్ ॥ 19॥

ఏకః చరేత్ మహీం ఏతాం నిఃసంగః సంయతేంద్రియః । ఆత్మక్రీడః ఆత్మరతః ఆత్మవాన్ సమదర్శనః ॥ 20॥

వివిక్తక్షేమశరణః మద్భావవిమలాశయః । ఆత్మానం చింతయేత్ ఏకం అభేదేన మయా మునిః ॥ 21॥

అన్వీక్షేత ఆత్మనః బంధం మోక్షం చ జ్ఞాననిష్ఠయా । బంధః ఇంద్రియవిక్షేపః మోక్షః ఏషాం చ సంయమః ॥ 22॥

తస్మాత్ నియమ్య షడ్వర్గం మద్భావేన చరేత్ మునిః । విరక్తః క్షుల్లకామేభ్యః లబ్ధ్వా ఆత్మని సుఖం మహత్ ॥ 23॥

పురగ్రామవ్రజాన్ సార్థాన్ భిక్షార్థం ప్రవిశన్ చరేత్ । పుణ్యదేశసరిత్ శైలవన ఆశ్రమవతీం మహీమ్ ॥ 24॥

వానప్రస్థ ఆశ్రమ పదేషు అభీక్ష్ణం భైక్ష్యం ఆచరేత్ । సంసిధ్యత్యాశ్వసంమోహః శుద్ధసత్త్వః శిలాంధసా ॥ 25॥

న ఏతత్ వస్తుతయా పశ్యేత్ దృశ్యమానం వినశ్యతి । అసక్తచిత్తః విరమేత్ ఇహ అముత్ర చికీర్షితాత్ ॥ 26॥

యత్ ఏతత్ ఆత్మని జగత్ మనోవాక్ప్రాణసంహతమ్ । సర్వం మాయా ఇతి తర్కేణ స్వస్థః త్యక్త్వా న తత్ స్మరేత్ ॥ 27॥

జ్ఞాననిష్ఠః విరక్తః వా మద్భక్తః వా అనపేక్షకః । సలింగాన్ ఆశ్రమాం త్యక్త్వా చరేత్ అవిధిగోచరః ॥ 28॥

బుధః బాలకవత్ క్రీడేత్ కుశలః జడవత్ చరేత్ । వదేత్ ఉన్మత్తవత్ విద్వాన్ గోచర్యాం నైగమః చరేత్ ॥ 29॥

వేదవాదరతః న స్యాత్ న పాఖండీ న హైతుకః । శుష్కవాదవివాదే న కంచిత్ పక్షం సమాశ్రయేత్ ॥ 30॥

న ఉద్విజేత జనాత్ ధీరః జనం చ ఉద్వేజయేత్ న తు । అతివాదాన్ తితిక్షేత న అవమన్యేత కంచన । దేహం ఉద్దిశ్య పశువత్ వైరం కుర్యాత్ న కేనచిత్ ॥ 31॥

ఏకః ఏవ పరః హి ఆత్మా భూతేషు ఆత్మని అవస్థితః । యథా ఇందుః ఉదపాత్రేషు భూతాని ఏకాత్మకాని చ ॥ 32॥

అలబ్ధ్వా న విషీదేత కాలే కాలే అశనం క్వచిత్ । లబ్ధ్వా న హృష్యేత్ ధృతిం ఆనుభయం దైవతంత్రితమ్ ॥ 33॥

ఆహారార్థం సమీహేత యుక్తం తత్ ప్రాణధారణమ్ । తత్త్వం విమృశ్యతే తేన తత్ విజ్ఞాయ విముచ్యతే ॥ 34॥

యత్ ఋచ్ఛయా ఉపపన్నాత్ అన్నం అద్యాత్ శ్రేష్ఠం ఉత అపరమ్ । తథా వాసః తథా శయ్యాం ప్రాప్తం ప్రాప్తం భజేత్ మునిః ॥ 35॥

శౌచం ఆచమనం స్నానం న తు చోదనయా చరేత్ । అన్యాన్ చ నియమాన్ జ్ఞానీ యథా అహం లీలయా ఈశ్వరః ॥ 36॥

నహి తస్య వికల్పాఖ్యా యా చ మద్వీక్షయా హతా । ఆదేహాంతాత్ క్వచిత్ ఖ్యాతిః తతః సంపద్యతే మయా ॥ 37॥

దుఃఖ ఉదర్కేషు కామేషు జాతనిర్వేదః ఆత్మవాన్ । అజిజ్ఞాసిత మద్ధర్మః గురుం మునిం ఉపావ్రజేత్ ॥ 38॥

తావత్ పరిచరేత్ భక్తః శ్రద్ధావాన్ అనసూయకః । యావత్ బ్రహ్మ విజానీయాత్ మాం ఏవ గురుం ఆదృతః ॥ 39॥

యః తు అసంయత షడ్వర్గః ప్రచండ ఇంద్రియ సారథిః । జ్ఞాన వైరాగ్య రహితః త్రిదండం ఉపజీవతి ॥ 40॥

సురాన్ ఆత్మానం ఆత్మస్థం నిహ్నుతే మాం చ ధర్మహా । అవిపక్వ కషాయః అస్మాత్ ఉష్మాత్ చ విహీయతే ॥ 41॥

భిక్షోః ధర్మః శమః అహింసా తపః ఈక్షా వనౌకసః । గృహిణః భూతరక్ష ఇజ్యాః ద్విజస్య ఆచార్యసేవనమ్ ॥ 42॥

బ్రహ్మచర్యం తపః శౌచం సంతోషః భూతసౌహృదమ్ । గృహస్థస్య అపి ఋతౌ గంతుః సర్వేషాం మదుపాసనమ్ ॥ 43॥

ఇతి మాం యః స్వధర్మేణ భజన్ నిత్యం అనన్యభాక్ । సర్వభూతేషు మద్భావః మద్భక్తిం విందతే అచిరాత్ ॥ 44॥

భక్త్యా ఉద్ధవ అనపాయిన్యా సర్వలోకమహేశ్వరమ్ । సర్వ ఉత్పత్తి అపి అయం బ్రహ్మ కారణం మా ఉపయాతి సః ॥ 45॥

ఇతి స్వధర్మ నిర్ణిక్త సత్త్వః నిర్జ్ఞాత్ మద్గతిః । జ్ఞాన విజ్ఞాన సంపన్నః న చిరాత్ సముపైతి మామ్ ॥ 46॥

వర్ణాశ్రమవతాం ధర్మః ఏషః ఆచారలక్షణః । సః ఏవ మద్భక్తియుతః నిఃశ్రేయసకరః పరః ॥ 47॥

ఏతత్ తే అభిహితం సాధో భవాన్ పృచ్ఛతి యత్ చ మామ్ । యథా స్వధర్మసంయుక్తః భక్తః మాం సమియాత్ పరమ్ ॥ 48॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే వానప్రస్థసంన్యాసధర్మనిరూపణం నామాష్టాదశోఽధ్యాయః ॥ 18॥

అథ ఏకోనవింశః అధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

యః విద్యాశ్రుతసంపన్నః ఆత్మవాన్ న అనుమానికః । మాయామాత్రం ఇదం జ్ఞాత్వా జ్ఞానం చ మయి సంన్యసేత్ ॥ 1

జ్ఞానినః తు అహం ఏవ ఇష్టః స్వార్థః హేతుః చ సంమతః । స్వర్గః చ ఏవ అపవర్గః చ న అన్యః అర్థః మదృతే ప్రియః ॥ 2॥

జ్ఞానవిజ్ఞానసంసిద్ధాః పదం శ్రేష్ఠం విదుః మమ । జ్ఞానీ ప్రియతమః అతః మే జ్ఞానేన అసౌ బిభర్తి మామ్ ॥ 3॥

తపః తీర్థం జపః దానం పవిత్రాణి ఇతరాణి చ । న అలం కుర్వంతి తాం సిద్ధిం యా జ్ఞానకలయా కృతా ॥ 4॥

తస్మాత్ జ్ఞానేన సహితం జ్ఞాత్వా స్వాత్మానం ఉద్ధవ । జ్ఞానవిజ్ఞానసంపన్నః భజ మాం భక్తిభావతః ॥ 5॥

జ్ఞానవిజ్ఞానయజ్ఞేన మాం ఇష్ట్వా ఆత్మానం ఆత్మని । సర్వయజ్ఞపతిం మాం వై సంసిద్ధిం మునయః అగమన్॥ 6॥

త్వయి ఉద్ధవ ఆశ్రయతి యః త్రివిధః వికారః మాయాంతరా ఆపతతి న ఆది అపవర్గయోః యత్ । జన్మాదయః అస్య యత్ అమీ తవ తస్య కిం స్యుః ఆది అంతయోః యత్ అసతః అస్తి తత్ ఏవ మధ్యే ॥ 7॥

ఉద్ధవః ఉవాచ

జ్ఞానం విశుద్ధం విపులం యథా ఏతత్ వైరాగ్యవిజ్ఞానయుతం పురాణమ్ । ఆఖ్యాహి విశ్వేశ్వర విశ్వమూర్తే త్వత్ భక్తియోగం చ మహత్ విమృగ్యమ్ ॥ 8

తాపత్రయేణ అభిహతస్య ఘోరే సంతప్యమానస్య భవాధ్వనీశ । పశ్యామి న అన్యత్ శరణం తవాంఘ్రి ద్వంద్వ ఆతపత్రాత్ అమృత అభివర్షాత్ ॥ 9॥

దష్టం జనం సంపతితం బిలే అస్మిన్ కాలాహినా క్షుద్రసుఖోః ఉతర్షమ్ । సముద్ధర ఏనం కృపయా అపవర్గ్యైః వచోభిః ఆసించ మహానుభావ ॥ 10॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

ఇత్థం ఏతత్ పురా రాజా భీష్మం ధర్మభృతాం వరమ్ । అజాతశత్రుః పప్రచ్ఛ సర్వేషాం నః అనుశ్రుణ్వతామ్ ॥ 11

నివృత్తే భారతే యుద్ధే సుహృత్ నిధనవిహ్వలః । శ్రుత్వా ధర్మాన్ బహూన్ పశ్చాత్ మోక్షధర్మాన్ అపృచ్ఛత ॥

12॥

తాన్ అహం తే అభిధాస్యామి దేవవ్రతముఖాత్ శ్రుతాన్ । జ్ఞానవైరాగ్యవిజ్ఞానశ్రద్ధాభక్తి ఉపబృంహితాన్ ॥ 13॥

నవ ఏకాదశ పంచ త్రీన్ భావాన్ భూతేషు యేన వై । ఈక్షేత అథ ఏకం అపి ఏషు తత్ జ్ఞానం మమ నిశ్చితమ్ ॥ 14॥

ఏతత్ ఏవ హి విజ్ఞానం న తథా ఏకేన యేన యత్ । స్థితి ఉత్పత్తి అపి అయాన్ పశ్యేత్ భావానాం త్రిగుణ ఆత్మనామ్ ॥

15॥

ఆదౌ అంతే చ మధ్యే చ సృజ్యాత్ సృజ్యం యత్ అన్వియాత్ । పునః తత్ ప్రతిసంక్రామే యత్ శిష్యేత తత్ ఏవ సత్ ॥ 16॥

శ్రుతిః ప్రత్యక్షం ఐతిహ్యం అనుమానం చతుష్టయమ్ । ప్రమాణేషు అనవస్థానాత్ వికల్పాత్ సః విరజ్యతే ॥ 17॥

కర్మణాం పరిణామిత్వాత్ ఆవిరించాత్ అమంగలమ్ । విపశ్చిత్ నశ్వరం పశ్యేత్ అదృష్టం అపి దృష్టవత్ ॥ 18॥

భక్తియోగః పురా ఏవ ఉక్తః ప్రీయమాణాయ తే అనఘ । పునః చ కథయిష్యామి మద్భక్తేః కారణం పరమ్ ॥ 19॥

శ్రద్ధా అమృతకథాయాం మే శశ్వత్ మత్ అనుకీర్తనమ్ । పరినిష్ఠా చ పూజాయాం స్తుతిభిః స్తవనం మమ ॥ 20॥

ఆదరః పరిచర్యాయాం సర్వాంగైః అభివందనమ్ । మద్భక్తపూజాభ్యధికా సర్వభూతేషు మన్మతిః ॥ 21॥

మదర్థేషు అంగచేష్టా చ వచసా మద్గుణేరణమ్ । మయ్యర్పణం చ మనసః సర్వకామవివర్జనమ్ ॥ 22॥

మదర్థే అర్థ పరిత్యాగః భోగస్య చ సుఖస్య చ । ఇష్టం దత్తం హుతం జప్తం మదర్థం యత్ వ్రతం తపః ॥ 23॥

ఏవం ధర్మైః మనుష్యాణాం ఉద్ధవ ఆత్మనివేదినామ్ । మయి సంజాయతే భక్తిః కః అన్యః అర్థః అస్య అవశిష్యతే ॥ 24॥

యదా ఆత్మని అర్పితం చిత్తం శాంతం సత్త్వ ఉపబృంహితమ్ । ధర్మం జ్ఞానం సవైరాగ్యం ఐశ్వర్యం చ అభిపద్యతే ॥ 25॥

యత్ అర్పితం తత్ వికల్పే ఇంద్రియైః పరిధావతి । రజస్వలం చ ఆసన్ నిష్ఠం చిత్తం విద్ధి విపర్యయమ్ ॥ 26॥

ధర్మః మద్భక్తికృత్ ప్రోక్తః జ్ఞానం చ ఏకాత్మ్యదర్శనమ్ । గుణేషు అసంగః వైరాగ్యం ఐశ్వర్యం చ అణిం ఆదయః ॥ 27॥

ఉద్ధవః ఉవాచ

యమః కతివిధః ప్రోక్తః నియమః వా అరికర్శన । కః శమః కః దమః కృష్ణ కా తితిక్షా ధృతిః ప్రభో ॥ 28

కిం దానం కిం తపః శౌర్యం కిం సత్యం ఋతం ఉచ్యతే । కః త్యాగః కిం ధనం చేష్టం కః యజ్ఞః కా చ దక్షిణా ॥

29॥

పుంసః కింస్విత్ బలం శ్రీమన్ భగః లాభః చ కేశవ । కా విద్యా హ్రీః పరా కా శ్రీః కిం సుఖం దుఃఖం ఏవ చ ॥

30॥

కః పండితః కః చ మూర్ఖః కః పంథాః ఉత్పథః చ కః । కః స్వర్గః నరకః కః స్విత్ కః బంధుః ఉత కిం గృహమ్ ॥ 31॥

కః ఆఢ్యః కః దరిద్రః వా కృపణః కః ఈశ్వరః । ఏతాన్ ప్రశ్నాన్ మమ బ్రూహి విపరీతాన్ చ సత్పతే ॥ 32॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

అహింసా సత్యం అస్తేయం అసంగః హ్రీః అసంచయః । ఆస్తిక్యం బ్రహ్మచర్యం చ మౌనం స్థైర్యం క్షమా అభయమ్

33। శౌచం జపః తపః హోమః శ్రద్ధా ఆతిథ్యం మత్ అర్చనమ్ । తీర్థాటనం పరార్థేహా తుష్టిః ఆచార్యసేవనమ్ ॥ 34॥

ఏతే యమాః సనియమాః ఉభయోః ద్వాదశ స్మృతాః । పుంసాం ఉపాసితాః తాత యథాకామం దుహంతి హి ॥ 35॥

శమః మత్ నిష్ఠతా బుద్ధేః దమః ఇంద్రియసంయమః । తితిక్షా దుఃఖసంమర్షః జిహ్వా ఉపస్థజయః ధృతిః ॥ 36॥

దండన్యాసః పరం దానం కామత్యాగః తపః స్మృతమ్ । స్వభావవిజయః శౌర్యం సత్యం చ సమదర్శనమ్ ॥ 37॥

ఋతం చ సూనృతా వాణీ కవిభిః పరికీర్తితా । కర్మస్వసంగమః శౌచం త్యాగః సంన్యాసః ఉచ్యతే ॥ 38॥

ధర్మః ఇష్టం ధనం నౄణాం యజ్ఞః అహం భగవత్తమః । దక్షిణా జ్ఞానసందేశః ప్రాణాయామః పరం బలమ్ ॥ 39॥

భగః మే ఐశ్వరః భావః లాభః మద్భక్తిః ఉత్తమః । విద్యా ఆత్మని భిద అబాధః జుగుప్సా హ్రీః అకర్మసు ॥ 40॥

శ్రీః గుణాః నైరపేక్ష్య ఆద్యాః సుఖం దుఃఖసుఖ అత్యయః । దుఃఖం కామసుఖ అపేక్షా పండితః బంధమోక్షవిత్ ॥ 41॥

మూర్ఖః దేహ ఆది అహం బుద్ధిః పంథాః మత్ నిగమః స్మృతః । ఉత్పథః చిత్తవిక్షేపః స్వర్గః సత్త్వగుణ ఉఅదయః ॥ 42॥

నరకః తమః ఉన్నహః బంధుః గురుః అహం సఖే । గృహం శరీరం మానుష్యం గుణాఢ్యః హి ఆఢ్యః ఉచ్యతే ॥ 43॥

దరిద్రః యః తు అసంతుష్టః కృపణః యః అజితేంద్రియః । గుణేషు అసక్తధీః ఈశః గుణసంగః విపర్యయః ॥ 44॥

ఏతః ఉద్ధవ తే ప్రశ్నాః సర్వే సాధు నిరూపితాః । కిం వర్ణితేన బహునా లక్షణం గుణదోషయోః । గుణదోష దృశిః దోషః గుణః తు ఉభయవర్జితః ॥ 45॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే భగవదుధవసంవాదే ఏకోనవింశోఽధ్యాయః ॥ 19॥

అథ వింశః అధ్యాయః । ఉద్ధవః ఉవాచ

విధిః చ ప్రతిషేధః చ నిగమః హి ఈశ్వరస్య తే । అవేక్షతే అరవిందాక్ష గుణం దోషం చ కర్మణామ్ ॥ 1

వర్ణాశ్రమ వికల్పం చ ప్రతిలోమ అనులోమజమ్ । ద్రవ్య దేశ వయః కాలాన్ స్వర్గం నరకం ఏవ చ ॥ 2॥

గుణ దోష భిదా దృష్టిం అంతరేణ వచః తవ । నిఃశ్రేయసం కథం నౄణాం నిషేధ విధి లక్షణమ్ ॥ 3॥

పితృదేవమనుష్యాణాం వేదః చక్షుః తవ ఈశ్వర । శ్రేయః తు అనుపలబ్ధే అర్థే సాధ్యసాధనయోః అపి ॥ 4॥

గుణదోషభిదాదృష్టిః నిగమాత్ తే న హి స్వతః । నిగమేన అపవాదః చ భిదాయాః ఇతి హి భ్రమః ॥ 5॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

యోగాః త్రయః మయా ప్రోక్తా నౄణాం శ్రేయోవిధిత్సయా । జ్ఞానం కర్మ చ భక్తిః చ న ఉపాయః అన్యః అస్తి కుత్రచిత్

6॥

నిర్విణ్ణానాం జ్ఞానయోగః న్యాసినాం ఇహ కర్మసు । తేషు అనిర్విణ్ణచిత్తానాం కర్మయోగః తి కామినామ్ ॥ 7॥

యదృచ్ఛయా మత్ కథా ఆదౌ జాతశ్రద్ధః తు యః పుమాన్ । న నిర్విణ్ణః న అతిసక్తః భక్తియోగః అస్య సిద్ధిదః ॥ 8॥

తావత్ కర్మాణి కుర్వీత న నిర్విద్యేత యావతా । మత్ కథాశ్రవణ ఆదౌ వా శ్రద్ధా యావత్ న జాయతే ॥ 9॥

స్వధర్మస్థః యజన్యజ్ఞైః అనాశీః కామః ఉద్ధవ । న యాతి స్వర్గనరకౌ యది అన్యత్ర సమాచరేత్ ॥ 10॥

అస్మిన్ లోకే వర్తమానః స్వధర్మస్థః అనఘః శుచిః । జ్ఞానం విశుద్ధం ఆప్నోతి మద్భక్తిం వా యదృచ్ఛయా ॥ 11॥

స్వర్గిణః అపి ఏతం ఇచ్ఛంతి లోకం నిరయిణః తథా । సాధకం జ్ఞానభక్తిభ్యాం ఉభయం తత్ అసాధకమ్ ॥ 12॥

న నరః స్వర్గతిం కాంక్షేత్ నారకీం వా విచక్షణః । న ఇమం లోకం చ కాంక్షేత దేహ ఆవేశాత్ ప్రమాద్యతి ॥ 13॥

ఏతత్ విద్వాన్ పురా మృత్యోః అభవాయ ఘటేత సః । అప్రమత్తః ఇదం జ్ఞాత్వా మర్త్యం అపి అర్థసిద్ధిదమ్ ॥ 14॥

ఛిద్యమానం యమైః ఏతైః కృతనీడం వనస్పతిమ్ । ఖగః స్వకేతం ఉత్సృజ్య క్షేమం యాతి హి అలంపటః ॥ 15॥

అహోరాత్రైః ఛిద్యమానం బుద్ధ్వాయుః భయవేపథుః । ముక్తసంగః పరం బుద్ధ్వా నిరీహ ఉపశామ్యతి ॥ 16॥

నృదేహం ఆద్యం సులభం సుదుర్లభం ప్లవం సుకల్పం గురుకర్ణధారమ్ । మయా అనుకూలేన నభస్వతేరితం పుమాన్ భవాబ్ధిం న తరేత్ సః ఆత్మహా ॥ 17॥

యదా ఆరంభేషు నిర్విణ్ణః విరక్తః సంయతేంద్రియః । అభ్యాసేన ఆత్మనః యోగీ ధారయేత్ అచలం మనః ॥ 18॥

ధార్యమాణం మనః యః హి భ్రామ్యదాశు అనవస్థితమ్ । అతంద్రితః అనురోధేన మార్గేణ ఆత్మవశం నయేత్ ॥ 19॥

మనోగతిం న విసృజేత్ జితప్రాణః జితేంద్రియః । సత్త్వసంపన్నయా బుద్ధ్యా మనః ఆత్మవశం నయేత్ ॥ 20॥

ఏషః వై పరమః యోగః మనసః సంగ్రహః స్మృతః । హృదయజ్ఞత్వం అన్విచ్ఛన్ దమ్యస్య ఏవ అర్వతః ముహుః ॥ 21॥

సాంఖ్యేన సర్వభావానాం ప్రతిలోమ అనులోమతః । భవ అపి అయౌ అనుధ్యయేత్ మనః యావత్ ప్రసీదతి ॥ 22॥

నిర్విణ్ణస్య విరక్తస్య పురుషస్య ఉక్తవేదినః । మనః త్యజతి దౌరాత్మ్యం చింతితస్య అనుచింతయా ॥ 23॥

యమ ఆదిభిః యోగపథైః ఆన్వీక్షిక్యా చ విద్యయా । మమ అర్చోపాసనాభిః వా న అన్యైః యోగ్యం స్మరేత్ మనః ॥ 24॥

యది కుర్యాత్ ప్రమాదేన యోగీ కర్మ విగర్హితమ్ । యోగేన ఏవ దహేత్ అంహః న అన్యత్ తత్ర కదాచన ॥ 25॥

స్వే స్వే అధికారే యా నిష్ఠా సః గుణః పరికీర్తితః । కర్మణాం జాతి అశుద్ధానాం అనేన నియమః కృతః । గుణదోషవిధానేన సంగానాం త్యాజనేచ్ఛయా ॥ 26॥

జాతశ్రద్దః మత్కథాసు నిర్విణ్ణః సర్వకర్మసు । వేద దుఃఖాత్మకాన్ కామాన్ పరిత్యాగే అపి అనీశ్వరః ॥ 27॥

తతః భజేత మాం ప్రీతః శ్రద్ధాలుః దృఢనిశ్చయః । జుషమాణః చ తాన్ కామాన్ దుఃఖ ఉదర్కాన్ చ గర్హయన్ ॥ 28॥

ప్రోక్తేన భక్తియోగేన భజతః మా అసకృత్ మునేః । కామాః హృదయ్యాః నశ్యంతి సర్వే మయి హృది స్థితే ॥ 29॥

భిద్యతే హృదయగ్రంథిః ఛిద్యంతే సర్వసంశయాః । క్షీయంతే చ అస్య కర్మాణి మయి దృష్టే అఖిల ఆత్మని ॥ 30॥

తస్మాత్ మద్భక్తియుక్తస్య యోగినః వై మత్ ఆత్మనః । న జ్ఞానం న చ వైరాగ్యం ప్రాయః శ్రేయః భవేత్ ఇహ ॥ 31॥

యత్ కర్మభిః యత్ తపసా జ్ఞానవైరాగ్యతః చ యత్ । యోగేన దానధర్మేణ శ్రేయోభిః ఇతరైః అపి ॥ 32॥

సర్వం మద్భక్తియోగేన మద్భక్తః లభతే అంజసా । స్వర్గ అపవర్గం మత్ ధామ కథంచిత్ యది వాంఛతి ॥ 33॥

న కించిత్ సాధవః ధీరాః భక్తాః హి ఏకాంతినః మమ । వాంఛతి అపి మయా దత్తం కైవల్యం అపునర్భవమ్ ॥ 34॥

నైరపేక్ష్యం పరం ప్రాహుః నిఃశ్రేయసం అనల్పకమ్ । తస్మాత్ నిరాశిషః భక్తిః నిరపేక్షస్య మే భవేత్ ॥ 35॥

న మయి ఏకాంతభక్తానాం గుణదోష ఉద్భవాః గుణాః । సాధూనాం సమచిత్తానాం బుద్ధేః పరం ఉపేయుషామ్ ॥ 36॥

ఏవం ఏతత్ మయా ఆదిష్టాన్ అనుతిష్ఠంతి మే పథః । క్షేమం విందంతి మత్ స్థానం యత్ బ్రహ్మ పరమం విదుః ॥ 37॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే భగవదుద్ధవసంవాదే వేదత్రయీవిభాగయోగో నామ వింశోఽధ్యాయః ॥ 20॥

అథ ఏకవింశః అధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

యః ఏతాన్ మత్పథః హిత్వా భక్తిజ్ఞానక్రియాత్మకాన్ । క్షుద్రాన్ కామాన్ చలైః ప్రాణైః జుషంతః సంసరంతి తే ॥ 1

స్వే స్వే అధికారే యా నిష్ఠా సః గుణః పరికీర్తితః । విపర్యయః తు దోషః స్యాత్ ఉభయోః ఏషః నిశ్చయః ॥ 2॥

శుద్ధి అశుద్ధీ విధీయేతే సమానేషు అపి వస్తుషు । ద్రవ్యస్య విచికిత్సార్థం గుణదోషౌ శుభ అశుభౌ ॥ 3॥

ధర్మార్థం వ్యవహారార్థం యాత్రార్థం ఇతి చ అనఘ । దర్శితః అయం మయా ఆచారః ధర్మం ఉద్వహతాం ధురమ్ ॥ 4॥

భూమి అంబు అగ్ని అనిల ఆకాశాః భూతానాం పంచ ధాతవః । ఆబ్రహ్మ స్థావర ఆదీనాం శరీరాః ఆత్మసంయుతాః ॥ 5॥

వేదేన నామరూపాణి విషమాణి సమేషు అపి । ధాతుషు ఉద్ధవ కల్ప్యంతః ఏతేషాం స్వార్థసిద్ధయే ॥ 6॥

దేశ కాల ఆది భావానాం వస్తూనాం మమ సత్తమ । గుణదోషౌ విధీయేతే నియమార్థం హి కర్మణామ్ ॥ 7॥

అకృష్ణసారః దేశానాం అబ్రహ్మణ్యః అశుచిః భవేత్ । కృష్ణసారః అపి అసౌవీర కీకట అసంస్కృతేరిణమ్ ॥ 8॥

కర్మణ్యః గుణవాన్ కాలః ద్రవ్యతః స్వతః ఏవ వా । యతః నివర్తతే కర్మ సః దోషః అకర్మకః స్మృతః ॥ 9॥

ద్రవ్యస్య శుద్ధి అశుద్ధీ చ ద్రవ్యేణ వచనేన చ । సంస్కారేణ అథ కాలేన మహత్త్వ అల్పతయా అథవా ॥ 10॥

శక్త్యా అశక్త్యా అథవా బుద్ధ్యా సమృద్ధ్యా చ యత్ ఆత్మనే । అఘం కుర్వంతి హి యథా దేశ అవస్థా అనుసారతః ॥ 11॥

ధాన్య దారు అస్థి తంతూనాం రస తైజస చర్మణామ్ । కాల వాయు అగ్ని మృత్తోయైః పార్థివానాం యుత అయుతైః ॥ 12॥

అమేధ్యలిప్తం యత్ యేన గంధం లేపం వ్యపోహతి । భజతే ప్రకృతిం తస్య తత్ శౌచం తావత్ ఇష్యతే ॥ 13॥

స్నాన దాన తపః అవస్థా వీర్య సంస్కార కర్మభిః । మత్ స్మృత్యా చ ఆత్మనః శౌచం శుద్ధః కర్మ ఆచరేత్ ద్విజః ॥ 14॥

మంత్రస్య చ పరిజ్ఞానం కర్మశుద్ధిః మదర్పణమ్ । ధర్మః సంపద్యతే షడ్భిః అధర్మః తు విపర్యయః ॥ 15॥

క్వచిత్ గుణః అపి దోషః స్యాత్ దోషః అపి విధినా గుణః । గుణదోషార్థనియమః తత్ భిదాం ఏవ బాధతే ॥ 16॥

సమానకర్మ ఆచరణం పతితానాం న పాతకమ్ । ఔత్పత్తికః గుణః సంగః న శయానః పతతి అధః ॥ 17॥

యతః యతః నివర్తేత విముచ్యేత తతః తతః । ఏషః ధర్మః నౄణాం క్షేమః శోకమోహభయ అపహః ॥ 18॥

విషయేషు గుణాధ్యాసాత్ పుంసః సంగః తతః భవేత్ । సంగాత్ తత్ర భవేత్ కామః కామాత్ ఏవ కలిః నౄణామ్ ॥ 19॥

కలేః దుర్విషహః క్రోధః తమః తం అనువర్తతే । తమసా గ్రస్యతే పుంసః చేతనా వ్యాపినీ ద్రుతమ్ ॥ 20॥

తయా విరహితః సాధో జంతుః శూన్యాయ కల్పతే । తతః అస్య స్వార్థవిభ్రంశః మూర్చ్ఛితస్య మృతస్య చ ॥ 21॥

విషయాభినివేశేన న ఆత్మానం వేద న అపరమ్ । వృక్షజీవికయా జీవన్ వ్యర్థం భస్త్ర ఇవ యః శ్వసన్ ॥ 22॥

ఫలశ్రుతిః ఇయం నౄణాం న శ్రేయః రోచనం పరమ్ । శ్రేయోవివక్షయా ప్రోక్తం యథా భైషజ్యరోచనమ్ ॥ 23॥

ఉత్పత్తి ఏవ హి కామేషు ప్రాణేషు స్వజనేషు చ । ఆసక్తమనసః మర్త్యా ఆత్మనః అనర్థహేతుషు ॥ 24॥

న తాన్ అవిదుషః స్వార్థం భ్రామ్యతః వృజినాధ్వని । కథం యుంజ్యాత్ పునః తేషు తాన్ తమః విశతః బుధః ॥ 25॥

ఏవం వ్యవసితం కేచిత్ అవిజ్ఞాయ కుబుద్ధయః । ఫలశ్రుతిం కుసుమితాం న వేదజ్ఞాః వదంతి హి ॥ 26॥

కామినః కృపణాః లుబ్ధాః పుష్పేషు ఫలబుద్ధయః । అగ్నిముగ్ధా ధుమతాంతాః స్వం లోకం న విందంతి తే ॥ 27॥

న తే మాం అంగః జానంతి హృదిస్థం యః ఇదం యతః । ఉక్థశస్త్రాః హి అసుతృపః యథా నీహారచక్షుషః ॥ 28॥

తే మే మతం అవిజ్ఞాయ పరోక్షం విషయాత్మకాః । హింసాయాం యది రాగః స్యాత్ యజ్ఞః ఏవ న చోదనా ॥ 29॥

హింసావిహారాః హి అలబ్ధైః పశుభిః స్వసుఖేచ్ఛయా । యజంతే దేవతాః యజ్ఞైః పితృభూతపతీన్ ఖలాః ॥ 30॥

స్వప్న్ ఉపమం అముం లోకం అసంతం శ్రవణప్రియమ్ । ఆశిషః హృది సంకల్ప్య త్యజంతి అర్థాన్ యథా వణిక్ ॥ 31॥

రజఃసత్త్వతమోనిష్ఠాః రజఃసత్త్వతమోజుషః । ఉపాసతః ఇంద్రముఖ్యాన్ దేవాదీన్ న తథా ఏవ మామ్ ॥ 32॥

ఇష్ట్వా ఇహ దేవతాః యజ్ఞైః గత్వా రంస్యామహే దివి । తస్య అంతః ఇహ భూయాస్మః మహాశాలా మహాకులాః ॥ 33॥

ఏవం పుష్పితయా వాచా వ్యాక్షిప్తమనసాం నౄణామ్ । మానినాన్ చ అతిస్తబ్ధానాం మద్వార్తా అపి న రోచతే ॥ 34॥

వేదాః బ్రహ్మాత్మవిషయాః త్రికాండవిషయాః ఇమే । పరోక్షవాదాః ఋషయః పరోక్షం మమ చ ప్రియమ్ ॥ 35॥

శబ్దబ్రహ్మ సుదుర్బోధం ప్రాణ ఇంద్రియ మనోమయమ్ । అనంతపారం గంభీరం దుర్విగాహ్యం సముద్రవత్ ॥ 36॥

మయా ఉపబృంహితం భూమ్నా బ్రహ్మణా అనంతశక్తినా । భూతేషు ఘోషరూపేణ బిసేషు ఊర్ణ ఇవ లక్ష్యతే ॥ 37॥

యథా ఊర్ణనాభిః హృదయాత్ ఊర్ణాం ఉద్వమతే ముఖాత్ । ఆకాశాత్ ఘోషవాన్ ప్రాణః మనసా స్పర్శరూపిణా ॥ 38॥

ఛందోమయః అమృతమయః సహస్రపదవీం ప్రభుః । ఓంకారాత్ వ్యంజిత స్పర్శ స్వర ఉష్మ అంతస్థ భూషితామ్ ॥

39॥

విచిత్రభాషావితతాం ఛందోభిః చతుర ఉత్తరైః । అనంతపారాం బృహతీం సృజతి ఆక్షిపతే స్వయమ్ ॥ 40॥

గాయత్రీ ఉష్ణిక్ అనుష్టుప్ చ బృహతీ పంక్తిః ఏవ చ । త్రిష్టుప్ జగతీ అతిచ్ఛందః హి అత్యష్టి అతిజగత్ విరాట్ ॥ 41॥

కిం విధత్తే కిం ఆచష్టే కిం అనూద్య వికల్పయేత్ । ఇతి అస్యాః హృదయం లోకే న అన్యః మత్ వేద కశ్చన ॥42॥

మాం విధత్తే అభిధత్తే మాం వికల్ప్య అపోహ్యతే తు అహమ్ । ఏతావాన్ సర్వవేదార్థః శబ్దః ఆస్థాయ మాం భిదామ్ । మాయామాత్రం అనూద్య అంతే ప్రతిషిధ్య ప్రసీదతి ॥ 43॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే భగవద్ద్ధవసంవాదే వేదత్రయవిభాగనిరూపణం నామ ఏకవింశోఽధ్యాయః ॥ 21॥

అథ ద్వావింశః అధ్యాయః । ఉద్ధవః ఉవాచ

కతి తత్త్వాని విశ్వేశ సంఖ్యాతాని ఋషిభిః ప్రభో । నవ ఏకాదశ పంచ త్రీణి ఆత్థ త్వం ఇహ శుశ్రుమ ॥ 1

కేచిత్ షడ్వింశతిం ప్రాహుః అపరే పంచవింశతిమ్ । సప్త ఏకే నవ షట్ కేచిత్ చత్వారి ఏకాదశ అపరే । కేచిత్ సప్తదశ ప్రాహుః షోడశ ఏకే త్రయోదశ ॥ 2॥

ఏతావత్ త్వం హి సంఖ్యానాం ఋషయః యత్ వివక్షయా । గాయంతి పృథక్ ఆయుష్మన్ ఇదం నః వక్తుం అర్హసి ॥ 3॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

యుక్తం చ సంతి సర్వత్ర భాషంతే బ్రాహ్మణాః యథా । మాయాం మదీయాం ఉద్గృహ్య వదతాం కిం ను దుర్ఘటమ్ ॥ 4

న ఏతత్ ఏవం యథా ఆత్థ త్వం యత్ అహం వచ్మి తత్ తథా । ఏవం వివదతాం హేతుం శక్తయః మే దురత్యయాః ॥ 5॥

యాసాం వ్యతికరాత్ ఆసీత్ వికల్పః వదతాం పదమ్ । ప్రాప్తే శమదమే అపి ఏతి వాదస్తమను శామ్యతి ॥ 6॥

పరస్పరాన్ అనుప్రవేశాత్ తత్త్వానాం పురుషర్షభ । పౌర్వ అపర్య ప్రసంఖ్యానం యథా వక్తుః వివక్షితమ్ ॥ 7॥

ఏకస్మిన్ అపి దృశ్యంతే ప్రవిష్టాని ఇతరాణి చ । పూర్వస్మిన్ వా పరస్మిన్ వా తత్త్వే తత్త్వాని సర్వశః ॥ 8॥

పౌర్వ అపర్యం అతః అమీషాం ప్రసంఖ్యానం అభీప్సతామ్ । యథా వివిక్తం యత్ వక్త్రం గృహ్ణీమః యుక్తిసంభవాత్ ॥ 9॥

అనాది అవిద్యాయుక్తస్య పురుషస్య ఆత్మవేదనమ్ । స్వతః న సంభవాత్ అన్యః తత్త్వజ్ఞః జ్ఞానదః భవేత్ ॥ 10॥

పురుష ఈశ్వరయోః అత్ర న వైలక్షణ్యం అణు అపి । తత్ అన్యకల్పనాపార్థా జ్ఞానం చ ప్రకృతేః గుణః ॥ 11॥

ప్రకృతిః గుణసామ్యం వై ప్రకృతేః న ఆత్మనః గుణాః । సత్త్వం రజః తమః ఇతి స్థితి ఉత్పత్తి అంతహేతవః ॥ 12॥

సత్త్వం జ్ఞానం రజః కర్మ తమః అజ్ఞానం ఇహ ఉచ్యతే । గుణవ్యతికరః కాలః స్వభావః సూత్రం ఏవ చ ॥ 13॥

పురుషః ప్రకృతిః వ్యక్తం అహంకారః నభః అనిలః । జ్యోతిః ఆపః క్షితిః ఇతి తత్త్వాని ఉక్తాని మే నవ ॥ 14॥

శ్రోత్రం త్వక్ దర్శనం ఘ్రాణః జిహ్వా ఇతి జ్ఞానశక్తయః । వాక్ పాణి ఉపస్థ పాయు అంఘ్రిః కర్మాణ్యంగ ఉభయం మనః ॥ 15॥

శబ్దః స్పర్శః రసః గంధః రూపం చ ఇతి అర్థజాతయః । గతి ఉక్తి ఉత్సర్గ శిల్పాని కర్మ ఆయతన సిద్ధయః ॥ 16॥

సర్గ ఆదౌ ప్రకృతిః హి అస్య కార్య కారణ రూపిణీ । సత్త్వ ఆదిభిః గుణైః ధత్తే పురుషః అవ్యక్తః ఈక్షతే ॥ 17॥

వ్యక్త ఆదయః వికుర్వాణాః ధాతవః పురుష ఈక్షయా । లబ్ధవీర్యాః సృజంతి అండం సంహతాః ప్రకృతేః బలాత్ ॥ 18॥

సప్త ఏవ ధాతవః ఇతి తత్ర అర్థాః పంచ ఖాదయః । జ్ఞానం ఆత్మా ఉభయ ఆధారః తతః దేహ ఇంద్రియ ఆసవః ॥ 19॥

షడ్ ఇతి అత్ర అపి భూతాని పంచ షష్ఠః పరః పుమాన్ । తైః యుక్తః ఆత్మసంభూతైః సృష్ట్వా ఇదం సముపావిశత్ ॥ 20॥

చత్వారి ఏవ ఇతి తత్ర అపి తేజః ఆపః అన్నం ఆత్మనః । జాతాని తైః ఇదం జాతం జన్మ అవయవినః ఖలు ॥ 21॥

సంఖ్యానే సప్తదశకే భూతమాత్ర ఇంద్రియాణి చ । పంచపంచ ఏక మనసా ఆత్మా సప్తదశః స్మృతః ॥ 22॥

తద్వత్ షోడశసంఖ్యానే ఆత్మా ఏవ మనః ఉచ్యతే । భూతేంద్రియాణి పంచ ఏవ మనః ఆత్మా త్రయోదశః ॥ 23॥

ఏకాదశత్వః ఆత్మా అసౌ మహాభూతేంద్రియాణి చ । అష్టౌ ప్రకృతయః చ ఏవ పురుషః చ నవ ఇతి అథ ॥ 24॥

ఇతి నానా ప్రసంఖ్యానం తత్త్వానాం ఋషిభిః కృతమ్ । సర్వం న్యాయ్యం యుక్తిమత్వాత్ విదుషాం కిం అశోభనమ్ ॥ 25॥

ఉద్ధవః ఉవాచ

ప్రకృతిః పురుషః చ ఉభౌ యది అపి ఆత్మవిలక్షణౌ । అన్యోన్య అపాశ్రయాత్ కృష్ణ దృశ్యతే న భిదా తయోః । ప్రకృతౌ లక్ష్యతే హి ఆత్మా ప్రకృతిః చ తథా ఆత్మని ॥ 26

ఏవం మే పుండరీకాక్ష మహాంతం సంశయం హృది । ఛేత్తుం అర్హసి సర్వజ్ఞ వచోభిః నయనైపుణైః ॥ 27॥

త్వత్తః జ్ఞానం హి జీవానాం ప్రమోషః తే అత్ర శక్తితః । త్వం ఏవ హి ఆత్మ మాయాయా గతిం వేత్థ న చ అపరః ॥ 28॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

ప్రకృతిః పురుషః చ ఇతి వికల్పః పురుషర్షభ । ఏషః వైకారికః సర్గః గుణవ్యతికరాత్మకః ॥ 29

మమ అంగ మాయా గుణమయీ అనేకధా వికల్పబుద్ధీః చ గుణైః విధత్తే । వైకారికః త్రివిధః అధ్యాత్మం ఏకం అథ అధిదైవం అధిభూతం అన్యత్ ॥ 30॥

దృక్ రూపం ఆర్కం వపుః అత్ర రంధ్రే పరస్పరం సిధ్యతి యః స్వతః ఖే । ఆత్మా యత్ ఏషం అపరః యః ఆద్యః స్వయా అనుభూత్య అఖిలసిద్ధసిద్ధిః । ఏవం త్వక్ ఆది శ్రవణాది చక్షుః జిహ్వ ఆది నాస ఆది చ చిత్తయుక్తమ్ ॥ 31॥

యః అసౌ గుణక్షోభకృతౌ వికారః ప్రధానమూలాత్ మహతః ప్రసూతః । అహం త్రివృత్ మోహవికల్పహేతుః వైకారికః తామసః ఐంద్రియః చ ॥ 32॥

ఆత్మాపరిజ్ఞానమయః వివాదః హి అస్తి ఇతి న అస్తి ఇతి భిదార్థనిష్ఠః । వ్యర్థః అపి న ఏవ ఉపరమేత పుంసాం మత్తః పరావృత్తధియాం స్వలోకాత్ ॥ 33॥

ఉద్ధవః ఉవాచ

త్వత్తః పరావృత్తధియః స్వకృతైః కర్మభిః ప్రభో । ఉచ్చ అవచాన్ యథా దేహాన్ గృహ్ణంతి విసృజంతి చ ॥ 34

తత్ మమ ఆఖ్యాహి గోవింద దుర్విభావ్యం అనాత్మభిః । న హి ఏతత్ ప్రాయశః లోకే విద్వాంసః సంతి వంచితాః ॥ 35॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

మనః కర్మమయం నృణాం ఇంద్రియైః పంచభిః యుతమ్ । లోకాత్ లోకం ప్రయాతి అన్యః ఆత్మా తత్ అనువర్తతే ॥ 36

ధ్యాయన్ మనః అనువిషయాన్ దృష్టాన్ వా అనుశ్రుతాన్ అథ । ఉద్యత్ సీదత్ కర్మతంత్రం స్మృతిః తత్ అనుశామ్యతి ॥ 37॥

విషయ అభినివేశేన న ఆత్మానం యత్ స్మరేత్ పునః । జంతోః వై కస్యచిత్ హేతోః మృత్యుః అత్యంతవిస్మృతిః ॥ 38॥

జన్మ తు ఆత్మతయా పుంసః సర్వభావేన భూరిద । విషయ స్వీకృతిం ప్రాహుః యథా స్వప్నమనోరథః ॥ 39॥

స్వప్నం మనోరథం చ ఇత్థం ప్రాక్తనం న స్మరతి అసౌ । తత్ర పూర్వం ఇవ ఆత్మానం అపూర్వం చ అనుపశ్యతి ॥ 40॥

ఇంద్రియ ఆయన సృష్ట్యా ఇదం త్రైవిధ్యం భాతి వస్తుని । బహిః అంతః భిదాహేతుః జనః అసత్ జనకృత్ యథా ॥ 41॥

నిత్యదా హి అంగః భూతాని భవంతి న భవంతి చ । కాలేన అల్క్ష్యవేగేన సూక్ష్మత్వాత్ తత్ న దృశ్యతే ॥ 42॥

యథా అర్చిషాం స్రోతసాం చ ఫలానాం వా వనస్పతేః । తథా ఏవ సర్వభూతానాం వయః అవస్థా ఆదయః కృతాః ॥ 43॥

సః అయం దీపః అర్చిషాం యద్వత్ స్రోతసాం తత్ ఇదం జలమ్ । సః అయం పుమాన్ ఇతి నృణాం మృషాః గీః ధీః మృషా ఆయుషామ్ ॥ 44॥

మా స్వస్య కర్మబీజేన జాయతే సః అపి అయం పుమాన్ । మ్రియతే వామరః భ్రాంత్యా యథా అగ్నిః దారు సంయుతః ॥ 45॥

నిషేకగర్భజన్మాని బాల్యకౌమారయౌవనమ్ । వయోమధ్యం జరా మృత్యుః ఇతి అవస్థాః తనోః నవ ॥ 46॥

ఏతాః మనోరథమయీః హి అన్యస్య ఉచ్చావచాః తనూః । గుణసంగాత్ ఉపాదత్తే క్వచిత్ కశ్చిత్ జహాతి చ ॥ 47॥

ఆత్మనః పితృపుత్రాభ్యాం అనుమేయౌ భవాప్యయౌ । న భవాప్యయవస్తూనాం అభిజ్ఞః ద్వయలక్షణః ॥ 48॥

తరోః బీజవిపాకాభ్యాం యః విద్వాత్ జన్మసంయమౌ । తరోః విలక్షణః ద్రష్టా ఏవం ద్రష్టా తనోః పృథక్ ॥ 49॥

ప్రకృతేః ఏవం ఆత్మానం అవివిచ్య అబుధః పుమాన్ । తత్త్వేన స్పర్శసంమూఢః సంసారం ప్రతిపద్యతే ॥ 50॥

సత్త్వసంగాత్ ఋషీన్ దేవాన్ రజసా అసురమానుషాన్ । తమసా భూతతిర్యక్త్వం భ్రామితః యాతి కర్మభిః ॥ 51॥

నృత్యతః గాయతః పశ్యన్ యథా ఏవ అనుకరోతి తాన్ । ఏవం బుద్ధిగుణాన్ పశ్యన్ అనీహః అపి అనుకార్యతే ॥ 52॥

యథా అంభసా ప్రచలతా తరవః అపి చలాః ఇవ । చక్షుషా భ్రామ్యమాణేన దృశ్యతే భ్రమతి ఇవ భూః ॥ 53॥

యథా మనోరథధియః విషయానుభవః మృషా । స్వప్నదృష్టాః చ దాశార్హ తథా సంసారః ఆత్మనః ॥ 54॥

అర్థే హి అవిద్యమానే అపి సంసృతిః న నివర్తతే । ధ్యాయతః విషయాన్ అస్య స్వప్నే అనర్థ ఆగమః యథా ॥ 55॥

తస్మాత్ ఉద్ధవ మా భుంక్ష్వ విషయాన్ అసత్ ఇంద్రియైః । ఆత్మా అగ్రహణనిర్భాతం పశ్య వైకల్పికం భ్రమమ్ ॥ 56॥

క్షిప్తః అవమానితః అసద్భిః ప్రలబ్ధః అసూయితః అథవా । తాడితః సంనిబద్ధః వా వృత్త్యా వా పరిహాపితః ॥ 57॥

నిష్ఠితః మూత్రితః బహుధా ఏవం ప్రకంపితః । శ్రేయస్కామః కృచ్ఛ్రగతః ఆత్మనా ఆత్మానం ఉద్ధరేత్ ॥ 58॥

ఉద్ధవః ఉవాచ

యథా ఏవం అనుబుద్ధ్యేయం వద నః వదతాం వర । సుదుఃసహం ఇమం మన్యః ఆత్మని అసత్ అతిక్రమమ్ ॥ 59

విదుషం అపి విశ్వాత్మన్ ప్రకృతిః హి బలీయసీ । ఋతే త్వత్ ధర్మనిరతాన్ శాంతాః తే చరణాలయాన్ ॥ 60॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే భగవదుద్ధవసంవాదే ద్వావింశోఽధ్యాయః ॥ 22॥

అథ త్రయోవింశః అధ్యాయః । బాదరాయణిః ఉవాచ

సః ఏవం ఆశంసితః ఉద్ధవేన భాగవతముఖ్యేన దాశార్హముఖ్యః । సభాజయన్ బృత్యవచః ముకుందః తం ఆబభాషే శ్రవణీయవీర్యః ॥ 1

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

బర్హస్పత్య సః వై న అత్ర సాధుః వై దుర్జన్ ఈరితైః । దురుక్తైః భిన్నం ఆత్మానం యః సమాధాతుం ఈశ్వరః ॥ 2

న తథా తప్యతే విద్ధః పుమాన్ బాణైః సుమర్మగైః । యథా తుదంతి మర్మస్థాః హి అసతాం పరుషేషవః ॥ 3॥

కథయంతి మహత్పుణ్యం ఇతిహాసం ఇహ ఉద్ధవ । తం అహం వర్ణయిష్యామి నిబోధ సుసమాహితః ॥ 4॥

కేనచిత్ భిక్షుణా గీతం పరిభూతేన దుర్జనైః । స్మరతాః ధృతియుక్తేన విపాకం నిజకర్మణామ్ ॥ 5॥

అవనిషు ద్విజః కశ్చిత్ ఆసీత్ ఆఢ్యతమః శ్రియా । వార్తావృత్తిః కదర్యః తు కామీ లుబ్ధః అతికోపనః ॥ 6॥

జ్ఞాతయః అతిథయః తస్య వాఙ్మాత్రేణ అపి న అర్చితాః । శూన్య అవసథః ఆత్మా అపి కాలే కామైః అనర్చితః ॥ 7॥

దుఃశీలస్య కదర్యస్య ద్రుహ్యంతే పుత్రబాంధవాః । దారా దుహితరః భృత్యాః విషణ్ణాః న ఆచరన్ ప్రియమ్ ॥ 8॥

తస్య ఏవం యక్షవిత్తస్య చ్యుతస్య ఉభయలోకతః । ధర్మకామవిహీనస్య చుక్రుధుః పంచభాగినః ॥ 9॥

తత్ అవధ్యాన విస్రస్త పుణ్య స్కంధస్య భూరిద । అర్థః అపి అగచ్ఛన్ నిధనం బహు ఆయాస పరిశ్రమః ॥ 10॥

జ్ఞాతయః జగృహుః కించిత్ కించిత్ అస్యవః ఉద్ధవ । దైవతః కాలతః కించిత్ బ్రహ్మబంధోః నృపార్థివాత్ ॥ 11॥

సః ఏవం ద్రవిణే నష్టే ధర్మకామవివర్జితః । ఉపేక్షితః చ స్వజనైః చింతాం ఆప దురత్యయామ్ ॥ 12॥

తస్య ఏవం ధ్యాయతః దీర్ఘం నష్టరాయః తపస్వినః । ఖిద్యతః బాష్పకంఠస్య నిర్వేదః సుమహాన్ అభూత్ ॥ 13॥

సః చ ఆహ ఇదం అహో కష్టం వృథా ఆత్మా మే అనుతాపితః । న ధర్మాయ న కామాయ యస్య అర్థ ఆయాసః ఈదృశః ॥ 14॥

ప్రాయేణ అర్థాః కదర్యాణాం న సుఖాయ కదాచన । ఇహ చ ఆత్మోపతాపాయ మృతస్య నరకాయ చ ॥ 15॥

యశః యశస్వినాం శుద్ధం శ్లాఘ్యాః యే గుణినాం గుణాః । లోభః స్వల్పః అపి తాన్ హంతి శ్విత్రః రూపం ఇవ ఇప్సితమ్ ॥ 16॥

అర్థస్య సాధనే సిద్ధః ఉత్కర్షే రక్షణే వ్యయే । నాశ ఉపభోగః ఆయాసః త్రాసః చింతా భ్రమః నృణామ్ ॥ 17॥

స్తేయం హింసా అనృతం దంభః కామః క్రోధః స్మయః మదః । భేదః వైరం అవిశ్వాసః సంస్పర్ధా వ్యసనాని చ ॥ 18॥

ఏతే పంచదశాన్ అర్థాః హి అర్థమూలాః మతాః నృణామ్ । తస్మాత్ అనర్థం అర్థాఖ్యం శ్రేయః అర్థీ దూరతః త్యజేత్ ॥ 19॥

భిద్యంతే భ్రాతరః దారాః పితరః సుహృదః తథా । ఏకాస్నిగ్ధాః కాకిణినా సద్యః సర్వే అరయః కృతాః ॥ 20॥

అర్థేన అల్పీయసా హి ఏతే సంరబ్ధా దీప్తం అన్యవః । త్యజంతి ఆశు స్పృధః ఘ్నంతి సహసా ఉత్సృజ్య సౌహృదమ్ ॥

21॥

లబ్ధ్వా జన్మ అమరప్రార్థ్యం మానుష్యం తత్ ద్విజ అగ్ర్యతామ్ । తత్ అనాదృత్య యే స్వార్థం ఘ్నంతి యాంతి అశుభాం గతిమ్ ॥

22॥

స్వర్గ అపవర్గయోః ద్వారం ప్రాప్య లోకం ఇమం పుమాన్ । ద్రవిణే కః అనూషజ్జేత మర్త్యః అనర్థస్య ధామని ॥ 23॥

దేవర్షి పితృ భూతాని జ్ఞాతీన్ బంధూన్ చ భాగినః । అసంవిభజ్య చ ఆత్మానం యక్షవిత్తః పతతి అధః ॥ 24॥

వ్యర్థయా అర్థేహయా విత్తం ప్రమత్తస్య వయః బలమ్ । కుశలాః యేన సిధ్యంతి జరఠః కిం ను సాధయే ॥ 25॥

కస్మాత్ సంక్లిశ్యతే విద్వాన్ వ్యర్థయా అర్థేహయా అసకృత్ । కస్యచిత్ మాయయా నూనం లోకః అయం సువిమోహితః ॥ 26॥

కిం ధనైః ధనదైః వా కిం కామైః వా కామదైః ఉత । మృత్యునా గ్రస్యమానస్య కర్మభిః వా ఉత జన్మదైః ॥ 27॥

నూనం మే భగవాన్ తుష్టః సర్వదేవమయః హరిః । యేన నీతః దశాం ఏతాం నిర్వేదః చ ఆత్మనః ప్లవః ॥ 28॥

సః అహం కలౌ అశేషేణ శోషయిహ్హ్యే అంగం ఆత్మనః । అప్రమత్తః అఖిలస్వార్థే యది స్యాత్ సిద్ధః ఆత్మని ॥ 29॥

తత్ర మాం అనుమోదేరన్ దేవాః త్రిభువనేశ్వరాః । ముహూర్తేన బ్రహ్మలోకం ఖట్వాంగః సమసాధయత్ ॥ 30॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

ఇతి అభిప్రేత్య మనసా హి ఆవంత్యః ద్విజసత్తమః । ఉన్ముచ్య హృదయగ్రంథీన్ శాంతః భిక్షుః అభూత్ మునిః ॥ 31

సః చచార మహీం ఏతాం సంయత ఆత్మేంద్రియ అనిలః । భిక్షార్థం నగర గ్రామాన్ అసంగః అలక్షితః అవిశత్ ॥ 32॥

తం వై ప్రవయసం భిక్షుం అవధూతం అసజ్జనాః । దృష్ట్వా పర్యభవన్ భద్రః బహ్వీభిః పరిభూతిభిః ॥ 33॥

కేచిత్ త్రివేణుం జగృహుః ఏకే పాత్రం కమండలుమ్ । పీఠం చ ఏకే అక్షసూత్రం చ కంథాం చీరాణి కేచన ॥ 34॥

ప్రదాయ చ పునః తాని దర్శితాని ఆదదుః మునేః । అన్నం చ భైక్ష్యసంపన్నం భుంజానస్య సరిత్ తటే ॥ 35॥

మూత్రయంతి చ పాపిష్ఠాః ష్ఠీవంతి అస్య చ మూర్ధని । యతవాచం వాచయంతి తాడయంతి న వక్తి చేత్ ॥ 36॥

తర్జయంతి అపరే వాగ్భిః స్తేనః అయం ఇతి వాదినః । బధ్నంతి రజ్జ్వా తం కేచిత్ బధ్యతాం బధ్యతాం ఇతి ॥ 37॥

క్షిపంతి ఏకే అవజానంతః ఏషః ధర్మధ్వజః శఠః । క్షీణవిత్తః ఇమాం వృత్తిం అగ్రహీత్ స్వజన ఉజ్ఝితః ॥ 38॥

అహో ఏషః మహాసారః ధృతిమాన్ గిరిః ఆడివ । మౌనేన సాధయతి అర్థం బకవత్ దృఢనిశ్చయః ॥ 39॥

ఇతి ఏకే విహసంతి ఏనం ఏకే దుర్వాతయంతి చ । తం బబంధుః నిరురుధుః యథా క్రీడనకం ద్విజమ్ ॥ 40॥

ఏవం సః భౌతికం దుఃఖం దైవికం దైహికం చ యత్ । భోక్తవ్యం ఆత్మనః దిష్టం ప్రాప్తం ప్రాప్తం అబుధ్యత ॥ 41॥

పరిభూతః ఇమాం గాథాం అగాయత నరాధమైః । పాతయద్భిః స్వధర్మస్థః ధృతిం ఆస్థాయ సాత్వికీమ్ ॥ 42॥

ద్విజః ఉవాచ

న అయం జనః మే సుఖదుఃఖహేతుః న దేవతాత్మా గ్రహకర్మకాలాః । మనః పరం కారణం ఆమనంతి సంసారచక్రం పరివర్తయేత్ యత్ ॥ 43

మనః గుణాన్ వై సృజతే బలీయః తతః చ కర్మాణి విలక్షణాని । శుక్లాని కృష్ణాని అథ లోహితాని తేభ్యః సవర్ణాః సృతయః భవంతి ॥ 44॥

అనీహః ఆత్మా మనసా సమీహతా హిరణ్మయః మత్సఖః ఉద్విచష్టే । మనః స్వలింగం పరిగృహ్య కామాన్ జుషన్ నిబద్ధః గుణసంగతః అసౌ ॥ 45॥

దానం స్వధర్మః నియమః యమః చ శ్రుతం చ కర్మాణి చ సద్వ్రతాని । సర్వే మనోనిగ్రహలక్షణాంతాః పరః హి యోగః మనసః సమాధి ॥ 46॥

సమాహితం యస్య మనః ప్రశాంతం దానాదిభిః కిం వద తస్య కృత్యమ్ । అసంయతం యస్య మనః వినశ్యత్ దానాదిభిః చేత్ అపరం కిమేభిః ॥ 47॥

మనోవశే అన్యే హి అభవన్ స్మ దేవాః మనః చ న అన్యస్య వశం సమేతి । భీష్మః హి దేవః సహసః సహీయాన్ యుంజ్యాత్ వశే తం సః హి దేవదేవః ॥ 48॥

తం దుర్జయం శత్రుం అసహ్యవేగం మరుంతుదం తత్ న విజిత్య కేచిత్ । కుర్వంతి అసత్ విగ్రహం అత్ర మర్త్యైః మిత్రాణి ఉదాసీన రిపూన్ విమూఢాః ॥ 49॥

దేహం మనోమాత్రం ఇమం గృహీత్వా మమ అహం ఇతి అంధ ధియః మనుష్యాః । ఏషః అహం అన్యః అయం ఇతి భ్రమేణ దురంతపారే తమసి భ్రమంతి ॥ 50॥

జనః తు హేతుః సుఖదుఃఖయోః చేత్ కిం ఆత్మనః చ అత్ర హ భౌమయోః తత్ । జిహ్వాం క్వచిత్ సందశతి స్వదద్భిః తత్ వేదనాయాం కతమాయ కుప్యేత్ ॥ 51॥

దుఃఖస్య హేతుః యది దేవతాః తు కిం ఆత్మనః తత్ర వికారయోః తత్ । యత్ అంగం అంగేన నిహన్యతే క్వచిత్ క్రుధ్యేత కస్మై పురుషః స్వదేహే ॥ 52॥

ఆత్మా యది స్యాత్ సుఖదుఃఖహేతుః కిం అన్యతః తత్ర నిజస్వభావః । న హి ఆత్మనః అన్యత్ యది తత్ మృషా స్యాత్ క్రుధ్యేత కస్మాత్ న సుఖం న దుఃఖమ్ ॥ 53॥

గ్రహాః నిమిత్తం సుఖదుఃఖయోః చేత్ కిం ఆత్మనః అజస్య జనస్య తే వై । గ్రహైః గ్రహస్య ఏవ వదంతి పీడాం క్రుధ్యేత కస్మై పురుషః తతః అన్యః ॥ 54॥

కర్మాః తు హేతుః సుఖదుఃఖయోః చేత్ కిం ఆత్మనః తత్ హి జడాజడత్వే । దేహః తు అచిత్పురుషః అయం సుపర్ణః క్రుధ్యేత కస్మై న హి కర్మమూలమ్ ॥ 55॥

కాలః తు హేతుః సుఖదుఃఖయోః చేత్ కిం ఆత్మనః తత్ర తత్ ఆత్మకః అసౌ । న అగ్నేః హి తాపః న హిమస్య తత్ స్యాత్ క్రుధ్యేత కస్మై న పరస్య ద్వంద్వమ్ ॥ 56॥

న కేనచిత్ క్వ అపి కథంచన అస్య ద్వంద్వ ఉపరాగః పరతః పరస్య । యథాహమః సంసృతిరూపిణః స్యాత్ ఏవం ప్రబుద్ధః న బిభేతి భూతైః ॥ 57॥

ఏతాం సః ఆస్థాయ పరాత్మనిష్ఠాం అధ్యాసితాం పూర్వతమైః మహర్షిభిః । అహం తరిష్యామి దురంతపారం తమః ముకుంద అంఘ్రినిషేవయా ఏవ ॥ 58॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

నిర్విద్య నష్టద్రవిణః గతక్లమః ప్రవ్రజ్య గాం పర్యటమానః ఇత్థమ్ । నిరాకృతః అసద్భిః అపి స్వధర్మాత్ అకంపితః అముం మునిః ఆహ గాథామ్ ॥ 59

సుఖదుఃఖప్రదః న అన్యః పురుషస్య ఆత్మవిభ్రమః । మిత్ర ఉదాసీనరిపవః సంసారః తమసః కృతః ॥ 60॥

తస్మాత్ సర్వాత్మనా తాత నిగృహాణ మనో ధియా । మయి ఆవేశితయా యుక్తః ఏతావాన్ యోగసంగ్రహః ॥ 61॥

యః ఏతాం భిక్షుణా గీతాం బ్రహ్మనిష్ఠాం సమాహితః । ధారయన్ శ్రావయన్ శ్రుణ్వన్ ద్వంద్వైః న ఏవ అభిభూయతే ॥ 62॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే భగవదుద్ధవసంవాదే బిక్షుగీతనిరూపణం నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః ॥ 23॥

అథ చతుర్వింశోఽధ్యాః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

అథ తే సంప్రవక్ష్యామి సాంఖ్యం పూర్వైః వినిశ్చితమ్ । యత్ విజ్ఞాయ పుమాన్ సద్యః జహ్యాత్ వైకల్పికం భ్రమమ్ ॥ 1

ఆసీత్ జ్ఞానం అథః హి అర్థః ఏకం ఏవ అవికల్పితమ్ । యదా వివేకనిపుణాః ఆదౌ కృతయుగే అయుగే ॥ 2॥

తత్ మాయాఫలరూపేణ కేవలం నిర్వికల్పితమ్ । వాఙ్మనః అగోచరం సత్యం ద్విధా సమభవత్ బృహత్ ॥ 3॥

తయోః ఏకతరః హి అర్థః ప్రకృతిః సోభయాత్మికా । జ్ఞానం తు అన్యతరః భావః పురుషః సః అభిధీయతే ॥ 4॥

తమః రజః సత్త్వం ఇతి ప్రకృతేః అభవన్ గుణాః । మయా ప్రక్షోభ్యమాణాయాః పురుష అనుమతేన చ ॥ 5॥

తేభ్యః సమభవత్ సూత్రం మహాన్ సూత్రేణ సంయుతః । తతః వికుర్వతః జాతః యః అహంకారః విమోహనః ॥ 6॥

వైకారికః తైజసః చ తామసః చ ఇతి అహం త్రివృత్ । తన్మాత్ర ఇంద్రియ మనసాం కారణం చిత్ అచిత్ మయః ॥ 7॥

అర్థః తన్మాత్రికాత్ జజ్ఞే తామసాత్ ఇంద్రియాణి చ । తైజసాత్ దేవతాః ఆసన్ ఏకాదశ చ వైకృతాత్ ॥ 8॥

మయా సంచోదితాః భావాః సర్వే సంహతి అకారిణః । అండం ఉత్పాదయామాసుః మమ ఆయతనం ఉత్తమమ్ ॥ 9॥

తస్మిన్ అహం సమభవం అండే సలిలసంస్థితౌ । మమ నాభ్యాం అభూత్ పద్మం విశ్వాఖ్యం తత్ర చ ఆత్మభూః ॥

10॥

సః అసృజత్ తపసా యుక్తః రజసా మత్ అనుగ్రహాత్ । లోకాన్ సపాలాన్ విశ్వాత్మా భూః భువః స్వః ఇతి త్రిధా ॥ 11॥

దేవానాం ఓకః ఆసీత్ స్వః భూతానాం చ భువః పదమ్ । మర్త్య ఆదీనాం చ భూః లోకః సిద్ధానాం త్రితయాత్ పరమ్ ॥

12॥

అధః అసురాణాం నాగానాం భూమేః ఓకః అసృజత్ ప్రభుః । త్రిలోక్యాం గతయః సర్వాః కర్మణాం త్రిగుణ ఆత్మనామ్ ॥ 13॥

యోగస్య తపసః చ ఏవ న్యాసస్య గతయః అమలాః । మహః జనః తపః సత్యం భక్తియోగస్య మద్గతిః ॥ 14॥

మయా కాలాత్మనా ధాత్రా కర్మయుక్తం ఇదం జగత్ । గుణప్రవాహః ఏతస్మిన్ ఉన్మజ్జతి నిమజ్జతి ॥ 15॥

అణుః బృహత్ కృశః స్థూలః యః యః భావః ప్రసిధ్యతి । సర్వః అపి ఉభయసంయుక్తః ప్రకృత్యా పురుషేణ చ ॥ 16॥

యః తు యస్య ఆదిః అంతః చ సః వై మధ్యం చ తస్య సన్ । వికారః వ్యవహారార్థః యథా తైజస పార్థివాః ॥ 17॥

యత్ ఉపాదాయ పూర్వః తు భావః వికురుతే అపరమ్ । ఆదిః అంతః యదా యస్య తత్ సత్యం అభిధీయతే ॥ 18॥

ప్రకృతిః హి అస్య ఉపాదానం ఆధారః పురుషః పరః । సతః అభివ్యంజకః కాలః బ్రహ్మ తత్ త్రితయం తు అహమ్ ॥ 19॥

సర్గః ప్రవర్తతే తావత్ పౌర్వ అపర్యేణ నిత్యశః । మహాన్ గుణవిసర్గ అర్థః స్థితి అంతః యావత్ ఈక్షణమ్ ॥ 20॥

విరాట్ మయా ఆసాద్యమానః లోకకల్పవికల్పకః । పంచత్వాయ విశేషాయ కల్పతే భువనైః సహ ॥ 21॥

అన్నే ప్రలీయతే మర్త్యం అన్నం ధానాసు లీయతే । ధానాః భూమౌ ప్రలీయంతే భూమిః గంధే ప్రలీయతే ॥ 22॥

అప్సు ప్రలీయంతే గంధః ఆపః చ స్వగుణే రసే । లీయతే జ్యోతిషి రసః జ్యోతీ రూపే ప్రలీయతే ॥ 23॥

రూపం వాయౌ సః చ స్పర్శే లీయతే సః అపి చ అంబరే । అంబరం శబ్దతన్మాత్రః ఇంద్రియాణి స్వయోనిషు ॥ 24॥

యోనిః వైకారికే సౌమ్య లీయతే మనసి ఈశ్వరే । శబ్దః భూతాదిం అపి ఏతి భూతాదిః మహతి ప్రభుః ॥ 25॥

సః లీయతే మహాన్ స్వేషు గుణేషు గుణవత్తమః । తే అవ్యక్తే సంప్రలీయంతే తత్కలే లీయతే అవ్యయే ॥ 26॥

కాలః మాయామయే జీవే జీవః ఆత్మని మయి అజే । ఆత్మా కేవలః ఆత్మస్థః వికల్ప అపాయ లక్షణః ॥ 27॥

ఏవం అన్వీక్షమాణస్య కథం వైకల్పికః భ్రమః । మనసః హృది తిష్ఠేత వ్యోమ్ని ఇవ అర్క ఉదయే తమః ॥ 28॥

ఏషః సాంఖ్యవిధిః ప్రోక్తః సంశయగ్రంథిభేదనః । ప్రతిలోమ అనులోమాభ్యాం పరావరదృశా మయా ॥ 29॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే ప్రకృతిపురుషసాంఖ్యయోగో నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః ॥ 24॥

అథ పంచవింశోఽధ్యాయః । శ్రీభగవానువాచ

గుణానాం అసమిశ్రాణాం పుమాన్యేన యథా భవేత్ । తన్మే పురుషవర్య ఇఅదం ఉపధారయ శంసతః ॥ 1

సమః దమః తితిక్షా ఈక్షా తపః సత్యం దయా స్మృతిః । తుష్టిః త్యాగః అస్పృహా శ్రద్ధా హ్రీః దయా ఆదిః స్వనిర్వృతిః ॥ 2॥

కామః ఈహా మదః తృష్ణా స్తంభః ఆశీః భిదా సుఖమ్ । మద ఉత్సాహః యశః ప్రీతిః హాస్యం వీర్యం బల ఉద్యమః ॥ 3॥

క్రోధః లోభః అనృతం హింసా యాంచా దంభః క్లమః కలిః । శోకమోహౌ విషాదార్తీ నిద్రా ఆశా భీః అనుద్యమః ॥ 4॥

సత్త్వస్య రజసః చ ఏతాః తమసః చ అనుమూర్వశః । వృత్తయః వర్ణితప్రాయాః సంనిపాతం అథః శ్రుణు ॥ 5॥

సంనిపాతః తు అహం ఇతి మమ ఇతి ఉద్ధవ యా మతిః । వ్యవహారః సంనిపాతః మనోమాత్ర ఇంద్రియాసుభిః ॥ 6॥

ధర్మే చ అర్థే చ కామే చ యదా అసౌ పరినిష్ఠితః । గుణానాం సంనికర్షః అయం శ్రద్ధాః అతిధనావహః ॥ 7॥

ప్రవృత్తిలక్షణే నిష్ఠా పుమాన్ యః హి గృహాశ్రమే । స్వధర్మే చ అనుతిష్ఠేత గుణానాం సమితిః హి సా ॥ 8॥

పురుషం సత్త్వసంయుక్తం అనుమీయాత్ శమ ఆదిభిః । కామాదిభీ రజోయుక్తం క్రోధాద్యైః తమసా యుతమ్ ॥ 9॥

యదా భజతి మాం భక్త్యా నిరపేక్షః స్వకర్మభిః । తం సత్త్వప్రకృతిం విద్యాత్ పురుషం స్త్రియం ఏవ వా ॥ 10॥

యదా ఆశిషః ఆశాస్య మాం భజేత స్వకర్మభిః । తం రజఃప్రకృతిం విద్యాత్ హింసాం ఆశాస్య తామసమ్ ॥ 11॥

సత్త్వం రజః తమః ఇతి గుణాః జీవస్య న ఏవ మే । చిత్తజా యైః తు భూతానాం సజ్జమానః నిబధ్యతే ॥ 12॥

యదేతరౌ జయేత్ సత్త్వం భాస్వరం విశదం శివమ్ । తదా సుఖేన యుజ్యేత ధర్మజ్ఞాన ఆదిభిః పుమాన్ ॥ 13॥

యదా జయేత్ తమః సత్త్వం రజః సంగం భిదా చలమ్ । తదా దుఃఖేన యుజ్యేత కర్మణా యశసా శ్రియా ॥ 14॥

యదా జయేత్ రజః సత్త్వం తమః మూఢః లయం జడమ్ । యుజ్యేత శోకమోహాభ్యాం నిద్రయా హింసయా ఆశయా ॥ 15॥

యదా చిత్తం ప్రసీదేత ఇంద్రియాణాం చ నిర్వృతిః । దేహే అభయం మనోసంగం తత్ సత్త్వం విద్ధి మత్పదమ్ ॥ 16॥

వికుర్వన్ క్రియయా చ అధీర నిర్వృతిః చ చేతసామ్ । గాత్రాస్వాస్థ్యం మనః భ్రాంతం రజః ఏతైః నిశామయ ॥ 17॥

సీదత్ చిత్తం విలీయేత చేతసః గ్రహణే అక్షమమ్ । మనః నష్టం తమః గ్లానిః తమః తత్ ఉపధారయ ॥ 18॥

ఏధమానే గుణే సత్త్వే దేవానాం బలం ఏధతే । అసురాణాం చ రజసి తమసి ఉద్ధవ రక్షసామ్ ॥ 19॥

సత్త్వాత్ జగరణం విద్యాత్ రజసా స్వప్నం ఆదిశేత్ । ప్రస్వాపం తమసా జంతోః తురీయం త్రిషు సంతతమ్ ॥ 20॥

ఉపర్యుపరి గచ్ఛంతి సత్త్వేన ఆబ్రహ్మణః జనాః । తమసా అధః అధః ఆముఖ్యాత్ రజసా అంతరచారిణః ॥ 21॥

సత్త్వే ప్రలీనాః స్వః యాంతి నరలోకం రజోలయాః । తమోలయాః తు నిరయం యాంతి మాం ఏవ నిర్గుణాః ॥ 22॥

మదర్పణం నిష్ఫలం వా సాత్వికం నిజకర్మ తత్ । రాజసం ఫలసంకల్పం హింసాప్రాయాది తామసమ్ ॥ 23॥

కైవల్యం సాత్వికం జ్ఞానం రజః వైకల్పికం చ యత్ । ప్రాకృతం తామసం జ్ఞానం మన్నిష్ఠం నిర్గుణం స్మృతమ్ ॥ 24॥

వనం తు సాత్వికః వాసః గ్రామః రాజసః ఉచ్యతే । తామసం ద్యూతసదనం మన్నికేతనం తు నిర్గుణమ్ ॥ 25॥

సాత్వికః కారకః అసంగీ రాగాంధః రాజసః స్మృతః । తామసః స్మృతివిభ్రష్టః నిర్గుణః మదపాశ్రయః ॥ 26॥

సాత్త్వికీ ఆధ్యాత్మికీ శ్రద్ధా కర్మశ్రద్ధా తు రాజసీ । తామస్యధర్మే యా శ్రద్ధా మత్సేవాయాం తు నిర్గుణా ॥ 27॥

పథ్యం పూతం అనాయః తం ఆహార్యం సాత్త్వికం స్మృతమ్ । రాజసం చ ఇంద్రియప్రేష్ఠం తామసం చ ఆర్తిద అశుచి ॥ 28॥

సాత్త్వికం సుఖం ఆత్మోత్థం విషయోత్థం తు రాజసమ్ । తామసం మోహదైనోత్థం నిర్గుణం మదపాశ్రయమ్ ॥ 29॥

ద్రవ్యం దేశః ఫలం కాలః జ్ఞానం కర్మ చ కారకాః । శ్రద్ధా అవస్థా ఆకృతిః నిష్ఠా త్రైగుణ్యః సర్వః ఏవ హి ॥

30॥

సర్వే గుణమయాః భావాః పురుష అవ్యక్త ధిష్ఠితాః ॥ 31॥

ఏతాః సంసృతయః పుంసః గుణకర్మనిబంధనాః । యేన ఇమే నిర్జితాః సౌమ్య గుణాః జీవేన చిత్తజాః । భక్తియోగేన మన్నిష్ఠః మద్భావాయ ప్రపద్యతే ॥ 32॥

తస్మాత్ అహం ఇమం లబ్ధ్వా జ్ఞానవిజ్ఞానసంభవమ్ । గుణసంగం వినిర్ధూయ మాం భజంతు విచక్షణాః ॥ 33॥

నిఃసంగః మాం భజేత్ విద్వాన్ అప్రమత్తః జితేంద్రియః । రజః తమః చ అభిజయేత్ సత్త్వసంసేవయా మునిః ॥ 34॥

సత్త్వం చ అభిజయేత్ యుక్తః నైరపేక్ష్యేణ శాంతధీః । సంపద్యతే గుణైః ముక్తః జీవః జీవం విహాయ మామ్ ॥ 35॥

జీవః జీవవినిర్ముక్తః గుణైః చ ఆశయసంభవైః । మయా ఏవ బ్రహ్మణా పూర్ణః న బహిః న అంతరః చరేత్ ॥ 36॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే గుణనిర్గుణనిరూపణం నామ పంచవింశోఽధ్యాయః ॥ 25॥

అథ షడ్వింశోఽధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

మత్ లక్షణం ఇమం కాయం లబ్ధ్వా మద్ధర్మః ఆస్థితః । ఆనందం పరమాత్మానం ఆత్మస్థం సముపైతి మామ్ ॥1

గుణమయ్యాః జీవయోన్యాః విముక్తః జ్ఞాననిష్ఠయా । గుణేషు మాయామాత్రేషు దృశ్యమానేషు అవస్తుతః । వర్తమానః అపి న పుమాన్ యుజ్యతే అవస్తుభిః గుణైః ॥ 2॥

సంగం న కుర్యాత్ అసతాం శిశ్న ఉదర తృపాం క్వచిత్ । తస్య అనుగతః తమసి అంధే పతతి అంధ అనుగాంధవత్ ॥ 3॥

ఐలః సమ్రాట్ ఇమాం గాథాం అగాయత బృహచ్ఛ్రవాః । ఉర్వశీ విరహాత్ ముహ్యన్ నిర్విణ్ణః శోకసంయమే ॥ 4॥

త్యక్త్వా ఆత్మానం వ్రజంతీం తాం నగ్నః ఉన్మత్తవత్ నృపః । విలపన్ అన్వగాత్ జాయే ఘోరే తిష్ఠ ఇతి విక్లవః ॥ 5॥

కామాన్ అతృప్తః అనుజుషన్ క్షుల్లకాన్ వర్షయామినీః । న వేద యాంతీః న అయాంతీః ఉర్వశీ ఆకృష్టచేఅతనః ॥ 6॥

ఐలః ఉవాచ

అహో మే మోహవిస్తారః కామకష్మలచేతసః । దేవ్యాః గృహీతకంఠస్య న ఆయుఃఖండాః ఇమే స్మృతాః ॥ 7

న అహం వేద అభినిర్ముక్తః సూర్యః వా అభ్యుదితః అముయా । ముషితః వర్షపూగానాం బత అహాని గతాని ఉత ॥ 8॥

అహో మే ఆత్మసంమోహః యేన ఆత్మా యోషితాం కృతః । క్రీడామృగః చక్రవర్తీ నరదేవశిఖామణిః ॥ 9॥

సపరిచ్ఛదం ఆత్మానం హిత్వా తృణం ఇవ ఈశ్వరమ్ । యాంతీం స్త్రియం చ అన్వగమం నగ్నః ఉన్మత్తవత్ రుదన్ ॥ 10॥

కుతః తస్య అనుభావః స్యాత్ తేజః ఈశత్వం ఏవ వా । యః అన్వగచ్ఛం స్త్రియం యాంతీం ఖరవత్ పాదతాడితః ॥ 11॥

కిం విద్యయా కిం తపసా కిం త్యాగేన శ్రుతేన వా । కిం వివిక్తేన మౌనేన స్త్రీభిః యస్య మనః హృతమ్ ॥ 12॥

స్వార్థస్య అకోవిదం ధిఙ్ మాం మూర్ఖం పండిత మానినమ్ । యః అహం ఈశ్వరతాం ప్రాప్య స్త్రీభిః గో ఖరవత్ జితః ॥ 13॥

సేవతః వర్షపూగాత్ మే ఉర్వశ్యః అధరాసవమ్ । న తృప్యతి ఆత్మభూః కామః వహ్నిః ఆహుతిభిః యథా ॥ 14॥

పుంశ్చల్యా అపహృతం చిత్తం కోన్వన్యః మోచితుం ప్రభుః । ఆత్మారామేశ్వరం ఋతే భగవంతం అధోక్షజమ్ ॥ 15॥

బోధితస్య అపి దేవ్యా మే సూక్తవాక్యేన దుర్మతేః । మనోగతః మహామోహః న అపయాతి అజితాత్మనః ॥ 16॥

కిం ఏతయా నః అపకృతం రజ్జ్వా వా సర్పచేతసః । రజ్జుస్వరూప అవిదుషః యః అహం యత్ అజితేంద్రియః ॥ 17॥

క్వ అయం మలోమసః కాయః దౌర్గంధి ఆది ఆత్మకః అశుచిః । క్వ గుణాః సౌమనస్య ఆద్యాః హి అధ్యాసః అవిద్యయా కృతః ॥ 18॥

పిత్రోః కిం స్వం ను భార్యాయాః స్వామినః అగ్నేః శ్వగృధ్రయోః । కిం ఆత్మనః కిం సుహృదాం ఇతి యః న అవసీయతే ॥ 19॥

తస్మిన్ కలేవరే అమేధ్యే తుచ్ఛనిష్ఠే విషజ్జతే । అహో సుభద్రం సునసం సుస్మితం చ ముఖం స్త్రియః ॥ 20॥

త్వఙ్ మాంస రుధిర స్నాయు మేదో మజ్జా అస్థి సంహతౌ । విణ్మూత్రపూయే రమతాం కృమీణాం కియత్ అంతరమ్ ॥ 21॥

అథ అపి న ఉపసజ్జేత స్త్రీషు స్త్రైణేషు చ అర్థవిత్ । విషయ ఇంద్రియ సంయోగాత్ మనః క్షుభ్యతి న అన్యథా ॥ 22॥

అదృష్టాత్ అశ్రుతాత్ భావాత్ న భావః ఉపజాయతే । అసంప్రయుంజతః ప్రాణాన్ శామ్యతి స్తిమితం మనః ॥ 23॥

తస్మాత్ సంగః న కర్తవ్యః స్త్రీషు స్త్రైణేషు చ ఇంద్రియైః । విదుషాం చ అపి అవిశ్రబ్ధః షడ్వర్గః కిము మాదృశామ్ ॥

24॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

ఏవం ప్రగాయన్ నృపదేవదేవః సః ఉర్వశీలోకం అథః విహాయ । ఆత్మానం ఆత్మని అవగమ్య మాం వై ఉపారమత్ జ్ఞానవిధూతమోహః ॥ 25

తతః దుఃసంగం ఉత్సృజ్య సత్సు సజ్జేత బుద్ధిమాన్ । సంతః ఏతస్య ఛిందంతి మనోవ్యాసంగముక్తిభిః ॥ 26॥

సంతః అనపేక్షాః మచ్చిత్తాః ప్రశాంతాః సమదర్శినః । నిర్మమాః నిరహంకారాః నిర్ద్వంద్వాః నిష్పరిగ్రహాః ॥ 27॥

తేషు నిత్యం మహాభాగః మహాభాగేషు మత్కథాః । సంభవంతి హితా నౄణాం జుషతాం ప్రపునంతి అఘమ్ ॥ 28॥

తాః యే శ్రుణ్వంతి గాయంతి హి అనుమోదంతి చ అదృతాః । మత్పరాః శ్రద్దధానాః చ భక్తిం విందంతి తే మయి ॥ 29॥

భక్తిం లబ్ధవతః సాధోః కిం అన్యత్ అవశిష్యతే । మయి అనంతగుణే బ్రహ్మణి ఆనంద అనుభవ ఆత్మని ॥ 30॥

యథా ఉపశ్రయమాణస్య భగవంతం విభావసుమ్ । శీతం భయం తమః అపి ఏతి సాధూన్ సంసేవతః తథా ॥ 31॥

నిమజ్జ్య ఉన్మజ్జ్యతాం ఘోరే భవాబ్ధౌ పరమ అయనమ్ । సంతః బ్రహ్మవిదః శాంతాః నౌః దృఢ ఇవ అప్సు మజ్జతామ్ ॥ 32॥

అన్నం హి ప్రాణినాం ప్రాణః ఆర్తానాం శరణం తు అహమ్ । ధర్మః విత్తం నృణాం ప్రేత్య సంతః అర్వాక్ బిభ్యతః అరణమ్ ॥

33॥

సంతః దిశంతి చక్షూంషి బహిః అర్కః సముత్థితః । దేవతాః బాంధవాః సంతః సంతః ఆత్మా అహం ఏవ చ ॥ 34॥

వైతసేనః తతః అపి ఏవం ఉర్వశ్యా లోకనిఃస్పృహః । ముక్తసంగః మహీం ఏతాం ఆత్మారామః చచార హ ॥ 35॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే ఐలగీతం నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః ॥ 26॥

అథ సప్తవింశోఽధ్యాయః । ఉద్ధవః ఉవాచ

క్రియాయోగం సమాచక్ష్వ భవత్ ఆరాధనం ప్రభో । యస్మాత్ త్వాం యే యథా అర్చంతి సాత్వతాః సాత్వతర్షభ ॥ 1

ఏతత్ వదంతి మునయః ముహుః నిఃశ్రేయసం నృణామ్ । నారదః భగవాన్ వ్యాసః ఆచార్యః అంగిరసః సుతః ॥ 2॥

నిఃసృతం తే ముఖాంభోజాద్యత్ ఆహ భగవాన్ అజః । పుత్రేభ్యః భృగుముఖ్యేభ్యః దేవ్యై చ భగవాన్ భవః ॥ 3॥

ఏతత్ వై సర్వవర్ణానాం ఆశ్రమాణాం చ సంమతమ్ । శ్రేయసాం ఉత్తమం మన్యే స్త్రీశూద్రాణాం చ మానద ॥ 4॥

ఏతత్ కమలపత్రాక్ష కర్మబంధవిమోచనమ్ । భక్తాయ చ అనురక్తాయ బ్రూహి విశ్వేశ్వర ఈశ్వర ॥ 5॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

నహి అంతః అనంతపారస్య కర్మకాండస్య చ ఉద్ధవ । సంక్షిప్తం వర్ణయిష్యామి యథావత్ అనుపూర్వశః ॥ 6

వైదికః తాంత్రికః మిశ్రః ఇతి మే త్రివిధః మఖః । త్రయాణాం ఈప్సితేన ఏవ విధినా మాం సమర్చయేత్ ॥ 7॥

యదా స్వనిగమేన ఉక్తం ద్విజత్వం ప్రాప్య పూరుషః । యథా యజేత మాం భక్త్యా శ్రద్ధయా తత్ నిబోధ మే ॥ 8॥

అర్చాయాం స్థండిలే అగ్నౌ వా సూర్యే వా అప్సు హృది ద్విజః । ద్రవ్యేణ భక్తియుక్తః అర్చేత్ స్వగురుం మాం అమాయయా ॥ 9॥

పూర్వం స్నానం ప్రకుర్వీత ధౌతదంతః అంగశుద్ధయే । ఉభయైః అపి చ స్నానం మంత్రైః మృద్గ్రహణాదినా ॥ 10॥

సంధ్యా ఉపాస్తి ఆది కర్మాణి వేదేన అచోదితాని మే । పూజాం తైః కల్పయేత్ సమ్యక్ సంకల్పః కర్మపావనీమ్ ॥ 11॥

శైలీ దారుమయీ లౌహీ లేప్యా లేఖ్యా చ సైకతీ । మనోమయీ మణిమయీ ప్రతిమా అష్టవిధా స్మృతా ॥ 12॥

చల అచల ఇతి ద్వివిధా ప్రతిష్ఠా జీవమందిరమ్ । ఉద్వాస ఆవాహనే న స్తః స్థిరాయాం ఉద్ధవ అర్చనే ॥ 13॥

అస్థిరాయాం వికల్పః స్యాత్ స్థండిలే తు భవేత్ ద్వయమ్ । స్నపనం తు అవిలేప్యాయాం అన్యత్ర పరిమార్జనమ్ ॥ 14॥

ద్రవ్యైః ప్రసిద్ధ్యైః మత్ యాగః ప్రతిమాదిషు అమాయినః । భక్తస్య చ యథాలబ్ధైః హృది భావేన చ ఏవ హి ॥ 15॥

స్నాన అలంకరణం ప్రేష్ఠం అర్చాయాం ఏవ తు ఉద్ధవ । స్థండిలే తత్త్వవిన్యాసః వహ్నౌ ఆజ్యప్లుతం హవిః ॥ 16॥

సూర్యే చ అభ్యర్హణం ప్రేష్ఠం సలిలే సలిల ఆదిభిః । శ్రద్ధయా ఉపాహృతం ప్రేష్ఠం భక్తేన మమ వారి అపి ॥ 17॥

భూర్యపి అభక్త ఉపహృతం న మే తోషాయ కల్పతే । గంధః ధూపః సుమనసః దీపః అన్న ఆద్య చ కిం పునః ॥ 18॥

శుచిః సంభృతసంభారః ప్రాక్ దర్భైః కల్పిత ఆసనః । ఆసీనః ప్రాక్ ఉదక్ వా అర్చేత్ అర్చాయాం అథ సంముఖః ॥ 19॥

కృతన్యాసః కృతన్యాసాం మదర్చాం పాణినా మృజేత్ । కలశం ప్రోక్షణీయం చ యథావత్ ఉపసాధయేత్ ॥ 20॥

తత్ అద్భిః దేవయజనం ద్రవ్యాణి ఆత్మానం ఏవ చ । ప్రోక్ష్య పాత్రాణి త్రీణి అద్భిః తైః తైః ద్రవ్యైః చ సాధయేత్ ॥ 21॥

పాద్య అర్ఘ ఆచమనీయార్థం త్రీణి పాత్రాణి దైశికః । హృదా శీర్ష్ణా అథ శిఖయా గాయత్ర్యా చ అభిమంత్రయేత్ ॥

22॥

పిండే వాయు అగ్ని సంశుద్ధే హృత్పద్మస్థాం పరాం మమ । అణ్వీం జీవకలాం ధ్యాయేత్ నాద అంతే సిద్ధభావితామ్ ॥ 23॥

తయా ఆత్మభూతయా పిండే వ్యాప్తే సంపూజ్య తన్మయః । ఆవాహ్య అర్చ ఆదిషు స్థాప్య న్యస్త అంగం మాం ప్రపూజయేత్ ॥

24॥

పాద్య ఉపస్పర్శ అర్హణ ఆదీన్ ఉపచారాన్ ప్రకల్పయేత్ । ధర్మాదిభిః చ నవభిః కల్పయిత్వా ఆసనం మమ ॥ 25॥

పద్మం అష్టదలం తత్ర కర్ణికాకేసర ఉజ్జ్వలమ్ । ఉభాభ్యాం వేదతంత్రాభ్యాం మహ్యం తు ఉభయసిద్ధయే ॥ 26॥

సుదర్శనం పాంచజన్యం గదాసీషుధనుః హలాన్ । ముసలం కౌస్తుభం మాలాం శ్రీవత్సం చ అనుపూజయేత్ ॥ 27॥

నందం సునందం గరుడం ప్రచండం చండం ఏవ చ । మహాబలం బలం చ ఏవ కుముదం కుముదేక్షణమ్ ॥ 28॥

దుర్గాం వినాయకం వ్యాసం విష్వక్సేనం గురూన్ సురాన్ । స్వే స్వే స్థానే తు అభిముఖాన్ పూజయేత్ ప్రోక్షణ ఆదిభిః ॥ 29॥

చందన ఉశీర కర్పూర కుంకుమ అగరు వాసితైః । సలిలైః స్నాపయేత్ మంత్రైః నిత్యదా విభవే సతి ॥ 30॥

స్వర్ణఘర్మ అనువాకేన మహాపురుషవిద్యయా । పౌరుషేణ అపి సూక్తేన సామభీః రాజనాదిభిః ॥ 31॥

వస్త్ర ఉపవీత ఆభరణ పత్ర స్రక్ గంధ లేపనైః । అలంకుర్వీత సప్రేమ మద్భక్తః మాం యథా ఉచితమ్ ॥ 32॥

పాద్యం ఆచమనీయం చ గంధం సుమనసః అక్షతాన్ । ధూప దీప ఉపహార్యాణి దద్యాత్ మే శ్రద్ధయా అర్చకః ॥ 33॥

గుడపాయససర్పీంషి శష్కులి ఆపూప మోదకాన్ । సంయావ దధి సూపాం చ నైవేద్యం సతి కల్పయేత్ ॥ 34॥

అభ్యంగ ఉన్మర్దన ఆదర్శ దంతధౌ అభిషేచనమ్ । అన్నద్య గీత నృత్యాది పర్వణి స్యుః ఉతాన్వహమ్ ॥ 35॥

విధినా విహితే కుండే మేఖలాగర్తవేదిభిః । అగ్నిం ఆధాయ పరితః సమూహేత్ పాణినా ఉదితమ్ ॥ 36॥

పరిస్తీర్య అథ పర్యుక్షేత్ అన్వాధాయ యథావిధి । ప్రోక్షణ్యా ఆసాద్య ద్రవ్యాణి ప్రోక్ష్యాగ్నౌ భావయేత మామ్ ॥ 37॥

తప్తజాంబూనదప్రఖ్యం శంఖచక్రగదాంబుజైః । లసత్ చతుర్భుజం శాంతం పద్మకింజల్కవాససమ్ ॥ 38॥

స్ఫురత్ కిరీట కటక కటిసూత్రవర అంగదమ్ । శ్రీవత్సవక్షసం భ్రాజత్ కౌస్తుభం వనమాలినమ్ ॥ 39॥

ధ్యాయన్ అభ్యర్చ్య దారూణి హవిషా అభిఘృతాని చ । ప్రాస్య ఆజ్యభాగౌ ఆఘారౌ దత్త్వా చ ఆజ్యప్లుతం హవిః ॥ 40॥

జుహుయాత్ మూలమంత్రేణ షోడశర్చ అవదానతః । ధర్మాదిభ్యః యథాన్యాయం మంత్రైః స్విష్టికృతం బుధః ॥ 41॥

అభ్యర్చ్య అథ నమస్కృత్య పార్షదేభ్యః బలిం హరేత్ । మూలమంత్రం జపేత్ బ్రహ్మ స్మరన్ నారాయణ ఆత్మకమ్ ॥ 42॥

దత్త్వా ఆచమనం ఉచ్ఛేషం విష్వక్సేనాయ కల్పయేత్ । ముఖవాసం సురభిమత్ తాంబూలాద్యం అథ అర్హయేత్ ॥ 42॥

ఉపగాయన్ గృణన్ నృత్యన్ కర్మాణి అభినయన్ మమ । మత్కథాః శ్రావయన్ శ్రుణ్వన్ ముహూర్తం క్షణికః భవేత్ ॥ 44। స్తవైః ఉచ్చావచైః స్తోత్రైః పౌరాణైః ప్రకృతైః అపి । స్తుత్వా ప్రసీద భగవన్ ఇతి వందేత దండవత్ ॥ 45॥

శిరః మత్ పాదయోః కృత్వా బాహుభ్యాం చ పరస్పరమ్ । ప్రపన్నం పాహి మాం ఈశ భీతం మృత్యుగ్రహ అర్ణవాత్ ॥ 46॥

ఇతి శేషాం మయా దత్తాం శిరసి ఆధాయ సాదరమ్ । ఉద్వాసయేత్ చేత్ ఉద్వాస్యం జ్యోతిః జ్యోతిషి తత్ పునః ॥ 47॥

అర్చాదిషు యదా యత్ర శ్రద్ధా మాం తత్ర చ అర్చయేత్ । సర్వభూతేషు ఆత్మని చ సర్వ ఆత్మా అహం అవస్థితః ॥ 48॥

ఏవం క్రియాయోగపథైః పుమాన్ వైదికతాంత్రికైః । అర్చన్ ఉభయతః సిద్ధిం మత్తః విందతి అభీప్సితామ్ ॥ 49॥

మదర్చాం సంప్రతిష్ఠాప్య మందిరం కారయేత్ దృఢమ్ । పుష్ప ఉద్యానాని రమ్యాణి పూజా యాత్రా ఉత్సవ ఆశ్రితాన్ ॥ 50॥

పూజాదీనాం ప్రవాహార్థం మహాపర్వసు అథ అన్వహమ్ । క్షేత్రాపణపురగ్రామాన్ దత్త్వా మత్ సార్ష్టితాం ఇయాత్ ॥ 51॥

ప్రతిష్ఠయా సార్వభౌమంసద్మనా భువనత్రయమ్ । పూజాదినా బ్రహ్మలోకం త్రిభిః మత్ సామ్యతాం ఇయాత్ ॥ 52॥

మాం ఏవ నైరపేక్ష్యేణ భక్తియోగేన విందతి । భక్తియోగం సః లభతే ఏవం యః పూజయేత మామ్ ॥ 53॥

యః స్వదత్తాం పరైః దత్తం హరేత సురవిప్రయోః । వృత్తిం సః జాయతే విడ్భుక్ వర్షాణాం అయుతాయుతమ్ ॥ 54॥

కర్తుః చ సారథేః హేతోః అనుమోదితుః ఏవ చ । కర్మణాం భాగినః ప్రేత్య భూయః భూయసి తత్ఫలమ్ ॥ 55॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే శ్రీకృష్ణోద్ధవసంవాదే సప్తవింశోఽధ్యాయః ॥ 27॥

అథ అష్టవింశః అధ్యాయః । శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

పరస్వభావకర్మాణి న ప్రశంసేత్ న గర్హయేత్ । విశ్వం ఏకాత్మకం పశ్యన్ ప్రకృత్యా పురుషేణ చ ॥ 1

పరస్వభావకర్మాణి యః ప్రశంసతి నిందతి । సః ఆశు భ్రశ్యతే స్వార్థాత్ అసత్య అభినివేశతః ॥ 2॥

తైజసే నిద్రయా ఆపన్నే పిండస్థః నష్టచేతనః । మాయాం ప్రాప్నోతి మృత్యుం వా తద్వత్ నానార్థదృక్ పుమాన్ ॥ 3॥

కిం భద్రం కిం అభద్రం వా ద్వైతస్య అవస్తునః కియత్ । వాచా ఉదితం తత్ అనృతం మనసా ధ్యాతం ఏవ చ ॥ 4॥

ఛాయాప్రత్యాహ్వయాభాసా హి అసంతః అపి అర్థకారిణః । ఏవం దేహాదయః భావాః యచ్ఛంతి ఆమృత్యుతః భయమ్ ॥ 5॥

ఆత్మా ఏవ తత్ ఇదం విశ్వం సృజ్యతే సృజతి ప్రభుః । త్రాయతే త్రాతి విశ్వాత్మా హ్రియతే హరతి ఈశ్వరః ॥ 6॥

తస్మాత్ నహి ఆత్మనః అన్యస్మాత్ అన్యః భావః నిరూపితః । నిరూపితేయం త్రివిధా నిర్మూలా భాతిః ఆత్మని । ఇదం గుణమయం విద్ధి త్రివిధం మాయయా కృతమ్ ॥ 7॥

ఏతత్ విద్వాన్ మదుదితం జ్ఞానవిజ్ఞాననైపుణమ్ । న నిందతి న చ స్తౌతి లోకే చరతి సూర్యవత్ ॥ 8॥

ప్రత్యక్షేణ అనుమానేన నిగమేన ఆత్మసంవిదా । ఆది అంతవత్ అసత్ జ్ఞాత్వా నిఃసంగః విచరేత్ ఇహ ॥ 9॥

ఉద్ధవః ఉవాచ

న ఏవ ఆత్మనః న దేహస్య సంసృతిః ద్రష్టృదృశ్యయోః । అనాత్మస్వదృశోః ఈశ కస్య స్యాత్ ఉపలభ్యతే ॥ 10

ఆత్మా అవ్యయః అగుణః శుద్ధః స్వయంజ్యోతిః అనావృతః । అగ్నివత్ దారువత్ దేహః కస్య ఇహ సంసృతిః ॥ 11॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

యావత్ దేహ ఇంద్రియ ప్రాణైః ఆత్మనః సంనికర్షణమ్ । సంసారః ఫలవాన్ తావత్ అపార్థః అపి అవివేకినః ॥ 12

అర్థే హి అవిద్యమానే అపి సంసృతిః న నివర్తతే । ధ్యాయతః విషయాన్ అస్య స్వప్నే అనర్థ ఆగమః యథా ॥ 13॥

యథా హి అప్రతిబుద్ధస్య ప్రస్వాపః బహు అనర్థభృత్ । సః ఏవ ప్రతిబుద్ధస్య న వై మోహాయ కల్పతే ॥ 14॥

శోక హర్ష భయ క్రోధ లోభ మోహ స్పృహాదయః । అహంకారస్య దృశ్యంతే జన్మ మృత్యుః చ న ఆత్మనః ॥ 15॥

దేహ ఇంద్రియ ప్రాణ మనః అభిమానః జీవః అంతరాత్మా గుణకర్మ మూర్తిః । సూత్రం మహాన్ ఇతి ఉరుధా ఇవ గీతః సంసారః ఆధావతి కాలతంత్రః ॥ 16॥

అమూలం ఏతత్ బహురూప రూపితం మనోవచఃప్రాణశరీరకర్మ । జ్ఞానాసినా ఉపాసనయా శితేన ఛిత్త్వా మునిః గాం విచరతి అతృష్ణః ॥ 17॥

జ్ఞానం వివేకః నిగమః తపః చ ప్రత్యక్షం ఐతిహ్యం అథ అనుమానమ్ । ఆది అంతయోః అస్య యత్ ఏవ కేవలం కాలః చ హేతుః చ తత్ ఏవ మధ్యే ॥ 18॥

యథా హిరణ్యం స్వకృతం పురస్తాత్ పశ్చాత్ చ సర్వస్య హిరణ్మయస్య । తత్ ఏవ మధ్యే వ్యవహార్యమాణం నానాపదేశైః అహం అస్య తద్వత్ ॥ 19॥

విజ్ఞానం ఏతత్ త్రియవస్తం అంగ గుణత్రయం కారణ కార్య కర్తృ । సమన్వయేన వ్యతిరేకతః చ యేన ఏవ తుర్యేణ తత్ ఏవ సత్యమ్ ॥ 20॥

న యత్ పురస్తాత్ ఉత యత్ న పశ్చాత్ మధ్యే చ తత్ న వ్యపదేశమాత్రమ్ । భూతం ప్రసిద్ధం చ పరేణ యద్యత్ తత్ ఏవ తత్ స్యాత్ ఇతి మే మనీషా ॥ 21॥

అవిద్యమానః అపి అవభాసతే యః వైకారికః రాజససర్గః ఏషః । బ్రహ్మ స్వయంజ్యోతిః అతః విభాతి బ్రహ్మ ఇంద్రియ అర్థ ఆత్మ వికార చిత్రమ్ ॥ 22॥

ఏవం స్ఫుటం బ్రహ్మవివేకహేతుభిః పరాపవాదేన విశారదేన । ఛిత్త్వా ఆత్మసందేహం ఉపారమేత స్వానందతుష్టః అఖిల కాముకేభ్యః ॥ 23॥

న ఆత్మా వపుః పార్థివం ఇంద్రియాణి దేవాః హి అసుః వాయుజలం హుతాశః । మనః అన్నమాత్రం ధిషణా చ సత్త్వం అహంకృతిః ఖం క్షితిః అర్థసామ్యమ్ ॥ 24॥

సమాహితైః కః కరణైః గుణాత్మభిః గుణః భవేత్ మత్సువివిక్తధామ్నః । విక్షిప్యమాణైః ఉత కిం న దూషణం ఘనైః ఉపేతైః విగతైః రవేః కిమ్ ॥ 25॥

యథా నభః వాయు అనల అంబు భూ గుణైః గతాగతైః వర్తుగుణైః న సజ్జతే । తథా అక్షరం సత్త్వ రజః తమః మలైః అహంమతేః సంసృతిహేతుభిః పరమ్ ॥ 26॥

తథాపి సంగః పరివర్జనీయః గుణేషు మాయారచితేషు తావత్ । మద్భక్తియోగేన దృఢేన యావత్ రజః నిరస్యేత మనఃకషాయః ॥ 27॥

యథా ఆమయః అసాధు చికిత్సితః నృణాం పునః పునః సంతుదతి ప్రరోహన్ । ఏవం మనః అపక్వ కషయ కర్మ కుయోగినం విధ్యతి సర్వసంగమ్ ॥ 28॥

కుయోగినః యే విహిత అంతరాయైః మనుష్యభూతైః త్రిదశ ఉపసృష్టైః । తే ప్రాక్తన అభ్యాసబలేన భూయః యుంజంతి యోగం న తు కర్మతంత్రమ్ ॥ 29॥

కరోతి కర్మ క్రియతే చ జంతుః కేనాపి అసౌ చోదితః ఆనిపాతాత్ । న తత్ర విద్వాన్ప్రకృతౌ స్థితః అపి నివృత్త తృష్ణః స్వసుఖ అనుభూత్యా ॥ 30॥

తిష్ఠంతం ఆసీనం ఉత వ్రజంతం శయానం ఉక్షంతం అదంతం అన్నమ్ । స్వభావం అన్యత్ కిం అపి ఇహమానం ఆత్మానం ఆత్మస్థమతిః న వేద ॥ 31॥

యది స్మ పశ్యతి అసత్ ఇంద్రియ అథ నానా అనుమానేన విరుద్ధం అన్యత్ । న మన్యతే వస్తుతయా మనీషీ స్వాప్నం యథా ఉత్థాయ తిరోదధానమ్ ॥ 32॥

పూర్వం గృహీతం గుణకర్మచిత్రం అజ్ఞానం ఆత్మని అవివిక్తం అంగ । నివర్తతే తత్ పునః ఈక్షయా ఏవ న గృహ్యతే న అపి విసృజ్య ఆత్మా ॥ 33॥

యథా హి భానోః ఉదయః నృచక్షుషాం తమః నిహన్యాత్ న తు సద్విధత్తే । ఏవం సమీక్షా నిపుణా సతీ మే హన్యాత్ తమిస్రం పురుషస్య బుద్ధేః ॥ 34॥

ఏషః స్వయంజ్యోతిః అజః అప్రమేయః మహానుభూతిః సకలానుభూతిః । ఏకః అద్వితీయః వచసాం విరామే యేన ఈశితా వాక్ అసవః చరంతి ॥ 35॥

ఏతావాన్ ఆత్మసంమోహః యత్ వికల్పః తు కేవలే । ఆత్మన్ నృతే స్వమాత్మానం అవలంబః న యస్య హి ॥36॥

యత్ నామ ఆకృతిభిః గ్రాహ్యం పంచవర్ణం అబాధితమ్ । వ్యర్థేన అపి అర్థవాదః అయం ద్వయం పండితమానినామ్ ॥ 37॥

యోగినః అపక్వయోగస్య యుంజతః కాయః ఉత్థితైః । ఉపసర్గైః విహన్యేత తత్ర అయం విహితః విధిః ॥ 38॥

యోగధారణయా కాంశ్చిత్ ఆసనైః ధారణ అన్వితైః । తపోమంత్రౌషధైః కాంశ్చిత్ ఉపసర్గాన్ వినిర్దహేత్ ॥ 39॥

కాంశ్చిత్ మమ అనుధ్యానేన నామసంకీర్తన ఆదిభిః । యోగేశ్వర అనువృత్త్యా వా హన్యాత్ అశుభదాన్ శనైః ॥ 40॥

కేచిత్ దేహం ఇమం ధీరాః సుకల్పం వయసి స్థిరమ్ । విధాయ వివిధ ఉపాయైః అథ యుంజంతి సిద్ధయే ॥ 41॥

న హి తత్ కుశలాత్ దృత్యం తత్ ఆయాసః హి అపార్థకః । అంతవత్త్వాత్ శరీరస్య ఫలస్య ఇవ వనస్పతేః ॥ 42॥

యోగం నిషేవతః నిత్యం కాయః చేత్ కల్పతాం ఇయాత్ । తత్ శ్రద్దధ్యాత్ న మతిమాన్ యోగం ఉత్సృజ్య మత్పరః ॥ 43॥

యోగచర్యాం ఇమాం యోగీ విచరన్ మత్ వ్యపాశ్రయః । న అంతరాయైః విహన్యేత నిఃస్పృహః స్వసుఖానుభూః ॥ 44॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే భగవదుద్ధవసంవాదే పరమార్థనిర్ణయో నామ అష్టావింశోఽధ్యాయః ॥ 28॥

అథ ఏకోనత్రింశః అధ్యాయః । సుదుస్తరాం ఇమాం మన్యే యోగచర్యాం అనాత్మనః । యథా అంజసా పుమాన్ సిహ్యేత్ తత్ మే బ్రూహి అంజసా అచ్యుత ॥ 1॥

ప్రాయశః పుండరీకాక్ష యుంజంతః యోగినః మనః । విషీదంతి అసమాధానాత్ మనోనిగ్రహకర్శితాః ॥ 2॥

అథ అతః ఆనందదుఘం పదాంబుజం హంసాః శ్రయేరన్ అరవిందలోచన । సుఖం ను విశ్వేశ్వర యోగకర్మభిః త్వత్ మాయయా అమీ విహతాః న మానినః ॥ 3॥

కిం చిత్రం అచ్యుత తవ ఏతత్ అశేషబంధః దాసేషు అనన్యశరణేషు యత్ ఆత్మ సాత్త్వమ్ । యః అరోచయత్సహ మృగైః స్వయం ఈశ్వరాణాం శ్రీమత్ కిరీట తట పీడిత పాద పీఠః ॥ 4॥

తం త్వా అఖిల ఆత్మదయిత ఈశ్వరం ఆశ్రితానాం సర్వ అర్థదం స్వకృతవిత్ విసృజేత కః ను । కః వా భజేత్ కిం అపి విస్మృతయే అను భూత్యై కిం వా భవేత్ న తవ పాదరజోజుషాం నః ॥ 5॥

న ఏవ ఉపయంతి అపచితిం కవయః తవ ఈశ బ్రహ్మాయుషా అపి కృతం ఋధముదః స్మరంతః । యః అంతర్బహిః తనుభృతాం అశుభం విధున్వన్ ఆచార్యచైత్యవపుషా స్వగతం వ్యనక్తి ॥ 6॥

శ్రీశుకః ఉవాచ

ఇతి ఉద్ధవేన అతి అనురక్త చేతసా పృష్టః జగత్క్రీడనకః స్వశక్తిభిః । గృహీత మూర్తిత్రయః ఈశ్వర ఈశ్వరః జగాద సప్రేమ మనోహరస్మితః ॥ 7

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

హంత తే కథయిష్యామి మమ ధర్మాన్ సుమంగలామ్ । యాన్ శ్రద్ధయా ఆచరన్ మర్త్యః మృత్యుం జయతి దుర్జయమ్ ॥ 8

కుర్యాత్ సర్వాణి కర్మాణి మదర్థం శనకైః స్మరన్ । మయి అర్పిత మనః చిత్తః మత్ ధర్మ ఆత్మమనోరతిః ॥ 9॥

దేశాన్ పుణ్యాన్ ఆశ్రయేత మద్భక్తైః సాధుభిః శ్రితాన్ । దేవ ఆసుర మనుష్యేషు మద్భక్త ఆచరితాని చ ॥ 10॥

పృథక్ సత్రేణ వా మహ్యం పర్వయాత్రా మహోత్సవాన్ । కారయేత్ గీతనృత్య ఆద్యైః మహారాజ విభూతిభిః ॥ 11॥

మాం ఏవ సర్వభూతేషు బహిః అంతః అపావృతమ్ । ఈక్షేత ఆత్మని చ ఆత్మానం యథా ఖం అమల ఆశయః ॥ 12॥

ఇతి సర్వాణి భూతాని మద్భావేన మహాద్యుతే । సభాజయన్ మన్యమానః జ్ఞానం కేవలం ఆశ్రితః ॥ 13॥

బ్రాహ్మణే పుల్కసే స్తేనే బ్రహ్మణ్యే అర్కే స్ఫులింగకే । అక్రూరే క్రూరకే చ ఏవ సమదృక్ పండితః మతః ॥ 14॥

నరేషు అభీక్ష్ణం మద్భావం పుంసః భావయతః అచిరాత్ । స్పర్ధా అసూయా తిరస్కారాః సాహంకారాః వియంతి హి ॥ 15॥

విసృజ్య స్మయమానాన్ స్వాన్ దృశం వ్రీడాం చ దైహికీమ్ । ప్రణమేత్ దండవత్ భూమౌ ఆశ్వ చాండాల గో ఖరమ్ ॥ 16॥

యావత్ సర్వేషు భూతేషు మద్భావః న ఉపజాయతే । తావత్ ఏవం ఉపాసీత వాఙ్ మన కాయ వృత్తిభిః ॥ 17॥

సర్వం బ్రహ్మాత్మకం తస్య విద్యయా ఆత్మ మనీషయా । పరిపశ్యన్ ఉపరమేత్ సర్వతః ముక్త సంశయః ॥ 18॥

అయం హి సర్వకల్పానాం సధ్రీచీనః మతః మమ । మద్భావః సర్వభూతేషు మనోవాక్కాయవృత్తిభిః ॥ 19॥

న హి అంగ ఉపక్రమే ధ్వంసః మద్ధర్మస్య ఉద్ధవ అణు అపి । మయా వ్యవసితః సమ్యక్ నిర్గుణత్వాత్ అనాశిషః ॥ 20॥

యః యః మయి పరే ధర్మః కల్ప్యతే నిష్ఫలాయ చేత్ । తత్ ఆయాసః నిరర్థః స్యాత్ భయాదేః ఇవ సత్త్మ ॥ 21॥

ఏషా బుద్ధిమతాం బుద్ధిః మనీషా చ మనీషిణామ్ । యత్ సత్యం అనృతేన ఇహ మర్త్యేన ఆప్నోతి మా అమృతమ్ ॥ 22॥

ఏష తే అభిహితః కృత్స్నః బ్రహ్మవాదస్య సంగ్రహః । సమాసవ్యాసవిధినా దేవానాం అపి దుర్గమః ॥ 23॥

అభీక్ష్ణశః తే గదితం జ్ఞానం విస్పష్టయుక్తిమత్ । ఏతత్ విజ్ఞాయ ముచ్యేత పురుషః నష్టసంశయః ॥ 24॥

సువివిక్తం తవ ప్రశ్నం మయా ఏతత్ అపి ధారయేత్ । సనాతనం బ్రహ్మగుహ్యం పరం బ్రహ్మ అధిగచ్ఛతి ॥ 25॥

యః ఏతత్ మమ భక్తేషు సంప్రదద్యాత్ సుపుష్కలమ్ । తస్య అహం బ్రహ్మదాయస్య దదామి ఆత్మానం ఆత్మనా ॥ 26॥

యః ఏతత్ సమధీయీత పవిత్రం పరమం శుచి । సః పూయేత అహః అహః మాం జ్ఞానదీపేన దర్శయన్ ॥ 27॥

యః ఏతత్ శ్రద్ధయా నిత్యం అవ్యగ్రః శ్రుణుయాత్ నరః । మయి భక్తిం పరాం కుర్వన్ కర్మభిః న సః బధ్యతే ॥ 28॥

అపి ఉద్ధవ త్వయా బ్రహ్మ సఖే సమవధారితమ్ । అపి తే విగతః మోహః శోకః చ అసౌ మనోభవః ॥ 29॥

న ఏతత్ త్వయా దాంభికాయ నాస్తికాయ శఠాయ చ । అశుశ్రూషోః అభక్తాయ దుర్వినీతాయ దీయతామ్ ॥ 30॥

ఏతైః దోషైః విహీనాయ బ్రహ్మణ్యాయ ప్రియాయ చ । సాధవే శుచయే బ్రూయాత్ భక్తిః స్యాత్ శూద్ర యోషితామ్ ॥ 31॥

న ఏతత్ విజ్ఞాయ జిజ్ఞాసోః జ్ఞాతవ్యం అవశిష్యతే । పీత్వా పీయూషం అమృతం పాతవ్యం న అవశిష్యతే ॥ 32॥

జ్ఞానే కర్మణి యోగే చ వార్తాయాం దండధారణే । యావాన్ అర్థః నృణాం తాత తావాన్ తే అహం చతుర్విధః ॥ 33॥

మర్త్యః యదా త్యక్త సమస్తకర్మా నివేదితాత్మా విచికీర్షితః మే । తదా అమృతత్వం ప్రతిపద్యమానః మయా ఆత్మభూయాయ చ కల్పతే వై ॥ 34॥

శ్రీశుకః ఉవాచ

సః ఏవం ఆదర్శిత యోగమార్గః తదా ఉత్తమ శ్లోకవచః నిశమ్య । బద్ధ అంజలిః ప్రీతి ఉపరుద్ధ కంఠః న కించిత్ ఊచేః అశ్రు పరిప్లుత అక్షః ॥ 35

విష్టభ్య చిత్తం ప్రణయ అవఘూర్ణం ధైర్యేణ రాజన్ బహు మన్యమానః । కృతాంజలిః ప్రాహ యదుప్రవీరం శీర్ష్ణా స్పృశన్ తత్ చరణ అరవిందమ్ ॥ 36॥

ఉద్ధవః ఉవాచ

విద్రావితః మోహ మహా అంధకారః యః ఆశ్రితః మే తవ సన్నిధానాత్ । విభావసోః కిం ను సమీపగస్య శీతం తమః భీః ప్రభవంతి అజ అద్య ॥ 37

ప్రత్యర్పితః మే భవతా అనుకంపినా భృత్యాయ విజ్ఞానమయః ప్రదీపః । హిత్వా కృతజ్ఞః తవ పాదమూలం కః అన్యత్ సమీయాత్ శరణం త్వదీయమ్ ॥ 38॥

వృక్ణః చ మే సుదృఢః స్నేహపాశః దాశార్హ వృష్ణి అంధక సాత్వతేషు । ప్రసారితః సృష్టివివృద్ధయే త్వయా స్వమాయయా హి ఆత్మ సుబోధ హేతినా ॥ 39॥

నమః అస్తు తే మహాయోగిన్ ప్రపన్నం అనుశాధి మామ్ । యథా త్వత్ చరణ అంభోజే రతిః స్యాత్ అనపాయినీ ॥ 40॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

గచ్ఛ ఉద్ధవ మయా ఆదిష్టః బదరి ఆఖ్యం మమ ఆశ్రమమ్ । తత్ర మత్ పాద తీర్థోదే స్నాన ఉపస్పర్శనైః శుచిః ॥ 41

ఈక్షయా అలకనందాయా విధూత అశేష కల్మషః । వసానః వల్కలాని అంగ వన్యభుక్ సుఖ నిఃస్పృహః ॥ 42॥

తితిక్షౌః ద్వంద్వమాత్రాణాం సుశీలః సంయతేంద్రియః । శాంతః సమాహితధియా జ్ఞానవిజ్ఞానసంయుతః ॥ 43॥

మత్తః అనుశిక్షితం యత్ తే వివిక్తమనుభావయన్ । మయి ఆవేశిత వాక్ చిత్తః మద్ధర్మ నిరతః భవ । అతివ్రజ్య గతీః తిస్రః మాం ఏష్యసి తతః పరమ్ ॥ 44॥

శ్రీశుకః ఉవాచ

సః ఏవం ఉక్తః హరిమేధసా ఉద్ధవః ప్రదక్షిణం తం పరిసృత్య పాదయోః । శిరః నిధాయ అశ్రుకలాభిః ఆర్ద్రధీః న్యషించత్ అద్వంద్వపరః అపి ఉపక్రమే ॥ 45

సుదుస్త్యజ స్నేహ వియోగ కాతరః న శక్నువన్ తం పరిహాతుం ఆతురః । కృచ్ఛ్రం యయౌ మూర్ధని భర్తృపాదుకే బిభ్రన్ నమస్కృత్య యయౌ పునః పునః ॥ 46॥

తతః తం అంతర్హృది సంనివేశ్య గతః మహాభాగవతః విశాలామ్ । యథా ఉపదిష్టాం జగత్ ఏకబంధునా తతః సమాస్థాయ హరేః అగాత్ గతిమ్ ॥ 47॥

యః ఏఅతత్ ఆనంద సముద్ర సంభృతం జ్ఞానామృతం భాగవతాయ భాషితమ్ । కృష్ణేణ యోగేశ్వర సేవితాంఘ్రిణా సచ్ఛ్రద్ధయా ఆసేవ్య జగత్ విముచ్యతే ॥ 48॥

భవభయ అపహంతుం జ్ఞానవిజ్ఞానసారం నిగమకృత్ ఉపజహే భృంగవత్ వేదసారమ్ । అమృతం ఉదధితః చ అపాయయత్ భృత్యవర్గాన్ పురుషం ఋషభం ఆద్యం కృష్ణసంజ్ఞం నతః అస్మి ॥ 49॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే భగవదుద్ధవసంవాదే పరమార్థప్రాప్తిసుగమోపాయకథనోద్ధవబదరికాశ్రమప్రవేశో నామ ఏకోనత్రింశోఽధ్యాయః ॥ 29॥

అథ త్రింశః అధ్యాయః । రాజా ఉవాచ

తతః మహాభాగవతే ఉద్ధవే నిర్గతే వనమ్ । ద్వారవత్యాం కిం అకరోత్ భగవాన్ భూతభావనః ॥ 1

బ్రహ్మశాప ఉపసంసృష్టే స్వకులే యాదవర్షభః । ప్రేయసీం సర్వనేత్రాణాం తనుం సః కథం అత్యజత్ ॥ 2॥

ప్రత్యాక్రష్టుం నయనం అబలా యత్ర లగ్నం న శేకుః కర్ణావిష్టం న సరతి తతః యత్ సతాం ఆత్మలగ్నమ్ । యత్ శ్రీః వాచాం జనయతి రతిం కిం ను మానం కవీనాం దృష్ట్వా జిష్ణోః యుధి రథగతం యత్ చ తత్ సామ్యం ఈయుః ॥ 3॥

ఋషిః ఉవాచ

దివి భువి అంతరిక్షే చ మహోత్పాతాన్ సముత్థితాన్ । దృష్ట్వా ఆసీనాన్ సుధర్మాయాం కృష్ణః ప్రాహ యదూన్ ఇదమ్ ॥ 4

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

ఏతే ఘోరాః మహోత్పాతాః ద్వార్వత్యాం యమకేతవః । ముహూర్తం అపి న స్థేయం అత్ర నః యదుపుంగవాః ॥ 5

స్త్రియః బాలాః చ వృద్ధాః చ శంఖోద్ధారం వ్రజంత్వితః । వయం ప్రభాసం యాస్యామః యత్ర ప్రత్యక్ సరస్వతీ ॥ 6॥

తత్ర అభిషిచ్య శుచయ ఉపోష్య సుసమాహితాః । దేవతాః పూజయిష్యామః స్నపన ఆలేపన అర్హణైః ॥7॥

బ్రాహ్మణాన్ తు మహాభాగాన్ కృతస్వస్త్యయనా వయమ్ । గో భూ హిరణ్య వాసోభిః గజ అశ్వరథ వేశ్మభిః ॥ 8॥

విధిః ఏషః హి అరిష్టఘ్నః మంగల ఆయనం ఉత్తమమ్ । దేవ ద్విజ గవాం పూజా భూతేషు పరమః భవః ॥ 9॥

ఇతి సర్వే సమాకర్ణ్య యదువృద్ధాః మధుద్విషః । తథా ఇతి నౌభిః ఉత్తీర్య ప్రభాసం ప్రయయూ రథైః ॥ 10॥

తస్మిన్ భగవతా ఆదిష్టం యదుదేవేన యాదవా । చక్రుః పరభయా భక్త్యా సర్వశ్రేయ ఉపబృంహితమ్ ॥ 11॥

తతః తస్మిన్ మహాపానం పపుః మైరేయకం మధు । దిష్ట విభ్రంశిత ధియః యత్ ద్రవైః భ్రశ్యతే మతిః ॥ 12॥

మహాపాన అభిమత్తానాం వీరాణాం దృప్తచేతసామ్ । కృష్ణమాయా విమూఢానాం సంఘర్షః సుమహాన్ అభూత్ ॥ 13॥

యుయుధుః క్రోధసంరబ్ధా వేలాయాం ఆతతాయినః । ధనుభిః అసిభిః మల్లైః గదాభిః తాం అరర్ష్టిభిః ॥ 14॥

పతత్పతాకై రథకుంజరాదిభిః ఖర ఉష్ట్ర గోభిః మహిషైః నరైః అపి । మిథః సమేత్య అశ్వతరైః సుదుర్మదా న్యహన్ శరర్దద్భిః ఇవ ద్విపా వనే ॥ 15॥

ప్రద్యుమ్న సాంబౌ యుధి రూఢమత్సరౌ అక్రూర భోజౌ అనిరుద్ధ సాత్యకీ । సుభద్ర సంగ్రామజితౌ సుదారుణౌ గదౌ సుమిత్రా సురథౌ సమీయతుః ॥ 16॥

అన్యే చ యే వై నిశఠ ఉల్ముక ఆదయః సహస్రజిత్ శతజిత్ భాను ముఖ్యాః । అన్యోన్యం ఆసాద్య మదాంధకారితా జఘ్నుః ముకుందేన విమోహితా భృశమ్ ॥ 17॥

దాశార్హ వృష్ణి అంధక భోజ సాత్వతా మధు అర్బుదా మాథురశూరసేనాః । విసర్జనాః కుకురాః కుంతయః చ మిథః తతః తే అథ విసృజ్య సౌహృదమ్ ॥ 18॥

పుత్రాః అయుధ్యన్ పితృభిః భ్రాతృభిః చ స్వస్త్రీయ దౌహిత్ర పితృవ్యమాతులైః । మిత్రాణి మిత్రైః సుహృదః సుహృద్భిః జ్ఞాతీంస్త్వహన్ జ్ఞాతయః ఏవ మూఢాః ॥ 19॥

శరేషు క్షీయమాణేషు భజ్యమానేషు ధన్వసు । శస్త్రేషు క్షీయమాణేషు ముష్టిభిః జహ్రుః ఏరకాః ॥ 20॥

తాః వజ్రకల్పాః హి అభవన్ పరిఘాః ముష్టినాః భృతాః । జఘ్నుః ద్విషః తైః కృష్ణేన వార్యమాణాః తు తం చ తే ॥ 21॥

ప్రత్యనీకం మన్యమానాః బలభద్రం చ మోహితాః । హంతుం కృతధియః రాజన్ ఆపన్నాః ఆతతాయినః ॥ 22॥

అథ తౌ అపి సంక్రుద్ధౌ ఉద్యమ్య కురునందన । ఏరకా ముష్టి పరిఘౌ జరంతౌ జఘ్నతుః యుధి ॥ 23॥

బ్రహ్మశాప ఉపసృష్టానాం కృష్ణమాయావృత ఆత్మనామ్ । స్పర్ధాక్రోధః క్షయం నిన్యే వైణవః అగ్నిః యథా వనమ్ ॥ 24॥

ఏవం నష్టేషు సర్వేషు కులేషు స్వేషు కేశవః । అవతారితః భువః భారః ఇతి మేనే అవశేషితః ॥ 25॥

రామః సముద్రవేలాయాం యోగం ఆస్థాయ పౌరుషమ్ । తత్ త్యాజ లోకం మానుష్యం సంయోజ్య ఆత్మానం ఆత్మని ॥ 26॥

రామనిర్యాణం ఆలోక్య భగవాన్ దేవకీసుతః । నిషసాద ధరోపస్థే తూష్ణీం ఆసాద్య పిప్పలమ్ ॥ 27॥

బిభ్రత్ చతుర్భుజం రూపం భ్రాజిష్ణు ప్రభయా స్వయా । దిశః వితిమారాః కుర్వన్ విధూమః ఇవ పావకః ॥ 28॥

శ్రీవత్సాంకం ఘనశ్యామం తప్త హాటక వర్చసమ్ । కౌశేయ అంబర యుగ్మేన పరివీతం సుమంగలమ్ ॥ 29॥

సుందర స్మిత వక్త్ర అబ్జం నీల కుంతల మండితమ్ । పుండరీక అభిరామాక్షం స్ఫురన్ మకర కుండలమ్ ॥ 30॥

కటిసూత్ర బ్రహ్మసూత్ర కిరీట కటక అంగదైః । హార నూపుర ముద్రాభిః కౌస్తుభేన విరాజితమ్ ॥ 31॥

వనమాలా పరీతాంగం మూర్తిమద్భిః నిజ ఆయుధైః । కృత్వా ఉరౌ దక్షిణే పాదం ఆసీనం పంకజ అరుణమ్ ॥ 32॥

ముసలౌ అశేషాయః ఖండకృతేషుః లుబ్ధకః జరాః । మృగాస్య ఆకారం తత్ చరణం వివ్యాధ మృగశంకయా ॥ 33॥

చతుర్భుజం తం పురుషం దృష్ట్వా సః కృత కిల్బిషః । భీతః పపాత శిరసా పాదయోః అసురద్విషః ॥ 34॥

అజానతా కృతం ఇదం పాపేన మధుసూదన । క్షంతుం అర్హసి పాపస్య ఉత్తమశ్లోకః మే అనఘ ॥ 35॥

యస్య అనుస్మరణం నౄణాం అజ్ఞాన ధ్వాంత నాశనమ్ । వదంతి తస్య తే విష్ణో మయా అసాధు కృతం ప్రభో ॥ 36॥

తత్ మా ఆశు జహి వైకుంఠ పాప్మానం మృగ లుబ్ధకమ్ । యథా పునః అహం తు ఏవం న కుర్యాం సత్ అతిక్రమమ్ ॥ 37॥

యస్య ఆత్మ యోగ రచితం న విదుః విరించః రుద్ర ఆదయః అస్య తనయాః పతయః గిరాం యే । త్వత్ మాయయా పిహిత దృష్టయః ఏతత్ అంజః కిం తస్య తే వయం అసత్ గతయః గృణీమః ॥ 38॥

శ్రీభగవాన్ ఉవాచ

మా భైః జరే త్వం ఉత్తిష్ఠ కామః ఏషః కృతః హి మే । యాహి త్వం మత్ అనుజ్ఞాతః స్వర్గం సుకృతినాం పదమ్ ॥ 39

ఇతి ఆదిష్టః భగవతా కృష్ణేన ఇచ్ఛా శరీరిణా । త్రిః పరిక్రమ్య తం నత్వా విమానేన దివం యయౌ ॥ 40॥

దారుకః కృష్ణపదవీం అన్విచ్ఛన్ అధిగమ్యతామ్ । వాయుం తులసికామోదం ఆఘ్రాయ అభిముఖం యయౌ ॥ 41॥

తం తత్ర తిగ్మద్యుభిః ఆయుధైః వృతం హి అశ్వత్థమూలే కృతకేతనం పతిమ్ । స్నేహప్లుతాత్మా నిపపాత పాదయో రథాత్ అవప్లుత్య సబాష్పలోచనః ॥ 42॥

అపశ్యతః త్వత్ చరణ అంబుజం ప్రభో దృష్టిః ప్రణష్టా తమసి ప్రవిష్టా । దిశః న జానే న లభే చ శాంతిం యథా నిశాయం ఉడుపే ప్రణష్టే ॥ 43॥

ఇతి బ్రువతే సూతే వై రథః గరుడలాంఛనః । ఖం ఉత్పపాత రాజేంద్ర సాశ్వధ్వజః ఉదీక్షతః ॥ 44॥

తం అన్వగచ్ఛన్ దివ్యాని విష్ణుప్రహరణాని చ । తేన అతి విస్మిత ఆత్మానం సూతం ఆహ జనార్దనః ॥ 45॥

గచ్ఛ ద్వారవతీం సూత జ్ఞాతీనాం నిధనం మిథః । సంకర్షణస్య నిర్యాణం బంధుభ్యః బ్రూహి మత్ దశామ్ ॥ 46॥

ద్వారకాయాం చ న స్థేయం భవద్భిః చ స్వబంధుభిః । మయా త్యక్తాం యదుపురీం సముద్రః ప్లావయిష్యతి ॥ 47॥

స్వం స్వం పరిగ్రహం సర్వే ఆదాయ పితరౌ చ నః । అర్జునేన ఆవితాః సర్వ ఇంద్రప్రస్థం గమిష్యథ ॥ 48॥

త్వం తు మత్ ధర్మం ఆస్థాయ జ్ఞాననిష్ఠః ఉపేక్షకః । మన్మాయా రచనాం ఏతాం విజ్ఞాయ ఉపశమం వ్రజ ॥ 49॥

ఇతి ఉక్తః తం పరిక్రమ్య నమస్కృత్య పునః పునః । తత్ పాదౌ శీర్ష్ణి ఉపాధాయ దుర్మనాః ప్రయయౌ పురీమ్ ॥ 50॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే యదుకులసంక్షయో నామ త్రింశోఽధ్యాయః ॥ 30॥

అథ ఏకత్రింశః అధ్యాయః । శ్రీశుకః ఉవాచ

అథ తత్ర ఆగమత్ బ్రహ్మా భవాన్యా చ సమం భవః । మహేంద్రప్రముఖాః దేవాః మునయః సప్రజేశ్వరాః ॥ 1

పితరః సిద్ధగంధర్వాః విద్యాధర మహోరగాః । చారణాః యక్షరక్షాంసి కింనర అప్సరసః ద్విజాః ॥ 2॥

ద్రష్టుకామాః భగవతః నిర్వాణం పరమ ఉత్సుకాః । గాయంతః చ గృణంతః చ శౌరేః కర్మాణి జన్మ చ ॥ 3॥

వవర్షుః పుష్పవర్షాణి విమాన ఆవలిభిః నభః । కుర్వంతః సంకులం రాజన్ భక్త్యా పరమయా యుతాః ॥ 4॥

భగవాన్ పితామహం వీక్ష్య విభూతిః ఆత్మనః విభుః । సంయోజ్య ఆత్మని చ ఆత్మానం పద్మనేత్రే న్యమీలయత్ ॥ 5॥

లోకాభిరామాం స్వతనుం ధారణా ధ్యాన మంగలమ్ । యోగధారణయా ఆగ్నేయ్యా అదగ్ధ్వా ధామ ఆవిశత్ స్వకమ్ ॥ 6॥

దివి దుందుభయః నేదుః పేతుః సుమనః చ ఖాత్ । సత్యం ధర్మః ధృతిః భూమేః కీర్తిః శ్రీః చ అను తం వయుః ॥ 7॥

దేవ ఆదయః బ్రహ్మముఖ్యాః న విశంతం స్వధామని । అవిజ్ఞాతగతిం కృష్ణం దదృశుః చ అతివిస్మితాః ॥ 8॥

సౌదామన్యాః యథా ఆకాశే యాంత్యాః హిత్వా అభ్రమండలమ్ । గతిః న లక్ష్యతే మర్త్యైః తథా కృష్ణస్య దైవతైః ॥ 9॥

బ్రహ్మ రుద్ర ఆదయః తే తు దృష్ట్వా యోగగతిం హరేః । విస్మితాః తాం ప్రశంసంతః స్వం స్వం లోకం యయుః తదా ॥ 10॥

రాజన్ పరస్య తనుభృత్ జననాప్యయేహా మాయావిడంబనం అవేహి యథా నటస్య । సృష్ట్వా ఆత్మనా ఇదం అనువిశ్య విహృత్య చ అంతే సంహృత్య చ ఆత్మ మహినా ఉపరతః సః ఆస్తే ॥ 11॥

మర్త్యేన యః గురుసుతం యమలోకనీతం త్వాం చ ఆనయత్ శరణదః పరమ అస్త్ర దగ్ధమ్ । జిగ్యే అంతక అంతకం అపి ఈశం అసౌ అవనీశః కిం స్వావనే స్వరనయన్ మృగయుం సదేహమ్ ॥ 12॥

తథా అపి అశేశా స్థితి సంభవ అపి అయేషు అనన్య హేతుః యత్ అశేష శక్తిధృక్ । న ఇచ్ఛత్ ప్రణేతుం వపుః అత్ర శేషితం మర్త్యేన కిం స్వస్థగతిం ప్రదర్శయన్ ॥ 13॥

యః ఏతాం ప్రాతః ఉత్థాయ కృష్ణస్య పదవీం పరామ్ । ప్రయతః కీర్తయేత్ భక్త్యా తాం ఏవ ఆప్నోతి అనుత్తమామ్ ॥ 14॥

దారుకః ద్వారకాం ఏత్య వసుదేవ ఉగ్రసేనయోః । పతిత్వా చరణావస్రైః న్యషించత్ కృష్ణవిచ్యుతః ॥ 15॥

కథయామాస నిధనం వృష్ణీనాం కృత్స్నశః నృప । తత్ శ్రుత్వా ఉద్విగ్న హృదయాః జనాః శోక విమూర్చ్ఛితాః ॥ 16॥

తత్ర స్మ త్వరితా జగ్ముః కృష్ణ విశ్లేష విహ్వలాః । వ్యసవాః శేరతే యత్ర జ్ఞాతయః ఘ్నంతః ఆననమ్ ॥ 17॥

దేవకీ రోహిణీ చ ఏవ వసుదేవః తథా సుతౌ । కృష్ణ రామ అవపశ్యంతః శోక ఆర్తాః విజహుః స్మృతిమ్ ॥ 18॥

ప్రాణాన్ చ విజహుః తత్ర భగవత్ విరహ ఆతురాః । ఉపగుహ్య పతీన్ తాత చితాం ఆరురుహుః స్త్రియః ॥ 19॥

రామపత్న్యః చ తత్ దేహం ఉపగుహ్య అగ్నిం ఆవిశన్ । వసుదేవపత్న్యః తత్ గాత్రం ప్రద్యుమ్న ఆదీన్ హరేః స్నుషాః । కృష్ణపత్న్యః ఆవిశన్ అగ్నిం రుక్మిణి ఆద్యాః తదాత్మికాః ॥ 20॥

అర్జునః ప్రేయసః సఖ్యుః కృష్ణస్య విరహ ఆతురః । ఆత్మానం సాంత్వయామాస కృష్ణగీతైః సదుక్తిభిః ॥ 21॥

బంధూనాం నష్టగోత్రాణాం అర్జునః సాంపరాయికమ్ । హతానాం కారయామాస యథావత్ అనుపూర్వశః ॥ 22॥

ద్వారకాం హరిణా త్యక్తా సముద్రః అప్లావయత్ క్షణాత్ । వర్జయిత్వా మహారాజ శ్రీమత్ భగవత్ ఆలయమ్ ॥ 23॥

నిత్యం సంనిహితః తత్ర భగవాన్ మధుసూదనః । స్మృత్యా అశేషా అశుభహరం సర్వ మంగలం అమంగలమ్ ॥ 24॥

స్త్రీ బాల వృద్ధాన్ ఆదాయ హతశేషాన్ ధనంజయః । ఇంద్రప్రస్థం సమావేశ్య వజ్ర తత్ర అభ్యషేచయత్ ॥ 25॥

శ్రుత్వా సుహృత్ వధం రాజన్ అర్జునాత్ తే పితామహాః । త్వాం తు వంశధరం కృత్వా జగ్ముః సర్వే మహాపథమ్ ॥ 26॥

యః ఏతత్ దేవదేవస్య విష్ణోః కర్మాణి జన్మ చ । కీర్తయేత్ శ్రద్ధయా మర్త్యః సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే ॥ 27॥

ఇత్థం హరేః భగవతః రుచిర అవతార వీర్యాణి బాలచరితాని చ శంతమాని । అన్యత్ర చ ఇహ చ శ్రుతాని గృణన్ మనుష్యః భక్తిం పరాం పరమహంసగతౌ లభేత ॥ 28॥

ఇతి శ్రీమద్భాగవతే మహాపురాణే పారమహంస్యాం సంహితాయామేకాదశస్కంధే మౌసలోపాఖ్యానం నామ ఏకత్రింశోఽధ్యాయః ॥ 31॥

॥ ఇతి ఉద్ధవగీతా నామ ఏకాదశస్కంధః సమాప్తః ॥

Browse Related Categories: