Uddhava Geetha - Chapter 11

ഇംദ്രിയൈഃ ഇംദ്രിയാര്ഥേഷു ഗുണൈഃ അപി ഗുണേഷു ച । ഗൃഹ്യമാണേഷു അഹംകുര്യാത് ന വിദ്വാന് യഃ തു അവിക്രിയഃ ॥ 9॥

ദൈവാധീനേ ശരീരേ അസ്മിന് ഗുണഭാവ്യേന കര്മണാ । വര്തമാനഃ അബുധഃ തത്ര കര്താ അസ്മി ഇതി നിബധ്യതേ ॥ 10॥

ഏവം വിരക്തഃ ശയനഃ ആസനാടനമജ്ജനേ । ദര്ശനസ്പര്ശനഘ്രാണഭോജനശ്രവണാദിഷു ॥ 11॥

ന തഥാ ബധ്യതേ വിദ്വാന് തത്ര തത്ര ആദയന് ഗുണാന് । പ്രകൃതിസ്ഥഃ അപി അസംസക്തഃ യഥാ ഖം സവിതാ അനിലഃ ॥ 12॥

വൈശാരദ്യേക്ഷയാ അസംഗശിതയാ ഛിന്നസംശയഃ । പ്രതിബുദ്ധഃ ഇവ സ്വപ്നാത് നാനാത്വാത് വിനിവര്തതേ ॥ 13॥

യസ്യ സ്യുഃ വീതസംകല്പാഃ പ്രാണേംദ്രിയമനോധിയാമ് । വൃത്തയഃ സഃ വിനിര്മുക്തഃ ദേഹസ്ഥഃ അപി ഹി തത് ഗുണൈഃ ॥ 14॥

യസ്യ ആത്മാ ഹിംസ്യതേ ഹിംസ്ര്യൈഃ യേന കിംചിത് യദൃച്ഛയാ । അര്ച്യതേ വാ ക്വചിത് തത്ര ന വ്യതിക്രിയതേ ബുധഃ ॥ 15॥

ന സ്തുവീത ന നിംദേത കുർവതഃ സാധു അസാധു വാ । വദതഃ ഗുണദോഷാഭ്യാം വര്ജിതഃ സമദൃക് മുനിഃ ॥ 16॥

ന കുര്യാത് ന വദേത് കിംചിത് ന ധ്യായേത് സാധു അസാധു വാ । ആത്മാരാമഃ അനയാ വൃത്ത്യാ വിചരേത് ജഡവത് മുനിഃ ॥ 17॥

ശബ്ദബ്രഹ്മണി നിഷ്ണാതഃ ന നിഷ്ണായാത് പരേ യദി । ശ്രമഃ തസ്യ ശ്രമഫലഃ ഹി അധേനും ഇവ രക്ഷതഃ ॥ 18॥

ഗാം ദുഗ്ധദോഹാം അസതീം ച ഭാര്യാമ് ദേഹം പരാധീനം അസത്പ്രജാം ച । വിത്തം തു അതീര്ഥീകൃതം അംഗ വാചമ് ഹീനാം മയാ രക്ഷതി ദുഃഖദുഃഖീ ॥ 19॥

യസ്യാം ന മേ പാവനം അംഗ കര്മ സ്ഥിതിഉദ്ഭവപ്രാണ നിരോധനം അസ്യ । ലീലാവതാരീപ്സിതജന്മ വാ സ്യാത് ബംധ്യാം ഗിരം താം ബിഭൃയാത് ന ധീരഃ ॥ 20॥

ഏവം ജിജ്ഞാസയാ അപോഹ്യ നാനാത്വഭ്രമം ആത്മനി । ഉപാരമേത വിരജം മനഃ മയി അര്പ്യ സർവഗേ ॥ 21॥

യദി അനീശഃ ധാരയിതും മനഃ ബ്രഹ്മണി നിശ്ചലമ് । മയി സർവാണി കര്മാണി നിരപേക്ഷഃ സമാചര ॥ 22॥

ശ്രദ്ധാലുഃ മേ കഥാഃ ശ‍ഋണ്വന് സുഭദ്രാ ലോകപാവനീഃ । ഗായന് അനുസ്മരന് കര്മ ജന്മ ച അഭിനയന് മുഹുഃ ॥ 23॥

മദര്ഥേ ധര്മകാമാര്ഥാന് ആചരന് മദപാശ്രയഃ । ലഭതേ നിശ്ചലാം ഭക്തിം മയി ഉദ്ധവ സനാതനേ ॥ 24॥

സത്സംഗലബ്ധയാ ഭക്ത്യാ മയി മാം സഃ ഉപാസിതാ । സഃ വൈ മേ ദര്ശിതം സദ്ഭിഃ അംജസാ വിംദതേ പദമ് ॥ 25॥

ഉദ്ധവ ഉവാച

സാധുഃ തവ ഉത്തമശ്ലോക മതഃ കീദൃഗ്വിധഃ പ്രഭോ । ഭക്തിഃ ത്വയി ഉപയുജ്യേത കീദൃശീ സദ്ഭിഃ ആദൃതാ ॥ 26

ഏതത് മേ പുരുഷാധ്യക്ഷ ലോകാധ്യക്ഷ ജഗത് പ്രഭോ । പ്രണതായ അനുരക്തായ പ്രപന്നായ ച കഥ്യതാമ് ॥ 27॥

ത്വം ബ്രഹ്മ പരമം വ്യോമ പുരുഷഃ പ്രകൃതേഃ പരഃ । അവതീര്ണഃ അസി ഭഗവന് സ്വേച്ഛാഉപാത്തപൃഥക് വപുഃ ॥ 28॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

കൃപാലുഃ അകൃതദ്രോഹഃ തിതിക്ഷുഃ സർവദേഹിനാമ് । സത്യസാരഃ അനവദ്യാത്മാ സമഃ സർവോപകാരകഃ ॥ 29

കാമൈഃ അഹതധീഃ ദാംതഃ മൃദുഃ ശുചിഃ അകിംചനഃ । അനീഹഃ മിതഭുക് ശാംതഃ സ്ഥിരഃ മത് ശരണഃ മുനിഃ ॥ 30॥

അപ്രമത്തഃ ഗഭീരാത്മാ ധൃതിമാംജിതഷഡ്ഗുണഃ । അമാനീ മാനദഃ കല്പഃ മൈത്രഃ കാരുണികഃ കവിഃ ॥ 31॥

ആജ്ഞായ ഏവം ഗുണാന് ദോഷാന്മയാദിഷ്ടാന് അപി സ്വകാന് । ധര്മാന് സംത്യജ്യ യഃ സർവാന് മാം ഭജേത സഃ സത്തമഃ ॥ 32॥

ജ്ഞാത്വാ അജ്ഞാത്വാ അഥ യേ വൈ മാം യാവാന് യഃ ച അസ്മി യാദൃശഃ । ഭജംതി അനന്യഭാവേന തേ മേ ഭക്തതമാഃ മതാഃ ॥ 33॥

മല്ലിംഗമദ്ഭക്തജനദര്ശനസ്പര്ശനാര്ചനമ് । പരിചര്യാ സ്തുതിഃ പ്രഹ്വഗുണകര്മ അനുകീര്തനമ് ॥ 34॥

മത്കഥാശ്രവണേ ശ്രദ്ധാ മത് അനുധ്യാനം ഉദ്ധവ । സർവലാഭ ഉപഹരണം ദാസ്യേന ആത്മനിവേദനമ് ॥ 35॥

മജ്ജന്മകര്മകഥനം മമ പർവാനുമോദനമ് । ഗീതതാംഡവവാദിത്രഗോഷ്ഠീഭിഃ മദ്ഗൃഹ ഉത്സവഃ ॥ 36॥

യാത്രാ ബലിവിധാനം ച സർവവാര്ഷികപർവസു । വൈദികീ താംത്രികീ ദീക്ഷാ മദീയവ്രതധാരണമ് ॥ 37॥

മമ അര്ചാസ്ഥാപനേ ശ്രദ്ധാ സ്വതഃ സംഹത്യ ച ഉദ്യമഃ । ഉദ്യാന ഉപവനാക്രീഡപുരമംദിരകര്മണി ॥ 38॥

സംമാര്ജന ഉപലേപാഭ്യാം സേകമംഡലവര്തനൈഃ । ഗൃഹശുശ്രൂഷണം മഹ്യം ദാസവദ്യദമായയാ ॥ 39॥

അമാനിത്വം അദംഭിത്വം കൃതസ്യ അപരികീര്തനമ് । അപി ദീപാവലോകം മേ ന ഉപയുംജ്യാത് നിവേദിതമ് ॥ 40॥

യത് യത് ഇഷ്ടതമം ലോകേ യത് ച അതിപ്രിയം ആത്മനഃ । തത് തത് നിവേദയേത് മഹ്യം തത് ആനംത്യായ കല്പതേ ॥ 41॥

സൂര്യഃ അഗ്നിഃ ബ്രാഹ്മണഃ ഗാവഃ വൈഷ്ണവഃ ഖം മരുത് ജലമ് । ഭൂഃ ആത്മാ സർവഭൂതാനി ഭദ്ര പൂജാപദാനി മേ ॥ 42॥

സൂര്യേ തു വിദ്യയാ ത്രയ്യാ ഹവിഷാഗ്നൌ യജേത മാമ് । ആതിഥ്യേന തു വിപ്രാഗ്ര്യഃ ഗോഷ്വംഗ യവസാദിനാ ॥ 43॥

വൈഷ്ണവേ ബംധുസത്കൃത്യാ ഹൃദി ഖേ ധ്യാനനിഷ്ഠയാ । വായൌ മുഖ്യധിയാ തോയേ ദ്രവ്യൈഃ തോയപുരസ്കൃതൈഃ ॥ 44॥

സ്ഥംഡിലേ മംത്രഹൃദയൈഃ ഭോഗൈഃ ആത്മാനം ആത്മനി । ക്ഷേത്രജ്ഞം സർവഭൂതേഷു സമത്വേന യജേത മാമ് ॥ 45॥

ധിഷ്ണ്യേഷു ഏഷു ഇതി മദ്രൂപം ശംഖചക്രഗദാംബുജൈഃ । യുക്തം ചതുര്ഭുജം ശാംതം ധ്യായന് അര്ചേത് സമാഹിതഃ ॥ 46॥

ഇഷ്ടാപൂര്തേന മാം ഏവം യഃ യജേത സമാഹിതഃ । ലഭതേ മയി സദ്ഭക്തിം മത്സ്മൃതിഃ സാധുസേവയാ ॥ 47॥

പ്രായേണ ഭക്തിയോഗേന സത്സംഗേന വിനാ ഉദ്ധവ । ന ഉപായഃ വിദ്യതേ സധ്ര്യങ് പ്രായണം ഹി സതാം അഹമ് ॥ 48॥

അഥ ഏതത് പരമം ഗുഹ്യം ശ്രുണ്വതഃ യദുനംദന । സുഗോപ്യം അപി വക്ഷ്യാമി ത്വം മേ ഭൃത്യഃ സുഹൃത് സഖാ ॥ 49॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ഏകാദശപൂജാവിധാനയോഗോ നാമ ഏകാദശോഽധ്യായഃ ॥ 11॥

അഥ ദ്വാദശോഽധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ന രോധയതി മാം യോഗഃ ന സ്സാംഖ്യം ധര്മഃ ഏവ ച । ന സ്വാധ്യായഃ തപഃ ത്യാഗഃ ന ഇഷ്ടാപൂര്തം ന ദക്ഷിണാ ॥ 1

വ്രതാനി യജ്ഞഃ ഛംദാംസി തീര്ഥാനി നിയമാഃ യമാഃ । യഥാ അവരുംധേ സത്സംഗഃ സർവസംഗ അപഹഃ ഹി മാമ് ॥ 2॥

സത്സംഗേന ഹി ദൈതേയാ യാതുധാനഃ മൃഗാഃ ഖഗാഃ । ഗംധർവ അപ്സരസഃ നാഗാഃ സിദ്ധാഃ ചാരണഗുഹ്യകാഃ ॥ 3॥

വിദ്യാധരാഃ മനുഷ്യേഷു വൈശ്യാഃ ശൂദ്രാഃ സ്ത്രിയഃ അംത്യജാഃ । രജഃ തമഃ പ്രകൃതയഃ തസ്മിന് തസ്മിന് യുഗേ അനഘ ॥ 4॥

ബഹവഃ മത്പദം പ്രാപ്താഃ ത്വാഷ്ട്രകായാധവാദയഃ । വൃഷപർവാ ബലിഃ വാണഃ മയഃ ച അഥ വിഭീഷണഃ ॥ 5॥

സുഗ്രീവഃ ഹനുമാന് ഋക്ഷഃ ഗജഃ ഗൃധ്രഃ വണിക്പഥഃ । വ്യാധഃ കുബ്ജാ വ്രജേ ഗോപ്യഃ യജ്ഞപത്ന്യഃ തഥാ അപരേ ॥ 6॥

തേ ന അധിതശ്രുതിഗണാഃ ന ഉപാസിതമഹത്തമാഃ । അവ്രതാതപ്തതപസഃ മത്സംഗാത് മാം ഉപാഗതാഃ ॥ 7॥

കേവലേന ഹി ഭാവേന ഗോപ്യഃ ഗാവഃ നഗാഃ മൃഗാഃ । യേ അന്യേ മൂഢധിയഃ നാഗാഃ സിദ്ധാഃ മാം ഈയുഃ അംജസാ ॥ 8॥

യം ന യോഗേന സാംഖ്യേന ദാനവ്രതതപഃ അധ്വരൈഃ । വ്യാഖ്യാഃ സ്വാധ്യായസംന്യാസൈഃ പ്രാപ്നുയാത് യത്നവാന് അപി ॥ 9॥

രാമേണ സാര്ധം മഥുരാം പ്രണീതേ ശ്വാഫല്കിനാ മയി അനുരക്തചിത്താഃ । വിഗാഢഭാവേന ന മേ വിയോഗ തീവ്രാധയഃ അന്യം ദദൃശുഃ സുഖായ ॥ 10॥

താഃ താഃ ക്ഷപാഃ പ്രേഷ്ഠതമേന നീതാഃ മയാ ഏവ വൃംദാവനഗോചരേണ । ക്ഷണാര്ധവത് താഃ പുനരംഗ താസാം ഹീനാ മായാ കല്പസമാ ബഭൂവുഃ ॥ 11॥

താഃ ന അവിദന് മയി അനുഷംഗബദ്ധ ധിയഃ സ്വമാത്മാനം അദഃ തഥാ ഇദമ് । യഥാ സമാധൌ മുനയഃ അബ്ധിതോയേ നദ്യഃ പ്രവിഷ്ടാഃ ഇവ നാമരൂപേ ॥ 12॥

മത്കാമാ രമണം ജാരം അസ്വരൂപവിദഃ അബലാഃ । ബ്രഹ്മ മാം പരമം പ്രാപുഃ സംഗാത് ശതസഹസ്രശഃ ॥ 13॥

തസ്മാത് ത്വം ഉദ്ധവ ഉത്സൃജ്യ ചോദനാം പ്രതിചോദനാമ് । പ്രവൃത്തം ച നിവൃത്തം ച ശ്രോതവ്യം ശ്രുതം ഏവ ച ॥ 14॥

മാം ഏകം ഏവ ശരണം ആത്മാനം സർവദേഹിനാമ് । യാഹി സർവാത്മഭാവേന മയാ സ്യാഃ ഹി അകുതോഭയഃ ॥ 15॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

സംശയഃ ശ്രുണ്വതഃ വാചം തവ യോഗേശ്വര ഈശ്വര । ന നിവര്തതഃ ആത്മസ്ഥഃ യേന ഭ്രാമ്യതി മേ മനഃ ॥ 16

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

സഃ ഏഷ ജീവഃ വിവരപ്രസൂതിഃ പ്രാണേന ഘോഷേണ ഗുഹാം പ്രവിഷ്ടഃ । മനോമയം സൂക്ഷ്മം ഉപേത്യ രൂപം മാത്രാ സ്വരഃ വര്ണഃ ഇതി സ്ഥവിഷ്ഠഃ ॥ 17

യഥാ അനലഃ ഖേ അനിലബംധുഃ ഊഷ്മാ ബലേന ദാരുണ്യധിമഥ്യമാനഃ । അണുഃ പ്രജാതഃ ഹവിഷാ സമിധ്യതേ തഥാ ഏവ മേ വ്യക്തിഃ ഇയം ഹി വാണീ ॥ 18॥

ഏവം ഗദിഃ കര്മഗതിഃ വിസര്ഗഃ ഘ്രാണഃ രസഃ ദൃക് സ്പര്ശഃ ശ്രുതിഃ ച । സംകല്പവിജ്ഞാനം അഥ അഭിമാനഃ സൂത്രം രജഃ സത്ത്വതമോവികാരഃ ॥ 19॥

അയം ഹി ജീവഃ ത്രിവൃത് അബ്ജയോനിഃ അവ്യക്തഃ ഏകഃ വയസാ സഃ ആദ്യഃ । വിശ്ലിഷ്ടശക്തിഃ ബഹുധാ ഏവ ഭാതി ബീജാനി യോനിം പ്രതിപദ്യ യദ്വത് ॥ 20॥

യസ്മിന് ഇദം പ്രോതം അശേഷം ഓതം പടഃ യഥാ തംതുവിതാനസംസ്ഥഃ । യഃ ഏഷ സംസാരതരുഃ പുരാണഃ കര്മാത്മകഃ പുഷ്പഫലേ പ്രസൂതേ ॥ 21॥

ദ്വേ അസ്യ ബീജേ ശതമൂലഃ ത്രിനാലഃ പംചസ്കംധഃ പംചരസപ്രസൂതിഃ । ദശ ഏകശാഖഃ ദ്വിസുപര്ണനീഡഃ ത്രിവല്കലഃ ദ്വിഫലഃ അര്കം പ്രവിഷ്ടഃ ॥ 22॥

അദംതി ച ഏകം ഫലം അസ്യ ഗൃധ്രാ ഗ്രാമേചരാഃ ഏകം അരണ്യവാസാഃ । ഹംസാഃ യഃ ഏകം ബഹുരൂപം ഇജ്യൈഃ മായാമയം വേദ സഃ വേദ വേദമ് ॥ 23॥

ഏവം ഗുരു ഉപാസനയാ ഏകഭക്ത്യാ വിദ്യാകുഠാരേണ ശിതേന ധീരഃ । വിവൃശ്ച്യ ജീവാശയം അപ്രമത്തഃ സംപദ്യ ച ആത്മാനം അഥ ത്യജ അസ്ത്രമ് ॥ 24॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ദ്വാദശോഽധ്യായഃ ॥ 12॥

അഥ ത്രയോദശോഽധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

സത്ത്വം രജഃ തമഃ ഇതി ഗുണാഃ ബുദ്ധേഃ ന ച ആത്മനഃ । സത്ത്വേന അന്യതമൌ ഹന്യാത് സത്ത്വം സത്ത്വേന ച ഏവ ഹി ॥ 1

സത്ത്വാത് ധര്മഃ ഭവേത് വൃദ്ധാത് പുംസഃ മദ്ഭക്തിലക്ഷണഃ । സാത്വിക ഉപാസയാ സത്ത്വം തതഃ ധര്മഃ പ്രവര്തതേ ॥ 2॥

ധര്മഃ രജഃ തമഃ ഹന്യാത് സത്ത്വവൃദ്ധിഃ അനുത്തമഃ । ആശു നശ്യതി തത് മൂലഃ ഹി അധര്മഃ ഉഭയേ ഹതേ ॥ 3॥

ആഗമഃ അപഃ പ്രജാ ദേശഃ കാലഃ കര്മ ച ജന്മ ച । ധ്യാനം മംത്രഃ അഥ സംസ്കാരഃ ദശ ഏതേ ഗുണഹേതവഃ ॥ 4॥

തത് തത് സാത്വികം ഏവ ഏഷാം യത് യത് വൃദ്ധാഃ പ്രചക്ഷതേ । നിംദംതി താമസം തത് തത് രാജസം തത് ഉപേക്ഷിതമ് ॥ 5॥

സാത്ത്വികാനി ഏവ സേവേത പുമാന് സത്ത്വവിവൃദ്ധയേ । തതഃ ധര്മഃ തതഃ ജ്ഞാനം യാവത് സ്മൃതിഃ അപോഹനമ് ॥ 6॥

വേണുസംഘര്ഷജഃ വഹ്നിഃ ദഗ്ധ്വാ ശാമ്യതി തത് വനമ് । ഏവം ഗുണവ്യത്യയജഃ ദേഹഃ ശാമ്യതി തത് ക്രിയഃ ॥ 7॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

വിദംതി മര്ത്യാഃ പ്രായേണ വിഷയാന് പദം ആപദാമ് । തഥാ അപി ഭുംജതേ കൃഷ്ണ തത് കഥം ശ്വ ഖര അജാവത് ॥ 8

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

അഹം ഇതി അന്യഥാബുദ്ധിഃ പ്രമത്തസ്യ യഥാ ഹൃദി । ഉത്സര്പതി രജഃ ഘോരം തതഃ വൈകാരികം മനഃ ॥ 9

രജോയുക്തസ്യ മനസഃ സംകല്പഃ സവികല്പകഃ । തതഃ കാമഃ ഗുണധ്യാനാത് ദുഃസഹഃ സ്യാത് ഹി ദുര്മതേഃ ॥ 10॥

കരോതി കാമവശഗഃ കര്മാണി അവിജിതേംദ്രിയഃ । ദുഃഖോദര്കാണി സംപശ്യന് രജോവേഗവിമോഹിതഃ ॥ 11। രജഃ തമോഭ്യാം യത് അപി വിദ്വാന് വിക്ഷിപ്തധീഃ പുനഃ । അതംദ്രിതഃ മനഃ യുംജന് ദോഷദൃഷ്ടിഃ ന സജ്ജതേ ॥ 12॥

അപ്രമത്തഃ അനുയുംജീതഃ മനഃ മയി അര്പയന് ശനൈഃ । അനിർവിണ്ണഃ യഥാകാലം ജിതശ്വാസഃ ജിതാസനഃ ॥ 13॥

ഏതാവാന് യോഗഃ ആദിഷ്ടഃ മത് ശിഷ്യൈഃ സനക ആദിഭിഃ । സർവതഃ മനഃ ആകൃഷ്യ മയ്യദ്ധാ ആവേശ്യതേ യഥാ ॥ 14॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

യദാ ത്വം സനക ആദിഭ്യഃ യേന രൂപേണ കേശവ । യോഗം ആദിഷ്ടവാന് ഏതത് രൂപം ഇച്ഛാമി വേദിതുമ് ॥ 15

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

പുത്രാഃ ഹിരണ്യഗര്ഭസ്യ മാനസാഃ സനക ആദയഃ । പപ്രച്ഛുഃ പിതരം സൂക്ഷ്മാം യോഗസ്യ ഐകാംതികീം ഗതിമ്

16॥

സനക ആദയഃ ഊചുഃ । ഗുണേഷു ആവിശതേ ചേതഃ ഗുണാഃ ചേതസി ച പ്രഭോ । കഥം അന്യോന്യസംത്യാഗഃ മുമുക്ഷോഃ അതിതിതീര്ഷോഃ ॥ 17॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഏവം പൃഷ്ടഃ മഹാദേവഃ സ്വയംഭൂഃ ഭൂതഭാവനഃ । ധ്യായമാനഃ പ്രശ്നബീജം ന അഭ്യപദ്യത കര്മധീഃ ॥ 18

സഃ മാം അചിംതയത് ദേവഃ പ്രശ്നപാരതിതീര്ഷയാ । തസ്യ അഹം ഹംസരൂപേണ സകാശം അഗമം തദാ ॥ 19॥

ദൃഷ്ട്വാ മാം ത ഉപവ്രജ്യ കൃത്വാ പാദ അഭിവംദനമ് । ബ്രഹ്മാണം അഗ്രതഃ കൃത്വാ പപ്രച്ഛുഃ കഃ ഭവാന് ഇതി ॥ 20॥

ഇതി അഹം മുനിഭിഃ പൃഷ്ടഃ തത്ത്വജിജ്ഞാസുഭിഃ തദാ । യത് അവോചം അഹം തേഭ്യഃ തത് ഉദ്ധവ നിബോധ മേ ॥ 21॥

വസ്തുനഃ യദി അനാനാത്വം ആത്മനഃ പ്രശ്നഃ ഈദൃശഃ । കഥം ഘടേത വഃ വിപ്രാഃ വക്തുഃ വാ മേ കഃ ആശ്രയഃ ॥ 22॥

പംചാത്മകേഷു ഭൂതേഷു സമാനേഷു ച വസ്തുതഃ । കഃ ഭവാന് ഇതി വഃ പ്രശ്നഃ വാചാരംഭഃ ഹി അനര്ഥകഃ ॥ 23॥

മനസാ വചസാ ദൃഷ്ട്യാ ഗൃഹ്യതേ അന്യൈഃ അപി ഇംദ്രിയൈഃ । അഹം ഏവ ന മത്തഃ അന്യത് ഇതി ബുധ്യധ്വം അംജസാ ॥ 24॥

ഗുണേഷു ആവിശതേ ചേതഃ ഗുണാഃ ചേതസി ച പ്രജാഃ । ജീവസ്യ ദേഹഃ ഉഭയം ഗുണാഃ ചേതഃ മത് ആത്മനഃ ॥ 25॥

ഗുണേഷു ച ആവിശത് ചിത്തം അഭീക്ഷ്ണം ഗുണസേവയാ । ഗുണാഃ ച ചിത്തപ്രഭവാഃ മത് രൂപഃ ഉഭയം ത്യജേത് ॥ 26॥

ജാഗ്രത് സ്വപ്നഃ സുഷുപ്തം ച ഗുണതഃ ബുദ്ധിവൃത്തയഃ । താസാം വിലക്ഷണഃ ജീവഃ സാക്ഷിത്വേന വിനിശ്ചിതഃ ॥ 27॥

യഃ ഹി സംസൃതിബംധഃ അയം ആത്മനഃ ഗുണവൃത്തിദഃ । മയി തുര്യേ സ്ഥിതഃ ജഹ്യാത് ത്യാഗഃ തത് ഗുണചേതസാമ് ॥ 28॥

അഹംകാരകൃതം ബംധം ആത്മനഃ അര്ഥവിപര്യയമ് । വിദ്വാന് നിർവിദ്യ സംസാരചിംതാം തുര്യേ സ്ഥിതഃ ത്യജേത് ॥ 29॥

യാവത് നാനാര്ഥധീഃ പുംസഃ ന നിവര്തേത യുക്തിഭിഃ । ജാഗര്തി അപി സ്വപന് അജ്ഞഃ സ്വപ്നേ ജാഗരണം യഥാ ॥ 30॥

അസത്ത്വാത് ആത്മനഃ അന്യേഷാം ഭാവാനാം തത് കൃതാ ഭിദാ । ഗതയഃ ഹേതവഃ ച അസ്യ മൃഷാ സ്വപ്നദൃശഃ യഥാ ॥ 31॥

യോ ജാഗരേ ബഹിഃ അനുക്ഷണധര്മിണഃ അര്ഥാന് ഭുംക്തേ സമസ്തകരണൈഃ ഹൃദി തത് സദൃക്ഷാന് । സ്വപ്നേ സുഷുപ്തഃ ഉപസംഹരതേ സഃ ഏകഃ സ്മൃതി അന്വയാത് ത്രിഗുണവൃത്തിദൃക് ഇംദ്രിയ ഈശഃ ॥ 32॥

ഏവം വിമൃശ്യ ഗുണതഃ മനസഃ ത്ര്യവസ്ഥാ മത് മായയാ മയി കൃതാ ഇതി നിശ്ചിതാര്ഥാഃ । സംഛിദ്യ ഹാര്ദം അനുമാനസ്ത് ഉക്തിതീക്ഷ്ണ ജ്ഞാനാസിനാ ഭജതഃ മാ അഖിലസംശയാധിമ് ॥ 33॥

ഈക്ഷേത വിഭ്രമം ഇദം മനസഃ വിലാസമ് ദൃഷ്ടം വിനഷ്ടം അതിലോലം അലാതചക്രമ് । വിജ്ഞാനം ഏകം ഉരുധാ ഇവ വിഭാതി മായാ സ്വപ്നഃ ത്രിധാ ഗുണവിസര്ഗകൃതഃ വികല്പഃ ॥ 34॥

ദൃഷ്ടിം തതഃ പ്രതിനിവര്ത്യ നിവൃത്തതൃഷ്ണഃ തൂഷ്ണീം ഭവേത് നിജസുഖ അനുഭവഃ നിരീഹഃ । സംദൃശ്യതേ ക്വ ച യദി ഇദം അവസ്തുബുദ്ധ്യാ ത്യക്തം ഭ്രമായ ന ഭവേത് സ്മൃതിഃ ആനിപാതാത് ॥ 35॥

ദേഹം ച നശ്വരം അവസ്ഥിതം ഉത്ഥിതം വാ സിദ്ധഃ ന പശ്യതി യതഃ അധ്യഗമത്സ്വരൂപമ് । ദൈവാത് അപേതം ഉത ദൈവശാത് ഉപേതമ് വാസഃ യഥാ പരികൃതം മദിരാമദാംധഃ ॥ 36॥

ദേഹഃ അപി ദൈവവശഗഃ ഖലു കര്മ യാവത് സ്വാരംഭകം പ്രതിസമീക്ഷതഃ ഏവ സാസുഃ । തം അപ്രപംചം അധിരൂഢസമാധിയോഗഃ സ്വാപ്നം പുനഃ ന ഭജതേ പ്രതിബുദ്ധവസ്തുഃ ॥ 37॥

മയാ ഏതത് ഉക്തം വഃ വിപ്രാഃ ഗുഹ്യം യത് സാംഖ്യയോഗയോഃ । ജാനീതം ആഗതം യജ്ഞം യുഷ്മത് ധര്മവിവക്ഷയാ ॥ 38॥

അഹം യോഗസ്യ സാംഖ്യസ്യ സത്യസ്യര്തസ്യ തേജസഃ । പരായണം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാഃ ശ്രിയഃ കീര്തേഃ ദമസ്യ ച ॥ 39॥

മാം ഭജംതി ഗുണാഃ സർവേ നിര്ഗുണം നിരപേക്ഷകമ് । സുഹൃദം പ്രിയം ആത്മാനം സാമ്യ അസംഗ ആദയഃ ഗുണാഃ ॥ 40॥

ഇതി മേ ഛിന്നസംദേഹാഃ മുനയഃ സനക ആദയഃ । സഭാജയിത്വാ പരയാ ഭക്ത്യാ അഗൃണത സംസ്തവൈഃ ॥ 41॥

തൈഃ അഹം പൂജിതഃ സമ്യക് സംസ്തുതഃ പരമ ഋഷിഭിഃ । പ്രത്യേയായ സ്വകം ധാമ പശ്യതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ ॥ 42॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ഹംസഗീതാനിരൂപണം നാമ ത്രയോദശോഽധ്യായഃ ॥ 13॥

അഥ ചതുര്ദശോഽധ്യായഃ । ഉദ്ധവഃ ഉവാച

വദംതി കൃഷ്ണ ശ്രേയാംസി ബഹൂനി ബ്രഹ്മവാദിനഃ । തേഷാം വികല്പപ്രാധാന്യം ഉത അഹോ ഏകമുഖ്യതാ ॥ 1

ഭവത് ഉദാഹൃതഃ സ്വാമിന് ഭക്തിയോഗഃ അനപേക്ഷിതഃ । നിരസ്യ സർവതഃ സംഗം യേന ത്വയി ആവിശേത് മനഃ ॥ 2॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

കാലേന നഷ്ടാ പ്രലയേ വാണീയം വേദസംജ്ഞിതാ । മയാ ആദൌ ബ്രഹ്മണേ പ്രോക്താ ധര്മഃ യസ്യാം മദാത്മകഃ ॥ 3

തേന പ്രോക്താ ച പുത്രായ മനവേ പൂർവജായ സാ । തതഃ ഭൃഗു ആദയഃ അഗൃഹ്ണന് സപ്തബ്രഹ്മമഹര്ഷയഃ ॥ 4॥

തേഭ്യഃ പിതൃഭ്യഃ തത് പുത്രാഃ ദേവദാനവഗുഹ്യകാഃ । മനുഷ്യാഃ സിദ്ധഗംധർവാഃ സവിദ്യാധരചാരണാഃ ॥ 5॥

കിംദേവാഃ കിന്നരാഃ നാഗാഃ രക്ഷഃ കിംപുരുഷ ആദയഃ । ബഹ്വ്യഃ തേഷാം പ്രകൃതയഃ രജഃസത്ത്വതമോഭുവഃ ॥ 6॥

യാഭിഃ ഭൂതാനി ഭിദ്യംതേ ഭൂതാനാം മതയഃ തഥാ । യഥാപ്രകൃതി സർവേഷാം ചിത്രാഃ വാചഃ സ്രവംതി ഹി ॥ 7॥

ഏവം പ്രകൃതിവൈചിത്ര്യാത് ഭിദ്യംതേ മതയഃ നൃണാമ് । പാരംപര്യേണ കേഷാംചിത് പാഖംഡമതയഃ അപരേ ॥ 8॥

മന്മായാമോഹിതധിയഃ പുരുഷാഃ പുരുഷര്ഷഭ । ശ്രേയഃ വദംതി അനേകാംതം യഥാകര്മ യഥാരുചി ॥ 9॥

ധര്മം ഏകേ യശഃ ച അന്യേ കാമം സത്യം ദമം ശമമ് । അന്യേ വദംതി സ്വാര്ഥം വാ ഐശ്വര്യം ത്യാഗഭോജനമ് । കേചിത് യജ്ഞതപോദാനം വ്രതാനി നിയമ അന്യമാന് ॥ 10॥

ആദി അംതവംതഃ ഏവ ഏഷാം ലോകാഃ കര്മവിനിര്മിതാഃ । ദുഃഖ ഉദര്കാഃ തമോനിഷ്ഠാഃ ക്ഷുദ്ര ആനംദാഃ ശുച അര്പിതാഃ ॥

11॥

മയി അര്പിത മനഃ സഭ്യ നിരപേക്ഷസ്യ സർവതഃ । മയാ ആത്മനാ സുഖം യത് തത് കുതഃ സ്യാത് വിഷയ ആത്മനാമ് ॥

12॥

അകിംചനസ്യ ദാംതസ്യ ശാംതസ്യ സമചേതസഃ । മയാ സംതുഷ്ടമനസഃ സർവാഃ സുഖമയാഃ ദിശഃ ॥ 13॥

ന പാരമേഷ്ഠ്യം ന മഹേംദ്രധിഷ്ണ്യമ് ന സാർവഭൌമം ന രസാധിപത്യമ് । ന യോഗസിദ്ധീഃ അപുനര്ഭവം വാ മയി അര്പിത ആത്മാ ഇച്ഛതി മത് വിനാ അന്യത് ॥ 14॥

ന തഥാ മേ പ്രിയതമഃ ആത്മയോനിഃ ന ശംകരഃ । ന ച സംകര്ഷണഃ ന ശ്രീഃ ന ഏവ ആത്മാ ച യഥാ ഭവാന് ॥ 15॥

നിരപേക്ഷം മുനിം ശാതം നിർവൈരം സമദര്ശനമ് । അനുവ്രജാമി അഹം നിത്യം പൂയേയേതി അംഘ്രിരേണുഭിഃ ॥ 16॥

നിഷ്കിംചനാ മയി അനുരക്തചേതസഃ ശാംതാഃ മഹാംതഃ അഖിലജീവവത്സലാഃ । കാമൈഃ അനാലബ്ധധിയഃ ജുഷംതി യത് തത് നൈരപേക്ഷ്യം ന വിദുഃ സുഖം മമ ॥ 17॥

ബാധ്യമാനഃ അപി മദ്ഭക്തഃ വിഷയൈഃ അജിതേംദ്രിയഃ । പ്രായഃ പ്രഗല്ഭയാ ഭക്ത്യാ വിഷയൈഃ ന അഭിഭൂയതേ ॥ 18॥

യഥാ അഗ്നിഃ സുസമൃദ്ധ അര്ചിഃ കരോതി ഏധാംസി ഭസ്മസാത് । തഥാ മദ്വിഷയാ ഭക്തിഃ ഉദ്ധവ ഏനാംസി കൃത്സ്നശഃ ॥ 19॥

ന സാധയതി മാം യോഗഃ ന സാംഖ്യം ധര്മഃ ഉദ്ധവ । ന സ്വാധ്യായഃ തപഃ ത്യാഗഃ യഥാ ഭക്തിഃ മമ ഊര്ജിതാ ॥ 20॥

ഭക്ത്യാ അഹം ഏകയാ ഗ്രാഹ്യഃ ശ്രദ്ധയാ ആത്മാ പ്രിയഃ സതാമ് । ഭക്തിഃ പുനാതി മന്നിഷ്ഠാ ശ്വപാകാന് അപി സംഭവാത് ॥ 21॥

ധര്മഃ സത്യദയാ ഉപേതഃ വിദ്യാ വാ തപസാന്വിതാ । മദ്ഭ്ക്ത്യാപേതം ആത്മാനം ന സമ്യക് പ്രപുനാതി ഹി ॥ 22॥

കഥം വിനാ രോമഹര്ഷം ദ്രവതാ ചേതസാ വിനാ । വിനാനംദ അശ്രുകലയാ ശുധ്യേത് ഭക്ത്യാ വിനാശയഃ ॥ 23॥

വാക് ഗദ്ഗദാ ദ്രവതേ യസ്യ ചിത്തമ് രുദതി അഭീക്ഷ്ണം ഹസതി ക്വചിത് ച । വിലജ്ജഃ ഉദ്ഗായതി നൃത്യതേ ച മദ്ഭക്തിയുക്തഃ ഭുവനം പുനാതി ॥ 24॥

യഥാ അഗ്നിനാ ഹേമ മലം ജഹാതി ധ്മാതം പുനഃ സ്വം ഭജതേ ച രൂപമ് । ആത്മാ ച കര്മാനുശയം വിധൂയ മദ്ഭക്തിയോഗേന ഭജതി അഥഃ മാമ് ॥ 25॥

യഥാ യഥാ ആത്മാ പരിമൃജ്യതേ അസൌ മത്പുണ്യഗാഥാശ്രവണ അഭിധാനൈഃ । തഥാ തഥാ പശ്യതി വസ്തു സൂക്ഷ്മമ് ചക്ഷുഃ യഥാ ഏവ അംജനസംപ്രയുക്തമ് ॥ 26॥

വിഷയാന് ധ്യായതഃ ചിത്തം വിഷയേഷു വിഷജ്ജതേ । മാം അനുസ്മരതഃ ചിത്തം മയി ഏവ പ്രവിലീയതേ ॥ 27॥

തസ്മാത് അസത് അഭിധ്യാനം യഥാ സ്വപ്നമനോരഥമ് । ഹിത്വാ മയി സമാധത്സ്വ മനഃ മദ്ഭാവഭാവിതമ് ॥ 28॥

സ്ത്രീണാം സ്ത്രീസംഗിനാം സംഗം ത്യക്ത്വാ ദൂരതഃ ആത്മവാന് । ക്ഷേമേ വിവിക്തഃ ആസീനഃ ചിംതയേത് മാം അതംദ്രിതഃ ॥ 29॥

ന തഥാ അസ്യ ഭവേത് ക്ലേശഃ ബംധഃ ച അന്യപ്രസംഗതഃ । യോഷിത് സംഗാത് യഥാ പുംസഃ യഥാ തത് സംഗിസംഗതഃ ॥ 30॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

യഥാ ത്വാം അരവിംദാക്ഷ യാദൃശം വാ യദാത്മകമ് । ധ്യായേത് മുമുക്ഷുഃ ഏതത് മേ ധ്യാനം മേ വക്തും അര്ഹസി ॥ 31

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

സമഃ ആസനഃ ആസീനഃ സമകായഃ യഥാസുഖമ് । ഹസ്തൌ ഉത്സംഗഃ ആധായ സ്വനാസാഗ്രകൃത ഈക്ഷണഃ ॥ 32

പ്രാണസ്യ ശോധയേത് മാര്ഗം പൂരകുംഭകരേചകൈഃ । വിപര്യയേണ അപി ശനൈഃ അഭ്യസേത് നിര്ജിതേംദ്രിയഃ ॥ 33॥

ഹൃദി അവിച്ഛിന്നം ഓംകാരം ഘംടാനാദം ബിസോര്ണവത് । പ്രാണേന ഉദീര്യ തത്ര അഥ പുനഃ സംവേശയേത് സ്വരമ് ॥ 34॥

ഏവം പ്രണവസംയുക്തം പ്രാണം ഏവ സമഭ്യസേത് । ദശകൃത്വഃ ത്രിഷവണം മാസാത് അർവാക് ജിത അനിലഃ ॥35॥

ഹൃത്പുംഡരീകം അംതസ്ഥം ഊര്ധ്വനാലം അധോമുഖമ് । ധ്യാത്വാ ഊര്ധ്വമുഖം ഉന്നിദ്രം അഷ്ടപത്രം സകര്ണികമ് ॥ 36॥

കര്ണികായാം ന്യസേത് സൂര്യസോമാഗ്നീന് ഉത്തരോത്തരമ് । വഹ്നിമധ്യേ സ്മരേത് രൂപം മമ ഏതത് ധ്യാനമംഗലമ് ॥ 37॥

സമം പ്രശാംതം സുമുഖം ദീര്ഘചാരുചതുര്ഭുജമ് । സുചാരുസുംദരഗ്രീവം സുകപോലം ശുചിസ്മിതമ് ॥ 38॥

സമാന കര്ണ വിന്യസ്ത സ്ഫുരന് മകര കുംഡലമ് । ഹേമ അംബരം ഘനശ്യാമം ശ്രീവത്സ ശ്രീനികേതനമ് ॥ 39॥

ശംഖ ചക്ര ഗദാ പദ്മ വനമാലാ വിഭൂഷിതമ് । നൂപുരൈഃ വിലസത് പാദം കൌസ്തുഭ പ്രഭയാ യുതമ് ॥ 40॥

ദ്യുമത് കിരീട കടക കടിസൂത്ര അംഗദ അയുതമ് । സർവാംഗ സുംദരം ഹൃദ്യം പ്രസാദ സുമുഖ ഈക്ഷണമ് ॥ 41॥

സുകുമാരം അഭിധ്യായേത് സർവാംഗേഷു മനഃ ദധത് । ഇംദ്രിയാണി ഇംദ്രിയേഭ്യഃ മനസാ ആകൃഷ്യ തത് മനഃ । ബുദ്ധ്യാ സാരഥിനാ ധീരഃ പ്രണയേത് മയി സർവതഃ ॥ 42॥

തത് സർവ വ്യാപകം ചിത്തം ആകൃഷ്യ ഏകത്ര ധാരയേത് । ന അന്യാനി ചിംതയേത് ഭൂയഃ സുസ്മിതം ഭാവയേത് മുഖമ് ॥ 43॥

തത്ര ലബ്ധപദം ചിത്തം ആകൃഷ്യ വ്യോമ്നി ധാരയേത് । തത് ച ത്യക്ത്വാ മദാരോഹഃ ന കിംചിത് അപി ചിംതയേത് ॥ 44॥

ഏവം സമാഹിതമതിഃ മാം ഏവ ആത്മാനം ആത്മനി । വിചഷ്ടേ മയി സർവാത്മത് ജ്യോതിഃ ജ്യോതിഷി സംയുതമ് ॥ 45॥

ധ്യാനേന ഇത്ഥം സുതീവ്രേണ യുംജതഃ യോഗിനഃ മനഃ । സംയാസ്യതി ആശു നിർവാണം ദ്രവ്യ ജ്ഞാന ക്രിയാ ഭ്രമഃ ॥ 46॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ഭക്തിരഹസ്യാവധാരണയോഗോ നാമ ചതുര്ദശോഽധ്യായഃ ॥ 14॥

അഥ പംചദശോഽധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ജിതേംദ്രിയസ്യ യുക്തസ്യ ജിതശ്വാസസ്യ യോഗിനഃ മയി ധാരയതഃ ചേതഃ ഉപതിഷ്ഠംതി സിദ്ധയഃ ॥ 1

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

കയാ ധാരണയാ കാസ്വിത് കഥംസ്വിത് സിദ്ധിഃ അച്യുത । കതി വാ സിദ്ധയഃ ബ്രൂഹി യോഗിനാം സിദ്ധിദഃ ഭവാന് ॥ 2

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

സിദ്ധയഃ അഷ്ടാദശ പ്രോക്താ ധാരണായോഗപാരഗൈഃ । താസാം അഷ്ടൌ മത് പ്രധാനാഃ ദശഃ ഏവ ഗുണഹേതവഃ ॥ 3

അണിമാ മഹിമാ മൂര്തേഃ ലഘിമാ പ്രാപ്തിഃ ഇംദ്രിയൈഃ । പ്രാകാമ്യം ശ്രുതദൃഷ്ടേഷു ശക്തിപ്രേരണം ഈശിതാ ॥ 4॥

ഗുണേഷു അസംഗഃ വശിതാ യത് കാമഃ തത് അവസ്യതി । ഏതാഃ മേ സിദ്ധയഃ സൌമ്യ അഷ്ടൌ ഉത്പത്തികാഃ മതാഃ ॥ 5॥

അനൂര്മിമത്ത്വം ദേഹേ അസ്മിന് ദൂരശ്രവണദര്ശനമ് । മനോജവഃ കാമരൂപം പരകായപ്രവേശനമ് ॥ 6॥

സ്വച്ഛംദമൃത്യുഃ ദേവാനാം സഹക്രീഡാനുദര്ശനമ് । യഥാസംകല്പസംസിദ്ധിഃ ആജ്ഞാപ്രതിഹതാ ഗതിഃ ॥ 7॥

ത്രികാലജ്ഞത്വം അദ്വംദ്വം പരചിത്താദി അഭിജ്ഞതാ । അഗ്നി അര്ക അംബു വിഷ ആദീനാം പ്രതിഷ്ടംഭഃ അപരാജയഃ ॥ 8॥

ഏതാഃ ച ഉദ്ദേശതഃ പ്രോക്താ യോഗധാരണസിദ്ധയഃ । യയാ ധാരണയാ യാ സ്യാത് യഥാ വാ സ്യാത് നിബോധ മേ ॥ 9॥

ഭൂതസൂക്ഷ്മ ആത്മനി മയി തന്മാത്രം ധാരയേത് മനഃ । അണിമാനം അവാപ്നോതി തന്മാത്ര ഉപാസകഃ മമ ॥ 10॥

മഹതി ആത്മന് മയി പരേ യഥാസംസ്ഥം മനഃ ദധത് । മഹിമാനം അവാപ്നോതി ഭൂതാനാം ച പൃഥക് പൃഥക് ॥ 11॥

പരമാണുമയേ ചിത്തം ഭൂതാനാം മയി രംജയന് । കാലസൂക്ഷ്മാത്മതാം യോഗീ ലഘിമാനം അവാപ്നുയാത് ॥ 12॥

ധാരയന് മയി അഹംതത്ത്വേ മനഃ വൈകാരികേ അഖിലമ് । സർവേംദ്രിയാണാം ആത്മത്വം പ്രാപ്തിം പ്രാപ്നോതി മന്മനാഃ ॥ 13॥

മഹതി ആത്മനി യഃ സൂത്രേ ധാരയേത് മയി മാനസമ് । പ്രാകാമ്യം പാരമേഷ്ഠ്യം മേ വിംദതേ അവ്യക്തജന്മനഃ ॥ 14॥

വിഷ്ണൌ ത്ര്യധി ഈശ്വരേ ചിത്തം ധാരയേത് കാലവിഗ്രഹേ । സഃ ഈശിത്വം അവാപ്നോതി ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞചോദനാമ് ॥ 15॥

നാരായണേ തുരീയാഖ്യേ ഭഗവത് ശബ്ദശബ്ദിതേ । മനഃ മയി ആദധത് യോഗീ മത് ധര്മാഃ വഹിതാം ഇയാത് ॥ 16॥

നിര്ഗുണേ ബ്രഹ്മണി മയി ധാരയന് വിശദം മനഃ । പരമാനംദം ആപ്നോതി യത്ര കാമഃ അവസീയതേ ॥ 17॥

ശ്വേതദീപപതൌ ചിത്തം ശുദ്ധേ ധര്മമയേ മയി । ധാരയന് ശ്വേതതാം യാതി ഷഡൂര്മിരഹിതഃ നരഃ ॥ 18॥

മയി ആകാശ ആത്മനി പ്രാണേ മനസാ ഘോഷം ഉദ്വഹന് । തത്ര ഉപലബ്ധാ ഭൂതാനാം ഹംസഃ വാചഃ ശ്രുണോതി അസൌ ॥ 19॥

ചക്ഷുഃ ത്വഷ്ടരി സംയോജ്യ ത്വഷ്ടാരം അപി ചക്ഷുഷി । മാം തത്ര മനസാ ധ്യായന് വിശ്വം പശ്യതി സൂക്ഷ്മദൃക് ॥ 20॥

മനഃ മയി സുസംയോജ്യ ദേഹം തദനു വായുനാ । മദ്ധാരണ അനുഭാവേന തത്ര ആത്മാ യത്ര വൈ മനഃ ॥ 21॥

യദാ മനഃ ഉപാദായ യത് യത് രൂപം ബുഭൂഷതി । തത് തത് ഭവേത് മനോരൂപം മദ്യോഗബലം ആശ്രയഃ ॥ 22॥

പരകായം വിശന് സിദ്ധഃ ആത്മാനം തത്ര ഭാവയേത് । പിംഡം ഹിത്വാ വിശേത് പ്രാണഃ വായുഭൂതഃ ഷഡംഘ്രിവത് ॥ 23॥

പാര്ഷ്ണ്യാ ആപീഡ്യ ഗുദം പ്രാണം ഹൃത് ഉരഃ കംഠ മൂര്ധസു । ആരോപ്യ ബ്രഹ്മരംധ്രേണ ബ്രഹ്മ നീത്വാ ഉത്സൃജേത് തനുമ് ॥ 24॥

വിഹരിഷ്യന് സുരാക്രീഡേ മത്സ്ഥം സത്ത്വം വിഭാവയേത് । വിമാനേന ഉപതിഷ്ഠംതി സത്ത്വവൃത്തീഃ സുരസ്ത്രിയഃ ॥ 25॥

യഥാ സംകല്പയേത് ബുദ്ധ്യാ യദാ വാ മത്പരഃ പുമാന് । മയി സത്യേ മനഃ യുംജന് തഥാ തത് സമുപാശ്നുതേ ॥ 26॥

യഃ വൈ മദ്ഭാവം ആപന്നഃ ഈശിതുഃ വശിതുഃ പുമാന് । കുതശ്ചിത് ന വിഹന്യേത തസ്യ ച ആജ്ഞാ യഥാ മമ ॥ 27॥

മദ്ഭക്ത്യാ ശുദ്ധസത്ത്വസ്യ യോഗിനഃ ധാരണാവിദഃ । തസ്യ ത്രൈകാലികീ ബുദ്ധിഃ ജന്മ മൃത്യു ഉപബൃംഹിതാ ॥ 28॥

അഗ്നി ആദിഭിഃ ന ഹന്യേത മുനേഃ യോഗം അയം വപുഃ । മദ്യോഗശ്രാംതചിത്തസ്യ യാദസാം ഉദകം യഥാ ॥ 29॥

മദ്വിഭൂതിഃ അഭിധ്യായന് ശ്രീവത്സ അസ്ത്രബിഭൂഷിതാഃ । ധ്വജാതപത്രവ്യജനൈഃ സഃ ഭവേത് അപരാജിതഃ ॥ 30॥

ഉപാസകസ്യ മാം ഏവം യോഗധാരണയാ മുനേഃ । സിദ്ധയഃ പൂർവകഥിതാഃ ഉപതിഷ്ഠംതി അശേഷതഃ ॥ 31॥

ജിതേംദ്രിയസ്യ ദാംതസ്യ ജിതശ്വാസ ആത്മനഃ മുനേഃ । മദ്ധാരണാം ധാരയതഃ കാ സാ സിദ്ധിഃ സുദുര്ലഭാ ॥ 32॥

അംതരായാന് വദംതി ഏതാഃ യുംജതഃ യോഗം ഉത്തമമ് । മയാ സംപദ്യമാനസ്യ കാലക്ഷേപണഹേതവഃ ॥ 33॥

ജന്മ ഓഷധി തപോ മംത്രൈഃ യാവതീഃ ഇഹ സിദ്ധയഃ । യോഗേന ആപ്നോതി താഃ സർവാഃ ന അന്യൈഃ യോഗഗതിം വ്രജേത് ॥ 34॥

സർവാസാം അപി സിദ്ധീനാം ഹേതുഃ പതിഃ അഹം പ്രഭുഃ । അഹം യോഗസ്യ സാംഖ്യസ്യ ധര്മസ്യ ബ്രഹ്മവാദിനാമ് ॥ 35॥

അഹം ആത്മാ അംതരഃ ബാഹ്യഃ അനാവൃതഃ സർവദേഹിനാമ് । യഥാ ഭൂതാനി ഭൂതേഷു ബഹിഃ അംതഃ സ്വയം തഥാ ॥ 36॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ സിദ്ധനിരൂപണയോഗോ നാമ പംചദശോഽധ്യായഃ ॥ 15॥

അഥ ഷോഡശോഽധ്യായഃ । ഉദ്ധവഃ ഉവാച

ത്വം ബ്രഹ്മ പരമം സാക്ഷാത് അനാദി അനംതം അപാവൃതമ് । സർവേഷാം അപി ഭാവാനാം ത്രാണസ്ഥിതി അപ്യയ ഉദ്ഭവഃ ॥ 1

ഉച്ചാവചേഷു ഭൂതേഷു ദുര്ജ്ഞേയം അകൃത ആത്മഭിഃ । ഉപാസതേ ത്വാം ഭഗവന് യാഥാതഥ്യേന ബ്രാഹ്മണാഃ ॥ 2॥

യേഷു യേഷു ച ഭാവേഷു ഭക്ത്യാ ത്വാം പരമര്ഷയഃ । ഉപാസീനാഃ പ്രപദ്യംതേ സംസിദ്ധിം തത് വദസ്വ മേ ॥ 3॥

ഗൂഢഃ ചരസി ഭൂതാത്മാ ഭൂതാനാം ഭൂതഭാവന । ന ത്വാം പശ്യംതി ഭൂതാനി പശ്യംതം മോഹിതാനി തേ ॥ 4॥

യാഃ കാഃ ച ഭൂമൌ ദിവി വൈ രസായാമ് വിഭൂതയഃ ദിക്ഷു മഹാവിഭൂതേ । താഃ മഹ്യം ആഖ്യാഹി അനുഭാവിതാഃ തേ നമാമി തേ തീര്ഥ പദ അംഘ്രിപദ്മമ് ॥ 5॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഏവം ഏതത് അഹം പൃഷ്ടഃ പ്രശ്നം പ്രശ്നവിദാം വര । യുയുത്സുനാ വിനശനേ സപത്നൈഃ അര്ജുനേന വൈ ॥ 6

ജ്ഞാത്വാ ജ്ഞാതിവധം ഗര്ഹ്യം അധര്മം രാജ്യഹേതുകമ് । തതഃ നിവൃത്തഃ ഹംതാ അഹം ഹതഃ അയം ഇതി ലൌകികഃ ॥ 7॥

സഃ തദാ പുരുഷവ്യാഘ്രഃ യുക്ത്യാ മേ പ്രതിബോധിതഃ । അഭ്യഭാഷത മാം ഏവം യഥാ ത്വം രണമൂര്ധനി ॥ 8॥

അഹം ആത്മാ ഉദ്ധവ ആമീഷാം ഭൂതാനാം സുഹൃത് ഈശ്വരഃ । അഹം സർവാണി ഭൂതാനി തേഷാം സ്ഥിതി ഉദ്ഭവ അപ്യയഃ ॥ 9॥

അഹം ഗതിഃ ഗതിമതാം കാലഃ കലയതാം അഹമ് । ഗുണാനാം ച അപി അഹം സാമ്യം ഗുണിന്യാ ഉത്പത്തികഃ ഗുണഃ ॥ 10॥

ഗുണിനാം അപി അഹം സൂത്രം മഹതാം ച മഹാന് അഹമ് । സൂക്ഷ്മാണാം അപി അഹം ജീവഃ ദുര്ജയാനാം അഹം മനഃ ॥ 11॥

ഹിരണ്യഗര്ഭഃ വേദാനാം മംത്രാണാം പ്രണവഃ ത്രിവൃത് । അക്ഷരാണാം അകാരഃ അസ്മി പദാനി ഛംദസാം അഹമ് ॥ 12॥

ഇംദ്രഃ അഹം സർവദേവാനാം വസൂനാമസ്മി ഹവ്യവാട് । ആദിത്യാനാം അഹം വിഷ്ണൂ രുദ്രാണാം നീലലോഹിതഃ ॥ 13॥

ബ്രഹ്മര്ഷീണാം ഭൃഗുഃ അഹം രാജര്ഷീണാം അഹം മനുഃ । ദേവര്ഷിണാം നാരദഃ അഹം ഹവിര്ധാനി അസ്മി ധേനുഷു ॥ 14॥

സിദ്ധേശ്വരാണാം കപിലഃ സുപര്ണഃ അഹം പതത്രിണാമ് । പ്രജാപതീനാം ദക്ഷഃ അഹം പിതൄണാം അഹം അര്യമാ ॥ 15॥

മാം വിദ്ധി ഉദ്ധവ ദൈത്യാനാം പ്രഹ്ലാദം അസുരേശ്വരമ് । സോമം നക്ഷത്ര ഓഷധീനാം ധനേശം യക്ഷരക്ഷസാമ് ॥ 16॥

ഐരാവതം ഗജേംദ്രാണാം യാദസാം വരുണം പ്രഭുമ് । തപതാം ദ്യുമതാം സൂര്യം മനുഷ്യാണാം ച ഭൂപതിമ് ॥ 17॥

ഉച്ചൈഃശ്രവാഃ തുരംഗാണാം ധാതൂനാം അസ്മി കാംചനമ് । യമഃ സംയമതാം ച അഹം സര്പാണാം അസ്മി വാസുകിഃ ॥ 18॥

നാഗേംദ്രാണാം അനംതഃ അഹം മൃഗേംദ്രഃ ശ‍ഋംഗിദംഷ്ട്രിണാമ് । ആശ്രമാണാം അഹം തുര്യഃ വര്ണാനാം പ്രഥമഃ അനഘ ॥ 19॥

തീര്ഥാനാം സ്രോതസാം ഗംഗാ സമുദ്രഃ സരസാം അഹമ് । ആയുധാനാം ധനുഃ അഹം ത്രിപുരഘ്നഃ ധനുഷ്മതാമ് ॥ 20॥

ധിഷ്ണ്യാനാം അസ്മി അഹം മേരുഃ ഗഹനാനാം ഹിമാലയഃ । വനസ്പതീനാം അശ്വത്ഥഃ ഓഷധീനാം അഹം യവഃ ॥ 21॥

പുരോധസാം വസിഷ്ഠഃ അഹം ബ്രഹ്മിഷ്ഠാനാം ബൃഹസ്പതിഃ । സ്കംദഃ അഹം സർവസേനാന്യാം അഗ്രണ്യാം ഭഗവാന് അജഃ ॥ 22॥

യജ്ഞാനാം ബ്രഹ്മയജ്ഞഃ അഹം വ്രതാനാം അവിഹിംസനമ് । വായു അഗ്നി അര്ക അംബു വാക് ആത്മാ ശുചീനാം അപി അഹം ശുചിഃ ॥ 23॥

യോഗാനാം ആത്മസംരോധഃ മംത്രഃ അസ്മി വിജിഗീഷതാമ് । ആന്വീക്ഷികീ കൌശലാനാം വികല്പഃ ഖ്യാതിവാദിനാമ് ॥ 24॥

സ്ത്രീണാം തു ശതരൂപാ അഹം പുംസാം സ്വായംഭുവഃ മനുഃ । നാരായണഃ മുനീനാം ച കുമാരഃ ബ്രഹ്മചാരിണാമ് ॥ 25॥

ധര്മാണാം അസ്മി സംന്യാസഃ ക്ഷേമാണാം അബഹിഃ മതിഃ । ഗുഹ്യാനാം സൂനൃതം മൌനം മിഥുനാനാം അജഃ തു അഹമ് ॥ 26॥

സംവത്സരഃ അസ്മി അനിമിഷാം ഋതൂനാം മധുമാധവൌ । മാസാനാം മാര്ഗശീര്ഷഃ അഹം നക്ഷത്രാണാം തഥാ അഭിജിത് ॥ 27॥

അഹം യുഗാനാം ച കൃതം ധീരാണാം ദേവലഃ അസിതഃ । ദ്വൈപായനഃ അസ്മി വ്യാസാനാം കവീനാം കാവ്യഃ ആത്മവാന് ॥ 28॥

വാസുദേവഃ ഭഗവതാം ത്വം ഭാഗവതേഷു അഹമ് । കിംപുരുഷാണാം ഹനുമാന് വിദ്യാഘ്രാണാം സുദര്ശനഃ ॥ 29॥

രത്നാനാം പദ്മരാഗഃ അസ്മി പദ്മകോശഃ സുപേശസാമ് । കുശഃ അസ്മി ദര്ഭജാതീനാം ഗവ്യം ആജ്യം ഹവിഷ്ഷു അഹമ് ॥

30॥

വ്യവസായിനാം അഹം ലക്ഷ്മീഃ കിതവാനാം ഛലഗ്രഹഃ । തിതിക്ഷാ അസ്മി തിതിക്ഷണാം സത്ത്വം സത്ത്വവതാം അഹമ് ॥ 31॥

ഓജഃ സഹോബലവതാം കര്മ അഹം വിദ്ധി സാത്ത്വതാമ് । സാത്ത്വതാം നവമൂര്തീനാം ആദിമൂര്തിഃ അഹം പരാ ॥ 32॥

വിശ്വാവസുഃ പൂർവചിത്തിഃ ഗംധർവ അപ്സരസാം അഹമ് । ഭൂധരാണാം അഹം സ്ഥൈര്യം ഗംധമാത്രം അഹം ഭുവഃ ॥ 33॥

അപാം രസഃ ച പരമഃ തേജിഷ്ഠാനാം വിഭാവസുഃ । പ്രഭാ സൂര്യ ഇംദു താരാണാം ശബ്ദഃ അഹം നഭസഃ പരഃ ॥ 34॥

ബ്രഹ്മണ്യാനാം ബലിഃ അഹം വിരാണാം അഹം അര്ജുനഃ । ഭൂതാനാം സ്ഥിതിഃ ഉത്പത്തിഃ അഹം വൈ പ്രതിസംക്രമഃ ॥ 35॥

ഗതി ഉക്തി ഉത്സര്ഗ ഉപാദാനം ആനംദ സ്പര്ശ ലക്ഷണമ് । ആസ്വാദ ശ്രുതി അവഘ്രാണം അഹം സർവേംദ്രിയ ഇംദ്രിയമ് ॥ 36॥

പൃഥിവീ വായുഃ ആകാശഃ ആപഃ ജ്യോതിഃ അഹം മഹാന് । വികാരഃ പുരുഷഃ അവ്യക്തം രജഃ സത്ത്വം തമഃ പരമ് । അഹം ഏതത് പ്രസംഖ്യാനം ജ്ഞാനം സത്ത്വവിനിശ്ചയഃ ॥ 37॥

മയാ ഈശ്വരേണ ജീവേന ഗുണേന ഗുണിനാ വിനാ । സർവാത്മനാ അപി സർവേണ ന ഭാവഃ വിദ്യതേ ക്വചിത് ॥ 38॥

സംഖ്യാനം പരമാണൂനാം കാലേന ക്രിയതേ മയാ । ന തഥാ മേ വിഭൂതീനാം സൃജതഃ അംഡാനി കോടിശഃ ॥ 39॥

തേജഃ ശ്രീഃ കീര്തിഃ ഐശ്വര്യം ഹ്രീഃ ത്യാഗഃ സൌഭഗം ഭഗഃ । വീര്യം തിതിക്ഷാ വിജ്ഞാനം യത്ര യത്ര സ മേ അംശകഃ ॥ 40॥

ഏതാഃ തേ കീര്തിതാഃ സർവാഃ സംക്ഷേപേണ വിഭൂതയഃ । മനോവികാരാഃ ഏവ ഏതേ യഥാ വാചാ അഭിധീയതേ ॥ 41॥

വാചം യച്ഛ മനഃ യച്ഛ പ്രാണാനി യച്ഛ ഇംദ്രിയാണി ച । ആത്മാനം ആത്മനാ യച്ഛ ന ഭൂയഃ കല്പസേ അധ്വനേ ॥ 42॥

യഃ വൈ വാക് മനസി സമ്യക് അസംയച്ഛന് ധിയാ യതിഃ । തസ്യ വ്രതം തപഃ ദാനം സ്രവത്യാമഘടാംബുവത് ॥ 43॥

തസ്മാത് മനഃ വചഃ പ്രാണാന് നിയച്ഛേത് മത് പരായണഃ । മത് ഭക്തി യുക്തയാ ബുദ്ധ്യാ തതഃ പരിസമാപ്യതേ ॥ 44॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ വിഭൂതിയോഗോ നാമ ഷോഡശോഽധ്യായഃ ॥ 16॥

അഥ സപ്തദശോഽധ്യായഃ । ഉദ്ധവഃ ഉവാച

യഃ ത്വയാ അഭിതഃ പൂർവം ധര്മഃ ത്വത് ഭക്തിലക്ഷണഃ । വര്ണാശ്രമ ആചാരവതാം സർവേഷാം ദ്വിപദാം അപി ॥ 1

യഥാ അനുഷ്ഠീയമാനേന ത്വയി ഭക്തിഃ നൃണാം ഭവേത് । സ്വധര്മേണ അരവിംദാക്ഷ തത് സമാഖ്യാതും അര്ഹസി ॥ 2॥

പുരാ കില മഹാബാഹോ ധര്മം പരമകം പ്രഭോ । യത് തേന ഹംസരൂപേണ ബ്രഹ്മണേ അഭ്യാത്ഥ മാധവ ॥ 3॥

സഃ ഇദാനീം സുമഹതാ കാലേന അമിത്രകര്ശന । ന പ്രായഃ ഭവിതാ മര്ത്യലോകേ പ്രാക് അനുശാസിതഃ ॥ 4॥

വക്താ കര്താ അവിതാ ന അന്യഃ ധര്മസ്യ അച്യുത തേ ഭുവി । സഭായാം അപി വൈരിംച്യാം യത്ര മൂര്തിധരാഃ കലാഃ ॥ 5॥

കര്ത്രാ അവിത്രാ പ്രവക്ത്രാ ച ഭവതാ മധുസൂദന । ത്യക്തേ മഹീതലേ ദേവ വിനഷ്ടം കഃ പ്രവക്ഷ്യതി ॥ 6॥

തത്ത്വം നഃ സർവധര്മജ്ഞ ധര്മഃ ത്വത് ഭക്തിലക്ഷണഃ । യഥാ യസ്യ വിധീയേത തഥാ വര്ണയ മേ പ്രഭോ ॥ 7॥

ശ്രീശുകഃ ഉവാച

ഇത്ഥം സ്വഭൃത്യമുഖ്യേന പൃഷ്ടഃ സഃ ഭഗവാന് ഹരിഃ । പ്രീതഃ ക്ഷേമായ മര്ത്യാനാം ധര്മാന് ആഹ സനാതനാന് ॥ 8

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ധര്മ്യഃ ഏഷ തവ പ്രശ്നഃ നൈഃശ്രേയസകരഃ നൃണാമ് । വര്ണാശ്രമ ആചാരവതാം തം ഉദ്ധവ നിബോധ മേ ॥ 9

ആദൌ കൃതയുഗേ വര്ണഃ നൃണാം ഹംസഃ ഇതി സ്മൃതഃ । കൃതകൃത്യാഃ പ്രജാഃ ജാത്യാഃ തസ്മാത് കൃതയുഗം വിദുഃ ॥ 10॥

വേദഃ പ്രണവഃ ഏവ അഗ്രേ ധര്മഃ അഹം വൃഷരൂപധൃക് । ഉപാസതേ തപോനിഷ്ഠാം ഹംസം മാം മുക്തകില്ബിഷാഃ ॥ 11॥

ത്രേതാമുഖേ മഹാഭാഗ പ്രാണാത് മേ ഹൃദയാത് ത്രയീ । വിദ്യാ പ്രാദുഃ അഭൂത് തസ്യാഃ അഹം ആസം ത്രിവൃന്മഖഃ ॥ 12॥

വിപ്ര ക്ഷത്രിയ വിട് ശൂദ്രാഃ മുഖ ബാഹു ഉരു പാദജാഃ । വൈരാജാത് പുരുഷാത് ജാതാഃ യഃ ആത്മാചാരലക്ഷണാഃ ॥ 13॥

ഗൃഹാശ്രമഃ ജഘനതഃ ബ്രഹ്മചര്യം ഹൃദഃ മമ । വക്ഷഃസ്ഥാനാത് വനേ വാസഃ ന്യാസഃ ശീര്ഷണി സംസ്ഥിതഃ ॥ 14॥

വര്ണാനാം ആശ്രമാണാം ച ജന്മഭൂമി അനുസാരിണീഃ । ആസന് പ്രകൃതയഃ നൄണാം നീചൈഃ നീച ഉത്തമ ഉത്തമാഃ ॥ 15॥

ശമഃ ദമഃ തപഃ ശൌചം സംതോഷഃ ക്ഷാംതിഃ ആര്ജവമ് । മദ്ഭക്തിഃ ച ദയാ സത്യം ബ്രഹ്മപ്രകൃതയഃ തു ഇമാഃ ॥ 16॥

തേജഃ ബലം ധൃതിഃ ശൌര്യം തിതിക്ഷാ ഔദാര്യം ഉദ്യമഃ । സ്ഥൈര്യം ബ്രഹ്മണി അത ഐശ്വര്യം ക്ഷത്രപ്രകൃതയഃ തു ഇമാഃ ॥

17॥

ആസ്തിക്യം ദാനനിഷ്ഠാ ച അദംഭഃ ബ്രഹ്മസേവനമ് । അതുഷ്ടിഃ അര്ഥ ഉപചയൈഃ വൈശ്യപ്രകൃതയഃ തു ഇമാഃ ॥ 18॥

ശുശ്രൂഷണം ദ്വിജഗവാം ദേവാനാം ച അപി അമായയാ । തത്ര ലബ്ധേന സംതോഷഃ ശൂദ്രപ്രകൃതയഃ തു ഇമാഃ ॥ 19॥

അശൌചം അനൃതം സ്തേയം നാസ്തിക്യം ശുഷ്കവിഗ്രഹഃ । കാമഃ ക്രോധഃ ച തര്ഷഃ ച സ്വഭാവഃ അംതേവസായിനാമ് ॥ 20॥

അഹിംസാ സത്യം അസ്തേയം അകാമക്രോധലോഭതാ । ഭൂതപ്രിയഹിതേഹാ ച ധര്മഃ അയം സാർവവര്ണികഃ ॥ 21॥

ദ്വിതീയം പ്രാപ്യ അനുപൂർവ്യാത് ജന്മ ഉപനയനം ദ്വിജഃ । വസന് ഗുരുകുലേ ദാംതഃ ബ്രഹ്മ അധീയീത ച ആഹുതഃ ॥ 22॥

മേഖലാ അജിന ദംഡ അക്ഷ ബ്രഹ്മസൂത്ര കമംഡലൂന് । ജടിലഃ അധൌതദദ്വാസഃ അരക്തപീഠഃ കുശാന് ദധത് ॥ 23॥

സ്നാന ഭോജന ഹോമേഷു ജപ ഉച്ചാരേ ച വാഗ്യതഃ । ന ച്ഛിംദ്യാത് നഖ രോമാണി കക്ഷ ഉപസ്ഥഗതാനി അപി ॥ 24॥

രേതഃ ന അവരികേത് ജാതു ബ്രഹ്മവ്രതധരഃ സ്വയമ് । അവകീര്ണേ അവഗാഹ്യ അപ്സു യതാസുഃ ത്രിപദീം ജപേത് ॥ 25॥

അഗ്നി അര്ക ആചാര്യ ഗോ വിപ്ര ഗുരു വൃദ്ധ സുരാന് ശുചിഃ । സമാഹിതഃ ഉപാസീത സംധ്യേ ച യതവാക് ജപന് ॥ 26॥

ആചാര്യം മാം വിജാനീയാത് ന അവമന്യേത കര്ഹിചിത് । ന മര്ത്യബുദ്ധി ആസൂയേത സർവദേവമയഃ ഗുരുഃ ॥ 27॥

സായം പ്രാതഃ ഉപാനീയ ഭൈക്ഷ്യം തസ്മൈ നിവേദയേത് । യത് ച അന്യത് അപി അനുജ്ഞാതം ഉപയുംജീത സംയതഃ ॥ 28॥

ശുശ്രൂഷമാണഃ ആചാര്യം സദാ ഉപാസീത നീചവത് । യാന ശയ്യാ ആസന സ്ഥാനൈഃ ന അതിദൂരേ കൃതാംജലിഃ ॥ 29॥

ഏവംവൃത്തഃ ഗുരുകുലേ വസേത് ഭോഗവിവര്ജിതഃ । വിദ്യാ സമാപ്യതേ യാവത് ബിഭ്രത് വ്രതം അഖംഡിതമ് ॥ 30॥

യദി അസൌ ഛംദസാം ലോകം ആരോക്ഷ്യന് ബ്രഹ്മവിഷ്ടപമ് । ഗുരവേ വിന്യസേത് ദേഹം സ്വാധ്യായാര്ഥം വൃഹത് വ്രതഃ ॥ 31॥

അഗ്നൌ ഗുരൌ ആത്മനി ച സർവഭൂതേഷു മാം പരമ് । അപൃഥക് ധീഃ ഉപാസീത ബ്രഹ്മവര്ചസ്വീ അകല്മഷഃ ॥ 32॥

സ്ത്രീണാം നിരീക്ഷണ സ്പര്ശ സംലാപ ക്ഷ്വേലന ആദികമ് । പ്രാണിനഃ മിഥുനീഭൂതാന് അഗൃഹസ്ഥഃ അഗ്രതഃ ത്യജേത് ॥ 33॥

ശൌചം ആചമനം സ്നാനം സംധ്യാ ഉപാസനം ആര്ജവമ് । തീര്ഥസേവാ ജപഃ അസ്പൃശ്യ അഭക്ഷ്യ അസംഭാഷ്യ വര്ജനമ് ॥

34॥

സർവ ആശ്രമ പ്രയുക്തഃ അയം നിയമഃ കുലനംദന। മദ്ഭാവഃ സര്ബഭൂതേഷു മനോവാക്കായ സംയമഃ ॥ 35॥

ഏവം ബൃഹത് വ്രതധരഃ ബ്രാഹ്മണഃ അഗ്നിഃ ഇവ ജ്വലന് । മദ്ഭക്തഃ തീവ്രതപസാ ദഗ്ധകര്മ ആശയഃ അമലഃ ॥ 36॥

അഥ അനംതരം ആവേക്ഷ്യന് യഥാ ജിജ്ഞാസിത ആഗമഃ । ഗുരവേ ദക്ഷിണാം ദത്ത്വാ സ്നായത് ഗുരു അനുമോദിതഃ ॥ 37॥

ഗൃഹം വനം വാ ഉപവിശേത് പ്രവ്രജേത് വാ ദ്വിജ ഉത്തമഃ । ആശ്രമാത് ആശ്രമം ഗച്ഛേത് ന അന്യഥാ മത്പരഃ ചരേത് ॥ 38॥

ഗൃഹാര്ഥീ സദൃശീം ഭാര്യാം ഉദ്വഹേത് അജുഗുപ്സിതാമ് । യവീയസീം തു വയസാ യാം സവര്ണാം അനുക്രമാത് ॥ 39॥

ഇജ്യ അധ്യയന ദാനാനി സർവേഷാം ച ദ്വിജന്മനാമ് । പ്രതിഗ്രഹഃ അധ്യാപനം ച ബ്രാഹ്മണസ്യ ഏവ യാജനമ് ॥ 40॥

പ്രതിഗ്രഹം മന്യമാനഃ തപഃ തേജോയശോനുദമ് । അന്യാഭ്യാം ഏവ ജീവേത ശിലൈഃ വാ ദോഷദൃക് തയോഃ ॥ 41॥

ബ്രാഹ്മണസ്യ ഹി ദേഹഃ അയം ക്ഷുദ്രകാമായ ന ഇഷ്യതേ । കൃച്ഛ്രായ തപസേ ച ഇഹ പ്രേത്യ അനംതസുഖായ ച ॥ 42॥

ശിലോംഛവൃത്ത്യാ പരിതുഷ്ടചിത്തഃ ധര്മം മഹാംതം വിരജം ജുഷാണഃ । മയി അര്പിതാത്മാ ഗൃഹഃ ഏവ തിഷ്ഠന് ന അതിപ്രസക്തഃ സമുപൈതി ശാംതിമ് ॥ 43॥

സമുദ്ധരംതി യേ വിപ്രം സീദംതം മത്പരായണമ് । താന് ഉദ്ധരിഷ്യേ ന ചിരാത് ആപദ്ഭ്യഃ നൌഃ ഇവ അര്ണവാത് ॥ 44॥

സർവാഃ സമുദ്ധരേത് രാജാ പിതാ ഇവ വ്യസനാത് പ്രജാഃ । ആത്മാനം ആത്മനാ ധീരഃ യഥാ ഗജപതിഃ ഗജാന് ॥ 45॥

ഏവംവിധഃ നരപതിഃ വിമാനേന അര്കവചസാ । വിധൂയ ഇഹ അശുഭം കൃത്സ്നം ഇംദ്രേണ സഹ മോദതേ ॥ 46॥

സീദന് വിപ്രഃ വണിക് വൃത്ത്യാ പണ്യൈഃ ഏവ ആപദം തരേത് । ഖഡ്ഗേന വാ ആപദാക്രാംതഃ ന ശ്വവൃത്ത്യാ കഥംചന ॥ 47॥

വൈശ്യവൃത്ത്യാ തു രാജന് യഃ ജീവേത് മൃഗയയാ ആപദി । ചരേത് വാ വിപ്രരൂപേണ ന ശ്വവൃത്ത്യാ കഥംചന ॥ 48॥

ശൂദ്രവൃത്തിം ഭജേത് വൈശ്യഃ ശൂദ്രഃ കാരുകടപ്രിയാമ് । കൃച്ഛ്രാത് മുക്തഃ ന ഗര്ഹ്യേണ വൃത്തിം ലിപ്സേത കര്മണാ ॥ 49॥

വേദ അധ്യായ സ്വധാ സ്വാഹാ ബലി അന്ന ആദ്യൈഃ യഥാ ഉദയമ് । ദേവര്ഷി പിതൃഭൂതാനി മദ്രൂപാണി അന്വഹം യജേത് ॥ 50॥

യദൃച്ഛയാ ഉപപന്നേന ശുക്ലേന ഉപാര്ജിതേന വാ । ധനേന അപീഡയന് ഭൃത്യാന് ന്യായേന ഏവ ആഹരേത് ക്രതൂന് ॥ 51॥

കുടുംബേഷു ന സജ്ജേത ന പ്രമാദ്യേത് കുടുംബി അപി । വിപശ്ചിത് നശ്വരം പശ്യേത് അദൃഷ്ടം അപി ദൃഷ്ടവത് ॥ 52॥

പുത്ര ദാരാ ആപ്ത ബംധൂനാം സംഗമഃ പാംഥസംഗമഃ । അനുദേഹം വിയംതി ഏതേ സ്വപ്നഃ നിദ്രാനുഗഃ യഥാ ॥ 53॥

ഇത്ഥം പരിമൃശന് മുക്തഃ ഗൃഹേഷു അതിഥിവത് വസന് । ന ഗൃഹൈഃ അനുബധ്യേത നിര്മമഃ നിരഹംകൃതഃ ॥ 54॥

കര്മഭിഃ ഗൃഹം ഏധീയൈഃ ഇഷ്ട്വാ മാം ഏവ ഭക്തിമാന് । തിഷ്ഠേത് വനം വാ ഉപവിശേത് പ്രജാവാന് വാ പരിവ്രജേത് ॥ 55॥

യഃ തു ആസക്തം അതിഃ ഗേഹേ പുത്ര വിത്തൈഷണ ആതുരഃ । സ്ത്രൈണഃ കൃപണധീഃ മൂഢഃ മമ അഹം ഇതി ബധ്യതേ ॥ 56॥

അഹോ മേ പിതരൌ വൃദ്ധൌ ഭാര്യാ ബാലാത്മജാ ആത്മജാഃ । അനാഥാഃ മാം ഋതേ ദീനാഃ കഥം ജീവംതി ദുഃഖിതാഃ ॥ 57॥

ഏവം ഗൃഹ ആശയ ആക്ഷിപ്ത ഹൃദയഃ മൂഢധീഃ അയമ് । അതൃപ്തഃ താന് അനുധ്യായന് മൃതഃ അംധം വിശതേ തമഃ ॥ 58॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ബ്രഹ്മചര്യഗൃഹസ്ഥകര്മധര്മനിരൂപണേ സപ്തദശോഽധ്യായഃ ॥

17॥

അഥ അഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

വനം വിവിക്ഷുഃ പുത്രേഷു ഭാര്യാം ന്യസ്യ സഹ ഏവ വാ । വനഃ ഏവ വസേത് ശാംതഃ തൃതീയം ഭാഗം ആയുഷഃ ॥ 1

കംദമൂലഫലൈഃ വന്യൈഃ മേധ്യൈഃ വൃത്തിം പ്രകല്പയേത് । വസീത വല്കലം വാസഃ തൃണപര്ണ അജിനാനി ച ॥ 2॥

കേശരോമനഖശ്മശ്രുമലാനി ബിഭൃയാത് അതഃ । ന ധാവേത് അപ്സു മജ്ജേത ത്രികാലം സ്ഥംഡിലേശയഃ ॥ 3॥

ഗ്രീഷ്മേ തപ്യേത പംചാഗ്നീന് വര്ഷാസ്വാസാരഷാഡ് ജലേ । ആകംഠമഗ്നഃ ശിശിരഃ ഏവംവൃത്തഃ തപശ്ചരേത് ॥ 4॥

അഗ്നിപക്വം സമശ്നീയാത് കാലപക്വം അഥ അപി വാ । ഉലൂഖല അശ്മകുട്ടഃ വാ ദംത ഉലൂഖലഃ ഏവ വാ ॥ 5॥

സ്വയം സംചിനുയാത് സർവം ആത്മനഃ വൃത്തികാരണമ് । ദേശകാലബല അഭിജ്ഞഃ ന ആദദീത അന്യദാ ആഹൃതമ് ॥ 6॥

വന്യൈഃ ചരുപുരോഡാശൈഃ നിർവപേത് കാലചോദിതാന് । ന തു ശ്രൌതേന പശുനാ മാം യജേത വനാശ്രമീ ॥ 7॥

അഗ്നിഹോത്രം ച ദര്ശഃ ച പൂര്ണമാസഃ ച പൂർവവത് । ചാതുര്മാസ്യാനി ച മുനേഃ ആമ്നാതാനി ച നൈഗമൈഃ ॥ 8॥

ഏവം ചീര്ണേന തപസാ മുനിഃ ധമനിസംതതഃ । മാം തപോമയം ആരാധ്യ ഋഷിലോകാത് ഉപൈതി മാമ് ॥ 9॥

യഃ തു ഏതത് കൃച്ഛ്രതഃ ചീര്ണം തപഃ നിഃശ്രേയസം മഹത് । കാമായ അല്പീയസേ യുംജ്യാത് വാലിശഃ കഃ അപരഃ തതഃ ॥ 10॥

യദാ അസൌ നിയമേ അകല്പഃ ജരയാ ജാതവേപഥുഃ । ആത്മനി അഗ്നീന് സമാരോപ്യ മച്ചിത്തഃ അഗ്നിം സമാവിശേത് ॥ 11॥

യദാ കര്മവിപാകേഷു ലോകേഷു നിരയ ആത്മസു । വിരാഗഃ ജായതേ സമ്യക് ന്യസ്ത അഗ്നിഃ പ്രവ്രജേത് തതഃ ॥ 12॥

ഇഷ്ട്വാ യഥാ ഉപദേശം മാം ദത്ത്വാ സർവസ്വം ഋത്വിജേ । അഗ്നീന് സ്വപ്രാണഃ ആവേശ്യ നിരപേക്ഷഃ പരിവ്രജേത് ॥ 13॥

വിപ്രസ്യ വൈ സംന്യസതഃ ദേവാഃ ദാരാദിരൂപിണഃ । വിഘ്നാന് കുർവംതി അയം ഹി അസ്മാന് ആക്രമ്യ സമിയാത് പരമ് ॥ 14॥

ബിഭൃയാത് ചേത് മുനിഃ വാസഃ കൌപീന ആച്ഛാദനം പരമ് । ത്യക്തം ന ദംഡപാത്രാഭ്യാം അന്യത് കിംചിത് അനാപദി ॥ 15॥

ദൃഷ്ടിപൂതം ന്യസേത് പാദം വസ്ത്രപൂതം പിബേത് ജലമ് । സത്യപൂതാം വദേത് വാചം മനഃപൂതം സമാചരേത് ॥ 16॥

മൌന അനീഹാ അനില ആയാമാഃ ദംഡാഃ വാക് ദേഹ ചേതസാമ് । നഹി ഏതേ യസ്യ സംതി അംഗഃ വേണുഭിഃ ന ഭവേത് യതിഃ ॥ 17॥

ഭിക്ഷാം ചതുഷു വര്ണേഷു വിഗര്ഹ്യാന് വര്ജയന് ചരേത് । സപ്താഗാരാന് അസംക്ലൃപ്താന് തുഷ്യേത് ലബ്ധേന താവതാ ॥ 18॥

ബഹിഃ ജലാശയം ഗത്വാ തത്ര ഉപസ്പൃശ്യ വാഗ്യതഃ । വിഭജ്യ പാവിതം ശേഷം ഭുംജീത അശേഷം ആഹൃതമ് ॥ 19॥

ഏകഃ ചരേത് മഹീം ഏതാം നിഃസംഗഃ സംയതേംദ്രിയഃ । ആത്മക്രീഡഃ ആത്മരതഃ ആത്മവാന് സമദര്ശനഃ ॥ 20॥

വിവിക്തക്ഷേമശരണഃ മദ്ഭാവവിമലാശയഃ । ആത്മാനം ചിംതയേത് ഏകം അഭേദേന മയാ മുനിഃ ॥ 21॥

അന്വീക്ഷേത ആത്മനഃ ബംധം മോക്ഷം ച ജ്ഞാനനിഷ്ഠയാ । ബംധഃ ഇംദ്രിയവിക്ഷേപഃ മോക്ഷഃ ഏഷാം ച സംയമഃ ॥ 22॥

തസ്മാത് നിയമ്യ ഷഡ്വര്ഗം മദ്ഭാവേന ചരേത് മുനിഃ । വിരക്തഃ ക്ഷുല്ലകാമേഭ്യഃ ലബ്ധ്വാ ആത്മനി സുഖം മഹത് ॥ 23॥

പുരഗ്രാമവ്രജാന് സാര്ഥാന് ഭിക്ഷാര്ഥം പ്രവിശന് ചരേത് । പുണ്യദേശസരിത് ശൈലവന ആശ്രമവതീം മഹീമ് ॥ 24॥

വാനപ്രസ്ഥ ആശ്രമ പദേഷു അഭീക്ഷ്ണം ഭൈക്ഷ്യം ആചരേത് । സംസിധ്യത്യാശ്വസംമോഹഃ ശുദ്ധസത്ത്വഃ ശിലാംധസാ ॥ 25॥

ന ഏതത് വസ്തുതയാ പശ്യേത് ദൃശ്യമാനം വിനശ്യതി । അസക്തചിത്തഃ വിരമേത് ഇഹ അമുത്ര ചികീര്ഷിതാത് ॥ 26॥

യത് ഏതത് ആത്മനി ജഗത് മനോവാക്പ്രാണസംഹതമ് । സർവം മായാ ഇതി തര്കേണ സ്വസ്ഥഃ ത്യക്ത്വാ ന തത് സ്മരേത് ॥ 27॥

ജ്ഞാനനിഷ്ഠഃ വിരക്തഃ വാ മദ്ഭക്തഃ വാ അനപേക്ഷകഃ । സലിംഗാന് ആശ്രമാം ത്യക്ത്വാ ചരേത് അവിധിഗോചരഃ ॥ 28॥

ബുധഃ ബാലകവത് ക്രീഡേത് കുശലഃ ജഡവത് ചരേത് । വദേത് ഉന്മത്തവത് വിദ്വാന് ഗോചര്യാം നൈഗമഃ ചരേത് ॥ 29॥

വേദവാദരതഃ ന സ്യാത് ന പാഖംഡീ ന ഹൈതുകഃ । ശുഷ്കവാദവിവാദേ ന കംചിത് പക്ഷം സമാശ്രയേത് ॥ 30॥

ന ഉദ്വിജേത ജനാത് ധീരഃ ജനം ച ഉദ്വേജയേത് ന തു । അതിവാദാന് തിതിക്ഷേത ന അവമന്യേത കംചന । ദേഹം ഉദ്ദിശ്യ പശുവത് വൈരം കുര്യാത് ന കേനചിത് ॥ 31॥

ഏകഃ ഏവ പരഃ ഹി ആത്മാ ഭൂതേഷു ആത്മനി അവസ്ഥിതഃ । യഥാ ഇംദുഃ ഉദപാത്രേഷു ഭൂതാനി ഏകാത്മകാനി ച ॥ 32॥

അലബ്ധ്വാ ന വിഷീദേത കാലേ കാലേ അശനം ക്വചിത് । ലബ്ധ്വാ ന ഹൃഷ്യേത് ധൃതിം ആനുഭയം ദൈവതംത്രിതമ് ॥ 33॥

ആഹാരാര്ഥം സമീഹേത യുക്തം തത് പ്രാണധാരണമ് । തത്ത്വം വിമൃശ്യതേ തേന തത് വിജ്ഞായ വിമുച്യതേ ॥ 34॥

യത് ഋച്ഛയാ ഉപപന്നാത് അന്നം അദ്യാത് ശ്രേഷ്ഠം ഉത അപരമ് । തഥാ വാസഃ തഥാ ശയ്യാം പ്രാപ്തം പ്രാപ്തം ഭജേത് മുനിഃ ॥ 35॥

ശൌചം ആചമനം സ്നാനം ന തു ചോദനയാ ചരേത് । അന്യാന് ച നിയമാന് ജ്ഞാനീ യഥാ അഹം ലീലയാ ഈശ്വരഃ ॥ 36॥

നഹി തസ്യ വികല്പാഖ്യാ യാ ച മദ്വീക്ഷയാ ഹതാ । ആദേഹാംതാത് ക്വചിത് ഖ്യാതിഃ തതഃ സംപദ്യതേ മയാ ॥ 37॥

ദുഃഖ ഉദര്കേഷു കാമേഷു ജാതനിർവേദഃ ആത്മവാന് । അജിജ്ഞാസിത മദ്ധര്മഃ ഗുരും മുനിം ഉപാവ്രജേത് ॥ 38॥

താവത് പരിചരേത് ഭക്തഃ ശ്രദ്ധാവാന് അനസൂയകഃ । യാവത് ബ്രഹ്മ വിജാനീയാത് മാം ഏവ ഗുരും ആദൃതഃ ॥ 39॥

യഃ തു അസംയത ഷഡ്വര്ഗഃ പ്രചംഡ ഇംദ്രിയ സാരഥിഃ । ജ്ഞാന വൈരാഗ്യ രഹിതഃ ത്രിദംഡം ഉപജീവതി ॥ 40॥

സുരാന് ആത്മാനം ആത്മസ്ഥം നിഹ്നുതേ മാം ച ധര്മഹാ । അവിപക്വ കഷായഃ അസ്മാത് ഉഷ്മാത് ച വിഹീയതേ ॥ 41॥

ഭിക്ഷോഃ ധര്മഃ ശമഃ അഹിംസാ തപഃ ഈക്ഷാ വനൌകസഃ । ഗൃഹിണഃ ഭൂതരക്ഷ ഇജ്യാഃ ദ്വിജസ്യ ആചാര്യസേവനമ് ॥ 42॥

ബ്രഹ്മചര്യം തപഃ ശൌചം സംതോഷഃ ഭൂതസൌഹൃദമ് । ഗൃഹസ്ഥസ്യ അപി ഋതൌ ഗംതുഃ സർവേഷാം മദുപാസനമ് ॥ 43॥

ഇതി മാം യഃ സ്വധര്മേണ ഭജന് നിത്യം അനന്യഭാക് । സർവഭൂതേഷു മദ്ഭാവഃ മദ്ഭക്തിം വിംദതേ അചിരാത് ॥ 44॥

ഭക്ത്യാ ഉദ്ധവ അനപായിന്യാ സർവലോകമഹേശ്വരമ് । സർവ ഉത്പത്തി അപി അയം ബ്രഹ്മ കാരണം മാ ഉപയാതി സഃ ॥ 45॥

ഇതി സ്വധര്മ നിര്ണിക്ത സത്ത്വഃ നിര്ജ്ഞാത് മദ്ഗതിഃ । ജ്ഞാന വിജ്ഞാന സംപന്നഃ ന ചിരാത് സമുപൈതി മാമ് ॥ 46॥

വര്ണാശ്രമവതാം ധര്മഃ ഏഷഃ ആചാരലക്ഷണഃ । സഃ ഏവ മദ്ഭക്തിയുതഃ നിഃശ്രേയസകരഃ പരഃ ॥ 47॥

ഏതത് തേ അഭിഹിതം സാധോ ഭവാന് പൃച്ഛതി യത് ച മാമ് । യഥാ സ്വധര്മസംയുക്തഃ ഭക്തഃ മാം സമിയാത് പരമ് ॥ 48॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ വാനപ്രസ്ഥസംന്യാസധര്മനിരൂപണം നാമാഷ്ടാദശോഽധ്യായഃ ॥ 18॥

അഥ ഏകോനവിംശഃ അധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

യഃ വിദ്യാശ്രുതസംപന്നഃ ആത്മവാന് ന അനുമാനികഃ । മായാമാത്രം ഇദം ജ്ഞാത്വാ ജ്ഞാനം ച മയി സംന്യസേത് ॥ 1

ജ്ഞാനിനഃ തു അഹം ഏവ ഇഷ്ടഃ സ്വാര്ഥഃ ഹേതുഃ ച സംമതഃ । സ്വര്ഗഃ ച ഏവ അപവര്ഗഃ ച ന അന്യഃ അര്ഥഃ മദൃതേ പ്രിയഃ ॥ 2॥

ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംസിദ്ധാഃ പദം ശ്രേഷ്ഠം വിദുഃ മമ । ജ്ഞാനീ പ്രിയതമഃ അതഃ മേ ജ്ഞാനേന അസൌ ബിഭര്തി മാമ് ॥ 3॥

തപഃ തീര്ഥം ജപഃ ദാനം പവിത്രാണി ഇതരാണി ച । ന അലം കുർവംതി താം സിദ്ധിം യാ ജ്ഞാനകലയാ കൃതാ ॥ 4॥

തസ്മാത് ജ്ഞാനേന സഹിതം ജ്ഞാത്വാ സ്വാത്മാനം ഉദ്ധവ । ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംപന്നഃ ഭജ മാം ഭക്തിഭാവതഃ ॥ 5॥

ജ്ഞാനവിജ്ഞാനയജ്ഞേന മാം ഇഷ്ട്വാ ആത്മാനം ആത്മനി । സർവയജ്ഞപതിം മാം വൈ സംസിദ്ധിം മുനയഃ അഗമന്॥ 6॥

ത്വയി ഉദ്ധവ ആശ്രയതി യഃ ത്രിവിധഃ വികാരഃ മായാംതരാ ആപതതി ന ആദി അപവര്ഗയോഃ യത് । ജന്മാദയഃ അസ്യ യത് അമീ തവ തസ്യ കിം സ്യുഃ ആദി അംതയോഃ യത് അസതഃ അസ്തി തത് ഏവ മധ്യേ ॥ 7॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

ജ്ഞാനം വിശുദ്ധം വിപുലം യഥാ ഏതത് വൈരാഗ്യവിജ്ഞാനയുതം പുരാണമ് । ആഖ്യാഹി വിശ്വേശ്വര വിശ്വമൂര്തേ ത്വത് ഭക്തിയോഗം ച മഹത് വിമൃഗ്യമ് ॥ 8

താപത്രയേണ അഭിഹതസ്യ ഘോരേ സംതപ്യമാനസ്യ ഭവാധ്വനീശ । പശ്യാമി ന അന്യത് ശരണം തവാംഘ്രി ദ്വംദ്വ ആതപത്രാത് അമൃത അഭിവര്ഷാത് ॥ 9॥

ദഷ്ടം ജനം സംപതിതം ബിലേ അസ്മിന് കാലാഹിനാ ക്ഷുദ്രസുഖോഃ ഉതര്ഷമ് । സമുദ്ധര ഏനം കൃപയാ അപവര്ഗ്യൈഃ വചോഭിഃ ആസിംച മഹാനുഭാവ ॥ 10॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഇത്ഥം ഏതത് പുരാ രാജാ ഭീഷ്മം ധര്മഭൃതാം വരമ് । അജാതശത്രുഃ പപ്രച്ഛ സർവേഷാം നഃ അനുശ്രുണ്വതാമ് ॥ 11

നിവൃത്തേ ഭാരതേ യുദ്ധേ സുഹൃത് നിധനവിഹ്വലഃ । ശ്രുത്വാ ധര്മാന് ബഹൂന് പശ്ചാത് മോക്ഷധര്മാന് അപൃച്ഛത ॥

12॥

താന് അഹം തേ അഭിധാസ്യാമി ദേവവ്രതമുഖാത് ശ്രുതാന് । ജ്ഞാനവൈരാഗ്യവിജ്ഞാനശ്രദ്ധാഭക്തി ഉപബൃംഹിതാന് ॥ 13॥

നവ ഏകാദശ പംച ത്രീന് ഭാവാന് ഭൂതേഷു യേന വൈ । ഈക്ഷേത അഥ ഏകം അപി ഏഷു തത് ജ്ഞാനം മമ നിശ്ചിതമ് ॥ 14॥

ഏതത് ഏവ ഹി വിജ്ഞാനം ന തഥാ ഏകേന യേന യത് । സ്ഥിതി ഉത്പത്തി അപി അയാന് പശ്യേത് ഭാവാനാം ത്രിഗുണ ആത്മനാമ് ॥

15॥

ആദൌ അംതേ ച മധ്യേ ച സൃജ്യാത് സൃജ്യം യത് അന്വിയാത് । പുനഃ തത് പ്രതിസംക്രാമേ യത് ശിഷ്യേത തത് ഏവ സത് ॥ 16॥

ശ്രുതിഃ പ്രത്യക്ഷം ഐതിഹ്യം അനുമാനം ചതുഷ്ടയമ് । പ്രമാണേഷു അനവസ്ഥാനാത് വികല്പാത് സഃ വിരജ്യതേ ॥ 17॥

കര്മണാം പരിണാമിത്വാത് ആവിരിംചാത് അമംഗലമ് । വിപശ്ചിത് നശ്വരം പശ്യേത് അദൃഷ്ടം അപി ദൃഷ്ടവത് ॥ 18॥

ഭക്തിയോഗഃ പുരാ ഏവ ഉക്തഃ പ്രീയമാണായ തേ അനഘ । പുനഃ ച കഥയിഷ്യാമി മദ്ഭക്തേഃ കാരണം പരമ് ॥ 19॥

ശ്രദ്ധാ അമൃതകഥായാം മേ ശശ്വത് മത് അനുകീര്തനമ് । പരിനിഷ്ഠാ ച പൂജായാം സ്തുതിഭിഃ സ്തവനം മമ ॥ 20॥

ആദരഃ പരിചര്യായാം സർവാംഗൈഃ അഭിവംദനമ് । മദ്ഭക്തപൂജാഭ്യധികാ സർവഭൂതേഷു മന്മതിഃ ॥ 21॥

മദര്ഥേഷു അംഗചേഷ്ടാ ച വചസാ മദ്ഗുണേരണമ് । മയ്യര്പണം ച മനസഃ സർവകാമവിവര്ജനമ് ॥ 22॥

മദര്ഥേ അര്ഥ പരിത്യാഗഃ ഭോഗസ്യ ച സുഖസ്യ ച । ഇഷ്ടം ദത്തം ഹുതം ജപ്തം മദര്ഥം യത് വ്രതം തപഃ ॥ 23॥

ഏവം ധര്മൈഃ മനുഷ്യാണാം ഉദ്ധവ ആത്മനിവേദിനാമ് । മയി സംജായതേ ഭക്തിഃ കഃ അന്യഃ അര്ഥഃ അസ്യ അവശിഷ്യതേ ॥ 24॥

യദാ ആത്മനി അര്പിതം ചിത്തം ശാംതം സത്ത്വ ഉപബൃംഹിതമ് । ധര്മം ജ്ഞാനം സവൈരാഗ്യം ഐശ്വര്യം ച അഭിപദ്യതേ ॥ 25॥

യത് അര്പിതം തത് വികല്പേ ഇംദ്രിയൈഃ പരിധാവതി । രജസ്വലം ച ആസന് നിഷ്ഠം ചിത്തം വിദ്ധി വിപര്യയമ് ॥ 26॥

ധര്മഃ മദ്ഭക്തികൃത് പ്രോക്തഃ ജ്ഞാനം ച ഏകാത്മ്യദര്ശനമ് । ഗുണേഷു അസംഗഃ വൈരാഗ്യം ഐശ്വര്യം ച അണിം ആദയഃ ॥ 27॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

യമഃ കതിവിധഃ പ്രോക്തഃ നിയമഃ വാ അരികര്ശന । കഃ ശമഃ കഃ ദമഃ കൃഷ്ണ കാ തിതിക്ഷാ ധൃതിഃ പ്രഭോ ॥ 28

കിം ദാനം കിം തപഃ ശൌര്യം കിം സത്യം ഋതം ഉച്യതേ । കഃ ത്യാഗഃ കിം ധനം ചേഷ്ടം കഃ യജ്ഞഃ കാ ച ദക്ഷിണാ ॥

29॥

പുംസഃ കിംസ്വിത് ബലം ശ്രീമന് ഭഗഃ ലാഭഃ ച കേശവ । കാ വിദ്യാ ഹ്രീഃ പരാ കാ ശ്രീഃ കിം സുഖം ദുഃഖം ഏവ ച ॥

30॥

കഃ പംഡിതഃ കഃ ച മൂര്ഖഃ കഃ പംഥാഃ ഉത്പഥഃ ച കഃ । കഃ സ്വര്ഗഃ നരകഃ കഃ സ്വിത് കഃ ബംധുഃ ഉത കിം ഗൃഹമ് ॥ 31॥

കഃ ആഢ്യഃ കഃ ദരിദ്രഃ വാ കൃപണഃ കഃ ഈശ്വരഃ । ഏതാന് പ്രശ്നാന് മമ ബ്രൂഹി വിപരീതാന് ച സത്പതേ ॥ 32॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

അഹിംസാ സത്യം അസ്തേയം അസംഗഃ ഹ്രീഃ അസംചയഃ । ആസ്തിക്യം ബ്രഹ്മചര്യം ച മൌനം സ്ഥൈര്യം ക്ഷമാ അഭയമ്

33। ശൌചം ജപഃ തപഃ ഹോമഃ ശ്രദ്ധാ ആതിഥ്യം മത് അര്ചനമ് । തീര്ഥാടനം പരാര്ഥേഹാ തുഷ്ടിഃ ആചാര്യസേവനമ് ॥ 34॥

ഏതേ യമാഃ സനിയമാഃ ഉഭയോഃ ദ്വാദശ സ്മൃതാഃ । പുംസാം ഉപാസിതാഃ താത യഥാകാമം ദുഹംതി ഹി ॥ 35॥

ശമഃ മത് നിഷ്ഠതാ ബുദ്ധേഃ ദമഃ ഇംദ്രിയസംയമഃ । തിതിക്ഷാ ദുഃഖസംമര്ഷഃ ജിഹ്വാ ഉപസ്ഥജയഃ ധൃതിഃ ॥ 36॥

ദംഡന്യാസഃ പരം ദാനം കാമത്യാഗഃ തപഃ സ്മൃതമ് । സ്വഭാവവിജയഃ ശൌര്യം സത്യം ച സമദര്ശനമ് ॥ 37॥

ഋതം ച സൂനൃതാ വാണീ കവിഭിഃ പരികീര്തിതാ । കര്മസ്വസംഗമഃ ശൌചം ത്യാഗഃ സംന്യാസഃ ഉച്യതേ ॥ 38॥

ധര്മഃ ഇഷ്ടം ധനം നൄണാം യജ്ഞഃ അഹം ഭഗവത്തമഃ । ദക്ഷിണാ ജ്ഞാനസംദേശഃ പ്രാണായാമഃ പരം ബലമ് ॥ 39॥

ഭഗഃ മേ ഐശ്വരഃ ഭാവഃ ലാഭഃ മദ്ഭക്തിഃ ഉത്തമഃ । വിദ്യാ ആത്മനി ഭിദ അബാധഃ ജുഗുപ്സാ ഹ്രീഃ അകര്മസു ॥ 40॥

ശ്രീഃ ഗുണാഃ നൈരപേക്ഷ്യ ആദ്യാഃ സുഖം ദുഃഖസുഖ അത്യയഃ । ദുഃഖം കാമസുഖ അപേക്ഷാ പംഡിതഃ ബംധമോക്ഷവിത് ॥ 41॥

മൂര്ഖഃ ദേഹ ആദി അഹം ബുദ്ധിഃ പംഥാഃ മത് നിഗമഃ സ്മൃതഃ । ഉത്പഥഃ ചിത്തവിക്ഷേപഃ സ്വര്ഗഃ സത്ത്വഗുണ ഉഅദയഃ ॥ 42॥

നരകഃ തമഃ ഉന്നഹഃ ബംധുഃ ഗുരുഃ അഹം സഖേ । ഗൃഹം ശരീരം മാനുഷ്യം ഗുണാഢ്യഃ ഹി ആഢ്യഃ ഉച്യതേ ॥ 43॥

ദരിദ്രഃ യഃ തു അസംതുഷ്ടഃ കൃപണഃ യഃ അജിതേംദ്രിയഃ । ഗുണേഷു അസക്തധീഃ ഈശഃ ഗുണസംഗഃ വിപര്യയഃ ॥ 44॥

ഏതഃ ഉദ്ധവ തേ പ്രശ്നാഃ സർവേ സാധു നിരൂപിതാഃ । കിം വര്ണിതേന ബഹുനാ ലക്ഷണം ഗുണദോഷയോഃ । ഗുണദോഷ ദൃശിഃ ദോഷഃ ഗുണഃ തു ഉഭയവര്ജിതഃ ॥ 45॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദുധവസംവാദേ ഏകോനവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 19॥

അഥ വിംശഃ അധ്യായഃ । ഉദ്ധവഃ ഉവാച

വിധിഃ ച പ്രതിഷേധഃ ച നിഗമഃ ഹി ഈശ്വരസ്യ തേ । അവേക്ഷതേ അരവിംദാക്ഷ ഗുണം ദോഷം ച കര്മണാമ് ॥ 1

വര്ണാശ്രമ വികല്പം ച പ്രതിലോമ അനുലോമജമ് । ദ്രവ്യ ദേശ വയഃ കാലാന് സ്വര്ഗം നരകം ഏവ ച ॥ 2॥

ഗുണ ദോഷ ഭിദാ ദൃഷ്ടിം അംതരേണ വചഃ തവ । നിഃശ്രേയസം കഥം നൄണാം നിഷേധ വിധി ലക്ഷണമ് ॥ 3॥

പിതൃദേവമനുഷ്യാണാം വേദഃ ചക്ഷുഃ തവ ഈശ്വര । ശ്രേയഃ തു അനുപലബ്ധേ അര്ഥേ സാധ്യസാധനയോഃ അപി ॥ 4॥

ഗുണദോഷഭിദാദൃഷ്ടിഃ നിഗമാത് തേ ന ഹി സ്വതഃ । നിഗമേന അപവാദഃ ച ഭിദായാഃ ഇതി ഹി ഭ്രമഃ ॥ 5॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

യോഗാഃ ത്രയഃ മയാ പ്രോക്താ നൄണാം ശ്രേയോവിധിത്സയാ । ജ്ഞാനം കര്മ ച ഭക്തിഃ ച ന ഉപായഃ അന്യഃ അസ്തി കുത്രചിത്

6॥

നിർവിണ്ണാനാം ജ്ഞാനയോഗഃ ന്യാസിനാം ഇഹ കര്മസു । തേഷു അനിർവിണ്ണചിത്താനാം കര്മയോഗഃ തി കാമിനാമ് ॥ 7॥

യദൃച്ഛയാ മത് കഥാ ആദൌ ജാതശ്രദ്ധഃ തു യഃ പുമാന് । ന നിർവിണ്ണഃ ന അതിസക്തഃ ഭക്തിയോഗഃ അസ്യ സിദ്ധിദഃ ॥ 8॥

താവത് കര്മാണി കുർവീത ന നിർവിദ്യേത യാവതാ । മത് കഥാശ്രവണ ആദൌ വാ ശ്രദ്ധാ യാവത് ന ജായതേ ॥ 9॥

സ്വധര്മസ്ഥഃ യജന്യജ്ഞൈഃ അനാശീഃ കാമഃ ഉദ്ധവ । ന യാതി സ്വര്ഗനരകൌ യദി അന്യത്ര സമാചരേത് ॥ 10॥

അസ്മിന് ലോകേ വര്തമാനഃ സ്വധര്മസ്ഥഃ അനഘഃ ശുചിഃ । ജ്ഞാനം വിശുദ്ധം ആപ്നോതി മദ്ഭക്തിം വാ യദൃച്ഛയാ ॥ 11॥

സ്വര്ഗിണഃ അപി ഏതം ഇച്ഛംതി ലോകം നിരയിണഃ തഥാ । സാധകം ജ്ഞാനഭക്തിഭ്യാം ഉഭയം തത് അസാധകമ് ॥ 12॥

ന നരഃ സ്വര്ഗതിം കാംക്ഷേത് നാരകീം വാ വിചക്ഷണഃ । ന ഇമം ലോകം ച കാംക്ഷേത ദേഹ ആവേശാത് പ്രമാദ്യതി ॥ 13॥

ഏതത് വിദ്വാന് പുരാ മൃത്യോഃ അഭവായ ഘടേത സഃ । അപ്രമത്തഃ ഇദം ജ്ഞാത്വാ മര്ത്യം അപി അര്ഥസിദ്ധിദമ് ॥ 14॥

ഛിദ്യമാനം യമൈഃ ഏതൈഃ കൃതനീഡം വനസ്പതിമ് । ഖഗഃ സ്വകേതം ഉത്സൃജ്യ ക്ഷേമം യാതി ഹി അലംപടഃ ॥ 15॥

അഹോരാത്രൈഃ ഛിദ്യമാനം ബുദ്ധ്വായുഃ ഭയവേപഥുഃ । മുക്തസംഗഃ പരം ബുദ്ധ്വാ നിരീഹ ഉപശാമ്യതി ॥ 16॥

നൃദേഹം ആദ്യം സുലഭം സുദുര്ലഭമ് പ്ലവം സുകല്പം ഗുരുകര്ണധാരമ് । മയാ അനുകൂലേന നഭസ്വതേരിതമ് പുമാന് ഭവാബ്ധിം ന തരേത് സഃ ആത്മഹാ ॥ 17॥

യദാ ആരംഭേഷു നിർവിണ്ണഃ വിരക്തഃ സംയതേംദ്രിയഃ । അഭ്യാസേന ആത്മനഃ യോഗീ ധാരയേത് അചലം മനഃ ॥ 18॥

ധാര്യമാണം മനഃ യഃ ഹി ഭ്രാമ്യദാശു അനവസ്ഥിതമ് । അതംദ്രിതഃ അനുരോധേന മാര്ഗേണ ആത്മവശം നയേത് ॥ 19॥

മനോഗതിം ന വിസൃജേത് ജിതപ്രാണഃ ജിതേംദ്രിയഃ । സത്ത്വസംപന്നയാ ബുദ്ധ്യാ മനഃ ആത്മവശം നയേത് ॥ 20॥

ഏഷഃ വൈ പരമഃ യോഗഃ മനസഃ സംഗ്രഹഃ സ്മൃതഃ । ഹൃദയജ്ഞത്വം അന്വിച്ഛന് ദമ്യസ്യ ഏവ അർവതഃ മുഹുഃ ॥ 21॥

സാംഖ്യേന സർവഭാവാനാം പ്രതിലോമ അനുലോമതഃ । ഭവ അപി അയൌ അനുധ്യയേത് മനഃ യാവത് പ്രസീദതി ॥ 22॥

നിർവിണ്ണസ്യ വിരക്തസ്യ പുരുഷസ്യ ഉക്തവേദിനഃ । മനഃ ത്യജതി ദൌരാത്മ്യം ചിംതിതസ്യ അനുചിംതയാ ॥ 23॥

യമ ആദിഭിഃ യോഗപഥൈഃ ആന്വീക്ഷിക്യാ ച വിദ്യയാ । മമ അര്ചോപാസനാഭിഃ വാ ന അന്യൈഃ യോഗ്യം സ്മരേത് മനഃ ॥ 24॥

യദി കുര്യാത് പ്രമാദേന യോഗീ കര്മ വിഗര്ഹിതമ് । യോഗേന ഏവ ദഹേത് അംഹഃ ന അന്യത് തത്ര കദാചന ॥ 25॥

സ്വേ സ്വേ അധികാരേ യാ നിഷ്ഠാ സഃ ഗുണഃ പരികീര്തിതഃ । കര്മണാം ജാതി അശുദ്ധാനാം അനേന നിയമഃ കൃതഃ । ഗുണദോഷവിധാനേന സംഗാനാം ത്യാജനേച്ഛയാ ॥ 26॥

ജാതശ്രദ്ദഃ മത്കഥാസു നിർവിണ്ണഃ സർവകര്മസു । വേദ ദുഃഖാത്മകാന് കാമാന് പരിത്യാഗേ അപി അനീശ്വരഃ ॥ 27॥

തതഃ ഭജേത മാം പ്രീതഃ ശ്രദ്ധാലുഃ ദൃഢനിശ്ചയഃ । ജുഷമാണഃ ച താന് കാമാന് ദുഃഖ ഉദര്കാന് ച ഗര്ഹയന് ॥ 28॥

പ്രോക്തേന ഭക്തിയോഗേന ഭജതഃ മാ അസകൃത് മുനേഃ । കാമാഃ ഹൃദയ്യാഃ നശ്യംതി സർവേ മയി ഹൃദി സ്ഥിതേ ॥ 29॥

ഭിദ്യതേ ഹൃദയഗ്രംഥിഃ ഛിദ്യംതേ സർവസംശയാഃ । ക്ഷീയംതേ ച അസ്യ കര്മാണി മയി ദൃഷ്ടേ അഖില ആത്മനി ॥ 30॥

തസ്മാത് മദ്ഭക്തിയുക്തസ്യ യോഗിനഃ വൈ മത് ആത്മനഃ । ന ജ്ഞാനം ന ച വൈരാഗ്യം പ്രായഃ ശ്രേയഃ ഭവേത് ഇഹ ॥ 31॥

യത് കര്മഭിഃ യത് തപസാ ജ്ഞാനവൈരാഗ്യതഃ ച യത് । യോഗേന ദാനധര്മേണ ശ്രേയോഭിഃ ഇതരൈഃ അപി ॥ 32॥

സർവം മദ്ഭക്തിയോഗേന മദ്ഭക്തഃ ലഭതേ അംജസാ । സ്വര്ഗ അപവര്ഗം മത് ധാമ കഥംചിത് യദി വാംഛതി ॥ 33॥

ന കിംചിത് സാധവഃ ധീരാഃ ഭക്താഃ ഹി ഏകാംതിനഃ മമ । വാംഛതി അപി മയാ ദത്തം കൈവല്യം അപുനര്ഭവമ് ॥ 34॥

നൈരപേക്ഷ്യം പരം പ്രാഹുഃ നിഃശ്രേയസം അനല്പകമ് । തസ്മാത് നിരാശിഷഃ ഭക്തിഃ നിരപേക്ഷസ്യ മേ ഭവേത് ॥ 35॥

ന മയി ഏകാംതഭക്താനാം ഗുണദോഷ ഉദ്ഭവാഃ ഗുണാഃ । സാധൂനാം സമചിത്താനാം ബുദ്ധേഃ പരം ഉപേയുഷാമ് ॥ 36॥

ഏവം ഏതത് മയാ ആദിഷ്ടാന് അനുതിഷ്ഠംതി മേ പഥഃ । ക്ഷേമം വിംദംതി മത് സ്ഥാനം യത് ബ്രഹ്മ പരമം വിദുഃ ॥ 37॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ വേദത്രയീവിഭാഗയോഗോ നാമ വിംശോഽധ്യായഃ ॥ 20॥

അഥ ഏകവിംശഃ അധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

യഃ ഏതാന് മത്പഥഃ ഹിത്വാ ഭക്തിജ്ഞാനക്രിയാത്മകാന് । ക്ഷുദ്രാന് കാമാന് ചലൈഃ പ്രാണൈഃ ജുഷംതഃ സംസരംതി തേ ॥ 1

സ്വേ സ്വേ അധികാരേ യാ നിഷ്ഠാ സഃ ഗുണഃ പരികീര്തിതഃ । വിപര്യയഃ തു ദോഷഃ സ്യാത് ഉഭയോഃ ഏഷഃ നിശ്ചയഃ ॥ 2॥

ശുദ്ധി അശുദ്ധീ വിധീയേതേ സമാനേഷു അപി വസ്തുഷു । ദ്രവ്യസ്യ വിചികിത്സാര്ഥം ഗുണദോഷൌ ശുഭ അശുഭൌ ॥ 3॥

ധര്മാര്ഥം വ്യവഹാരാര്ഥം യാത്രാര്ഥം ഇതി ച അനഘ । ദര്ശിതഃ അയം മയാ ആചാരഃ ധര്മം ഉദ്വഹതാം ധുരമ് ॥ 4॥

ഭൂമി അംബു അഗ്നി അനില ആകാശാഃ ഭൂതാനാം പംച ധാതവഃ । ആബ്രഹ്മ സ്ഥാവര ആദീനാം ശരീരാഃ ആത്മസംയുതാഃ ॥ 5॥

വേദേന നാമരൂപാണി വിഷമാണി സമേഷു അപി । ധാതുഷു ഉദ്ധവ കല്പ്യംതഃ ഏതേഷാം സ്വാര്ഥസിദ്ധയേ ॥ 6॥

ദേശ കാല ആദി ഭാവാനാം വസ്തൂനാം മമ സത്തമ । ഗുണദോഷൌ വിധീയേതേ നിയമാര്ഥം ഹി കര്മണാമ് ॥ 7॥

അകൃഷ്ണസാരഃ ദേശാനാം അബ്രഹ്മണ്യഃ അശുചിഃ ഭവേത് । കൃഷ്ണസാരഃ അപി അസൌവീര കീകട അസംസ്കൃതേരിണമ് ॥ 8॥

കര്മണ്യഃ ഗുണവാന് കാലഃ ദ്രവ്യതഃ സ്വതഃ ഏവ വാ । യതഃ നിവര്തതേ കര്മ സഃ ദോഷഃ അകര്മകഃ സ്മൃതഃ ॥ 9॥

ദ്രവ്യസ്യ ശുദ്ധി അശുദ്ധീ ച ദ്രവ്യേണ വചനേന ച । സംസ്കാരേണ അഥ കാലേന മഹത്ത്വ അല്പതയാ അഥവാ ॥ 10॥

ശക്ത്യാ അശക്ത്യാ അഥവാ ബുദ്ധ്യാ സമൃദ്ധ്യാ ച യത് ആത്മനേ । അഘം കുർവംതി ഹി യഥാ ദേശ അവസ്ഥാ അനുസാരതഃ ॥ 11॥

ധാന്യ ദാരു അസ്ഥി തംതൂനാം രസ തൈജസ ചര്മണാമ് । കാല വായു അഗ്നി മൃത്തോയൈഃ പാര്ഥിവാനാം യുത അയുതൈഃ ॥ 12॥

അമേധ്യലിപ്തം യത് യേന ഗംധം ലേപം വ്യപോഹതി । ഭജതേ പ്രകൃതിം തസ്യ തത് ശൌചം താവത് ഇഷ്യതേ ॥ 13॥

സ്നാന ദാന തപഃ അവസ്ഥാ വീര്യ സംസ്കാര കര്മഭിഃ । മത് സ്മൃത്യാ ച ആത്മനഃ ശൌചം ശുദ്ധഃ കര്മ ആചരേത് ദ്വിജഃ ॥ 14॥

മംത്രസ്യ ച പരിജ്ഞാനം കര്മശുദ്ധിഃ മദര്പണമ് । ധര്മഃ സംപദ്യതേ ഷഡ്ഭിഃ അധര്മഃ തു വിപര്യയഃ ॥ 15॥

ക്വചിത് ഗുണഃ അപി ദോഷഃ സ്യാത് ദോഷഃ അപി വിധിനാ ഗുണഃ । ഗുണദോഷാര്ഥനിയമഃ തത് ഭിദാം ഏവ ബാധതേ ॥ 16॥

സമാനകര്മ ആചരണം പതിതാനാം ന പാതകമ് । ഔത്പത്തികഃ ഗുണഃ സംഗഃ ന ശയാനഃ പതതി അധഃ ॥ 17॥

യതഃ യതഃ നിവര്തേത വിമുച്യേത തതഃ തതഃ । ഏഷഃ ധര്മഃ നൄണാം ക്ഷേമഃ ശോകമോഹഭയ അപഹഃ ॥ 18॥

വിഷയേഷു ഗുണാധ്യാസാത് പുംസഃ സംഗഃ തതഃ ഭവേത് । സംഗാത് തത്ര ഭവേത് കാമഃ കാമാത് ഏവ കലിഃ നൄണാമ് ॥ 19॥

കലേഃ ദുർവിഷഹഃ ക്രോധഃ തമഃ തം അനുവര്തതേ । തമസാ ഗ്രസ്യതേ പുംസഃ ചേതനാ വ്യാപിനീ ദ്രുതമ് ॥ 20॥

തയാ വിരഹിതഃ സാധോ ജംതുഃ ശൂന്യായ കല്പതേ । തതഃ അസ്യ സ്വാര്ഥവിഭ്രംശഃ മൂര്ച്ഛിതസ്യ മൃതസ്യ ച ॥ 21॥

വിഷയാഭിനിവേശേന ന ആത്മാനം വേദ ന അപരമ് । വൃക്ഷജീവികയാ ജീവന് വ്യര്ഥം ഭസ്ത്ര ഇവ യഃ ശ്വസന് ॥ 22॥

ഫലശ്രുതിഃ ഇയം നൄണാം ന ശ്രേയഃ രോചനം പരമ് । ശ്രേയോവിവക്ഷയാ പ്രോക്തം യഥാ ഭൈഷജ്യരോചനമ് ॥ 23॥

ഉത്പത്തി ഏവ ഹി കാമേഷു പ്രാണേഷു സ്വജനേഷു ച । ആസക്തമനസഃ മര്ത്യാ ആത്മനഃ അനര്ഥഹേതുഷു ॥ 24॥

ന താന് അവിദുഷഃ സ്വാര്ഥം ഭ്രാമ്യതഃ വൃജിനാധ്വനി । കഥം യുംജ്യാത് പുനഃ തേഷു താന് തമഃ വിശതഃ ബുധഃ ॥ 25॥

ഏവം വ്യവസിതം കേചിത് അവിജ്ഞായ കുബുദ്ധയഃ । ഫലശ്രുതിം കുസുമിതാം ന വേദജ്ഞാഃ വദംതി ഹി ॥ 26॥

കാമിനഃ കൃപണാഃ ലുബ്ധാഃ പുഷ്പേഷു ഫലബുദ്ധയഃ । അഗ്നിമുഗ്ധാ ധുമതാംതാഃ സ്വം ലോകം ന വിംദംതി തേ ॥ 27॥

ന തേ മാം അംഗഃ ജാനംതി ഹൃദിസ്ഥം യഃ ഇദം യതഃ । ഉക്ഥശസ്ത്രാഃ ഹി അസുതൃപഃ യഥാ നീഹാരചക്ഷുഷഃ ॥ 28॥

തേ മേ മതം അവിജ്ഞായ പരോക്ഷം വിഷയാത്മകാഃ । ഹിംസായാം യദി രാഗഃ സ്യാത് യജ്ഞഃ ഏവ ന ചോദനാ ॥ 29॥

ഹിംസാവിഹാരാഃ ഹി അലബ്ധൈഃ പശുഭിഃ സ്വസുഖേച്ഛയാ । യജംതേ ദേവതാഃ യജ്ഞൈഃ പിതൃഭൂതപതീന് ഖലാഃ ॥ 30॥

സ്വപ്ന് ഉപമം അമും ലോകം അസംതം ശ്രവണപ്രിയമ് । ആശിഷഃ ഹൃദി സംകല്പ്യ ത്യജംതി അര്ഥാന് യഥാ വണിക് ॥ 31॥

രജഃസത്ത്വതമോനിഷ്ഠാഃ രജഃസത്ത്വതമോജുഷഃ । ഉപാസതഃ ഇംദ്രമുഖ്യാന് ദേവാദീന് ന തഥാ ഏവ മാമ് ॥ 32॥

ഇഷ്ട്വാ ഇഹ ദേവതാഃ യജ്ഞൈഃ ഗത്വാ രംസ്യാമഹേ ദിവി । തസ്യ അംതഃ ഇഹ ഭൂയാസ്മഃ മഹാശാലാ മഹാകുലാഃ ॥ 33॥

ഏവം പുഷ്പിതയാ വാചാ വ്യാക്ഷിപ്തമനസാം നൄണാമ് । മാനിനാന് ച അതിസ്തബ്ധാനാം മദ്വാര്താ അപി ന രോചതേ ॥ 34॥

വേദാഃ ബ്രഹ്മാത്മവിഷയാഃ ത്രികാംഡവിഷയാഃ ഇമേ । പരോക്ഷവാദാഃ ഋഷയഃ പരോക്ഷം മമ ച പ്രിയമ് ॥ 35॥

ശബ്ദബ്രഹ്മ സുദുര്ബോധം പ്രാണ ഇംദ്രിയ മനോമയമ് । അനംതപാരം ഗംഭീരം ദുർവിഗാഹ്യം സമുദ്രവത് ॥ 36॥

മയാ ഉപബൃംഹിതം ഭൂമ്നാ ബ്രഹ്മണാ അനംതശക്തിനാ । ഭൂതേഷു ഘോഷരൂപേണ ബിസേഷു ഊര്ണ ഇവ ലക്ഷ്യതേ ॥ 37॥

യഥാ ഊര്ണനാഭിഃ ഹൃദയാത് ഊര്ണാം ഉദ്വമതേ മുഖാത് । ആകാശാത് ഘോഷവാന് പ്രാണഃ മനസാ സ്പര്ശരൂപിണാ ॥ 38॥

ഛംദോമയഃ അമൃതമയഃ സഹസ്രപദവീം പ്രഭുഃ । ഓംകാരാത് വ്യംജിത സ്പര്ശ സ്വര ഉഷ്മ അംതസ്ഥ ഭൂഷിതാമ് ॥

39॥

വിചിത്രഭാഷാവിതതാം ഛംദോഭിഃ ചതുര ഉത്തരൈഃ । അനംതപാരാം ബൃഹതീം സൃജതി ആക്ഷിപതേ സ്വയമ് ॥ 40॥

ഗായത്രീ ഉഷ്ണിക് അനുഷ്ടുപ് ച ബൃഹതീ പംക്തിഃ ഏവ ച । ത്രിഷ്ടുപ് ജഗതീ അതിച്ഛംദഃ ഹി അത്യഷ്ടി അതിജഗത് വിരാട് ॥ 41॥

കിം വിധത്തേ കിം ആചഷ്ടേ കിം അനൂദ്യ വികല്പയേത് । ഇതി അസ്യാഃ ഹൃദയം ലോകേ ന അന്യഃ മത് വേദ കശ്ചന ॥42॥

മാം വിധത്തേ അഭിധത്തേ മാം വികല്പ്യ അപോഹ്യതേ തു അഹമ് । ഏതാവാന് സർവവേദാര്ഥഃ ശബ്ദഃ ആസ്ഥായ മാം ഭിദാമ് । മായാമാത്രം അനൂദ്യ അംതേ പ്രതിഷിധ്യ പ്രസീദതി ॥ 43॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദ്ദ്ധവസംവാദേ വേദത്രയവിഭാഗനിരൂപണം നാമ ഏകവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 21॥

അഥ ദ്വാവിംശഃ അധ്യായഃ । ഉദ്ധവഃ ഉവാച

കതി തത്ത്വാനി വിശ്വേശ സംഖ്യാതാനി ഋഷിഭിഃ പ്രഭോ । നവ ഏകാദശ പംച ത്രീണി ആത്ഥ ത്വം ഇഹ ശുശ്രുമ ॥ 1

കേചിത് ഷഡ്വിംശതിം പ്രാഹുഃ അപരേ പംചവിംശതിമ് । സപ്ത ഏകേ നവ ഷട് കേചിത് ചത്വാരി ഏകാദശ അപരേ । കേചിത് സപ്തദശ പ്രാഹുഃ ഷോഡശ ഏകേ ത്രയോദശ ॥ 2॥

ഏതാവത് ത്വം ഹി സംഖ്യാനാം ഋഷയഃ യത് വിവക്ഷയാ । ഗായംതി പൃഥക് ആയുഷ്മന് ഇദം നഃ വക്തും അര്ഹസി ॥ 3॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

യുക്തം ച സംതി സർവത്ര ഭാഷംതേ ബ്രാഹ്മണാഃ യഥാ । മായാം മദീയാം ഉദ്ഗൃഹ്യ വദതാം കിം നു ദുര്ഘടമ് ॥ 4

ന ഏതത് ഏവം യഥാ ആത്ഥ ത്വം യത് അഹം വച്മി തത് തഥാ । ഏവം വിവദതാം ഹേതും ശക്തയഃ മേ ദുരത്യയാഃ ॥ 5॥

യാസാം വ്യതികരാത് ആസീത് വികല്പഃ വദതാം പദമ് । പ്രാപ്തേ ശമദമേ അപി ഏതി വാദസ്തമനു ശാമ്യതി ॥ 6॥

പരസ്പരാന് അനുപ്രവേശാത് തത്ത്വാനാം പുരുഷര്ഷഭ । പൌർവ അപര്യ പ്രസംഖ്യാനം യഥാ വക്തുഃ വിവക്ഷിതമ് ॥ 7॥

ഏകസ്മിന് അപി ദൃശ്യംതേ പ്രവിഷ്ടാനി ഇതരാണി ച । പൂർവസ്മിന് വാ പരസ്മിന് വാ തത്ത്വേ തത്ത്വാനി സർവശഃ ॥ 8॥

പൌർവ അപര്യം അതഃ അമീഷാം പ്രസംഖ്യാനം അഭീപ്സതാമ് । യഥാ വിവിക്തം യത് വക്ത്രം ഗൃഹ്ണീമഃ യുക്തിസംഭവാത് ॥ 9॥

അനാദി അവിദ്യായുക്തസ്യ പുരുഷസ്യ ആത്മവേദനമ് । സ്വതഃ ന സംഭവാത് അന്യഃ തത്ത്വജ്ഞഃ ജ്ഞാനദഃ ഭവേത് ॥ 10॥

പുരുഷ ഈശ്വരയോഃ അത്ര ന വൈലക്ഷണ്യം അണു അപി । തത് അന്യകല്പനാപാര്ഥാ ജ്ഞാനം ച പ്രകൃതേഃ ഗുണഃ ॥ 11॥

പ്രകൃതിഃ ഗുണസാമ്യം വൈ പ്രകൃതേഃ ന ആത്മനഃ ഗുണാഃ । സത്ത്വം രജഃ തമഃ ഇതി സ്ഥിതി ഉത്പത്തി അംതഹേതവഃ ॥ 12॥

സത്ത്വം ജ്ഞാനം രജഃ കര്മ തമഃ അജ്ഞാനം ഇഹ ഉച്യതേ । ഗുണവ്യതികരഃ കാലഃ സ്വഭാവഃ സൂത്രം ഏവ ച ॥ 13॥

പുരുഷഃ പ്രകൃതിഃ വ്യക്തം അഹംകാരഃ നഭഃ അനിലഃ । ജ്യോതിഃ ആപഃ ക്ഷിതിഃ ഇതി തത്ത്വാനി ഉക്താനി മേ നവ ॥ 14॥

ശ്രോത്രം ത്വക് ദര്ശനം ഘ്രാണഃ ജിഹ്വാ ഇതി ജ്ഞാനശക്തയഃ । വാക് പാണി ഉപസ്ഥ പായു അംഘ്രിഃ കര്മാണ്യംഗ ഉഭയം മനഃ ॥ 15॥

ശബ്ദഃ സ്പര്ശഃ രസഃ ഗംധഃ രൂപം ച ഇതി അര്ഥജാതയഃ । ഗതി ഉക്തി ഉത്സര്ഗ ശില്പാനി കര്മ ആയതന സിദ്ധയഃ ॥ 16॥

സര്ഗ ആദൌ പ്രകൃതിഃ ഹി അസ്യ കാര്യ കാരണ രൂപിണീ । സത്ത്വ ആദിഭിഃ ഗുണൈഃ ധത്തേ പുരുഷഃ അവ്യക്തഃ ഈക്ഷതേ ॥ 17॥

വ്യക്ത ആദയഃ വികുർവാണാഃ ധാതവഃ പുരുഷ ഈക്ഷയാ । ലബ്ധവീര്യാഃ സൃജംതി അംഡം സംഹതാഃ പ്രകൃതേഃ ബലാത് ॥ 18॥

സപ്ത ഏവ ധാതവഃ ഇതി തത്ര അര്ഥാഃ പംച ഖാദയഃ । ജ്ഞാനം ആത്മാ ഉഭയ ആധാരഃ തതഃ ദേഹ ഇംദ്രിയ ആസവഃ ॥ 19॥

ഷഡ് ഇതി അത്ര അപി ഭൂതാനി പംച ഷഷ്ഠഃ പരഃ പുമാന് । തൈഃ യുക്തഃ ആത്മസംഭൂതൈഃ സൃഷ്ട്വാ ഇദം സമുപാവിശത് ॥ 20॥

ചത്വാരി ഏവ ഇതി തത്ര അപി തേജഃ ആപഃ അന്നം ആത്മനഃ । ജാതാനി തൈഃ ഇദം ജാതം ജന്മ അവയവിനഃ ഖലു ॥ 21॥

സംഖ്യാനേ സപ്തദശകേ ഭൂതമാത്ര ഇംദ്രിയാണി ച । പംചപംച ഏക മനസാ ആത്മാ സപ്തദശഃ സ്മൃതഃ ॥ 22॥

തദ്വത് ഷോഡശസംഖ്യാനേ ആത്മാ ഏവ മനഃ ഉച്യതേ । ഭൂതേംദ്രിയാണി പംച ഏവ മനഃ ആത്മാ ത്രയോദശഃ ॥ 23॥

ഏകാദശത്വഃ ആത്മാ അസൌ മഹാഭൂതേംദ്രിയാണി ച । അഷ്ടൌ പ്രകൃതയഃ ച ഏവ പുരുഷഃ ച നവ ഇതി അഥ ॥ 24॥

ഇതി നാനാ പ്രസംഖ്യാനം തത്ത്വാനാം ഋഷിഭിഃ കൃതമ് । സർവം ന്യായ്യം യുക്തിമത്വാത് വിദുഷാം കിം അശോഭനമ് ॥ 25॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

പ്രകൃതിഃ പുരുഷഃ ച ഉഭൌ യദി അപി ആത്മവിലക്ഷണൌ । അന്യോന്യ അപാശ്രയാത് കൃഷ്ണ ദൃശ്യതേ ന ഭിദാ തയോഃ । പ്രകൃതൌ ലക്ഷ്യതേ ഹി ആത്മാ പ്രകൃതിഃ ച തഥാ ആത്മനി ॥ 26

ഏവം മേ പുംഡരീകാക്ഷ മഹാംതം സംശയം ഹൃദി । ഛേത്തും അര്ഹസി സർവജ്ഞ വചോഭിഃ നയനൈപുണൈഃ ॥ 27॥

ത്വത്തഃ ജ്ഞാനം ഹി ജീവാനാം പ്രമോഷഃ തേ അത്ര ശക്തിതഃ । ത്വം ഏവ ഹി ആത്മ മായായാ ഗതിം വേത്ഥ ന ച അപരഃ ॥ 28॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

പ്രകൃതിഃ പുരുഷഃ ച ഇതി വികല്പഃ പുരുഷര്ഷഭ । ഏഷഃ വൈകാരികഃ സര്ഗഃ ഗുണവ്യതികരാത്മകഃ ॥ 29

മമ അംഗ മായാ ഗുണമയീ അനേകധാ വികല്പബുദ്ധീഃ ച ഗുണൈഃ വിധത്തേ । വൈകാരികഃ ത്രിവിധഃ അധ്യാത്മം ഏകമ് അഥ അധിദൈവം അധിഭൂതം അന്യത് ॥ 30॥

ദൃക് രൂപം ആര്കം വപുഃ അത്ര രംധ്രേ പരസ്പരം സിധ്യതി യഃ സ്വതഃ ഖേ । ആത്മാ യത് ഏഷം അപരഃ യഃ ആദ്യഃ സ്വയാ അനുഭൂത്യ അഖിലസിദ്ധസിദ്ധിഃ । ഏവം ത്വക് ആദി ശ്രവണാദി ചക്ഷുഃ ജിഹ്വ ആദി നാസ ആദി ച ചിത്തയുക്തമ് ॥ 31॥

യഃ അസൌ ഗുണക്ഷോഭകൃതൌ വികാരഃ പ്രധാനമൂലാത് മഹതഃ പ്രസൂതഃ । അഹം ത്രിവൃത് മോഹവികല്പഹേതുഃ വൈകാരികഃ താമസഃ ഐംദ്രിയഃ ച ॥ 32॥

ആത്മാപരിജ്ഞാനമയഃ വിവാദഃ ഹി അസ്തി ഇതി ന അസ്തി ഇതി ഭിദാര്ഥനിഷ്ഠഃ । വ്യര്ഥഃ അപി ന ഏവ ഉപരമേത പുംസാം മത്തഃ പരാവൃത്തധിയാം സ്വലോകാത് ॥ 33॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

ത്വത്തഃ പരാവൃത്തധിയഃ സ്വകൃതൈഃ കര്മഭിഃ പ്രഭോ । ഉച്ച അവചാന് യഥാ ദേഹാന് ഗൃഹ്ണംതി വിസൃജംതി ച ॥ 34

തത് മമ ആഖ്യാഹി ഗോവിംദ ദുർവിഭാവ്യം അനാത്മഭിഃ । ന ഹി ഏതത് പ്രായശഃ ലോകേ വിദ്വാംസഃ സംതി വംചിതാഃ ॥ 35॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

മനഃ കര്മമയം നൃണാം ഇംദ്രിയൈഃ പംചഭിഃ യുതമ് । ലോകാത് ലോകം പ്രയാതി അന്യഃ ആത്മാ തത് അനുവര്തതേ ॥ 36

ധ്യായന് മനഃ അനുവിഷയാന് ദൃഷ്ടാന് വാ അനുശ്രുതാന് അഥ । ഉദ്യത് സീദത് കര്മതംത്രം സ്മൃതിഃ തത് അനുശാമ്യതി ॥ 37॥

വിഷയ അഭിനിവേശേന ന ആത്മാനം യത് സ്മരേത് പുനഃ । ജംതോഃ വൈ കസ്യചിത് ഹേതോഃ മൃത്യുഃ അത്യംതവിസ്മൃതിഃ ॥ 38॥

ജന്മ തു ആത്മതയാ പുംസഃ സർവഭാവേന ഭൂരിദ । വിഷയ സ്വീകൃതിം പ്രാഹുഃ യഥാ സ്വപ്നമനോരഥഃ ॥ 39॥

സ്വപ്നം മനോരഥം ച ഇത്ഥം പ്രാക്തനം ന സ്മരതി അസൌ । തത്ര പൂർവം ഇവ ആത്മാനം അപൂർവം ച അനുപശ്യതി ॥ 40॥

ഇംദ്രിയ ആയന സൃഷ്ട്യാ ഇദം ത്രൈവിധ്യം ഭാതി വസ്തുനി । ബഹിഃ അംതഃ ഭിദാഹേതുഃ ജനഃ അസത് ജനകൃത് യഥാ ॥ 41॥

നിത്യദാ ഹി അംഗഃ ഭൂതാനി ഭവംതി ന ഭവംതി ച । കാലേന അല്ക്ഷ്യവേഗേന സൂക്ഷ്മത്വാത് തത് ന ദൃശ്യതേ ॥ 42॥

യഥാ അര്ചിഷാം സ്രോതസാം ച ഫലാനാം വാ വനസ്പതേഃ । തഥാ ഏവ സർവഭൂതാനാം വയഃ അവസ്ഥാ ആദയഃ കൃതാഃ ॥ 43॥

സഃ അയം ദീപഃ അര്ചിഷാം യദ്വത് സ്രോതസാം തത് ഇദം ജലമ് । സഃ അയം പുമാന് ഇതി നൃണാം മൃഷാഃ ഗീഃ ധീഃ മൃഷാ ആയുഷാമ് ॥ 44॥

മാ സ്വസ്യ കര്മബീജേന ജായതേ സഃ അപി അയം പുമാന് । മ്രിയതേ വാമരഃ ഭ്രാംത്യാ യഥാ അഗ്നിഃ ദാരു സംയുതഃ ॥ 45॥

നിഷേകഗര്ഭജന്മാനി ബാല്യകൌമാരയൌവനമ് । വയോമധ്യം ജരാ മൃത്യുഃ ഇതി അവസ്ഥാഃ തനോഃ നവ ॥ 46॥

ഏതാഃ മനോരഥമയീഃ ഹി അന്യസ്യ ഉച്ചാവചാഃ തനൂഃ । ഗുണസംഗാത് ഉപാദത്തേ ക്വചിത് കശ്ചിത് ജഹാതി ച ॥ 47॥

ആത്മനഃ പിതൃപുത്രാഭ്യാം അനുമേയൌ ഭവാപ്യയൌ । ന ഭവാപ്യയവസ്തൂനാം അഭിജ്ഞഃ ദ്വയലക്ഷണഃ ॥ 48॥

തരോഃ ബീജവിപാകാഭ്യാം യഃ വിദ്വാത് ജന്മസംയമൌ । തരോഃ വിലക്ഷണഃ ദ്രഷ്ടാ ഏവം ദ്രഷ്ടാ തനോഃ പൃഥക് ॥ 49॥

പ്രകൃതേഃ ഏവം ആത്മാനം അവിവിച്യ അബുധഃ പുമാന് । തത്ത്വേന സ്പര്ശസംമൂഢഃ സംസാരം പ്രതിപദ്യതേ ॥ 50॥

സത്ത്വസംഗാത് ഋഷീന് ദേവാന് രജസാ അസുരമാനുഷാന് । തമസാ ഭൂതതിര്യക്ത്വം ഭ്രാമിതഃ യാതി കര്മഭിഃ ॥ 51॥

നൃത്യതഃ ഗായതഃ പശ്യന് യഥാ ഏവ അനുകരോതി താന് । ഏവം ബുദ്ധിഗുണാന് പശ്യന് അനീഹഃ അപി അനുകാര്യതേ ॥ 52॥

യഥാ അംഭസാ പ്രചലതാ തരവഃ അപി ചലാഃ ഇവ । ചക്ഷുഷാ ഭ്രാമ്യമാണേന ദൃശ്യതേ ഭ്രമതി ഇവ ഭൂഃ ॥ 53॥

യഥാ മനോരഥധിയഃ വിഷയാനുഭവഃ മൃഷാ । സ്വപ്നദൃഷ്ടാഃ ച ദാശാര്ഹ തഥാ സംസാരഃ ആത്മനഃ ॥ 54॥

അര്ഥേ ഹി അവിദ്യമാനേ അപി സംസൃതിഃ ന നിവര്തതേ । ധ്യായതഃ വിഷയാന് അസ്യ സ്വപ്നേ അനര്ഥ ആഗമഃ യഥാ ॥ 55॥

തസ്മാത് ഉദ്ധവ മാ ഭുംക്ഷ്വ വിഷയാന് അസത് ഇംദ്രിയൈഃ । ആത്മാ അഗ്രഹണനിര്ഭാതം പശ്യ വൈകല്പികം ഭ്രമമ് ॥ 56॥

ക്ഷിപ്തഃ അവമാനിതഃ അസദ്ഭിഃ പ്രലബ്ധഃ അസൂയിതഃ അഥവാ । താഡിതഃ സംനിബദ്ധഃ വാ വൃത്ത്യാ വാ പരിഹാപിതഃ ॥ 57॥

നിഷ്ഠിതഃ മൂത്രിതഃ ബഹുധാ ഏവം പ്രകംപിതഃ । ശ്രേയസ്കാമഃ കൃച്ഛ്രഗതഃ ആത്മനാ ആത്മാനം ഉദ്ധരേത് ॥ 58॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

യഥാ ഏവം അനുബുദ്ധ്യേയം വദ നഃ വദതാം വര । സുദുഃസഹം ഇമം മന്യഃ ആത്മനി അസത് അതിക്രമമ് ॥ 59

വിദുഷം അപി വിശ്വാത്മന് പ്രകൃതിഃ ഹി ബലീയസീ । ഋതേ ത്വത് ധര്മനിരതാന് ശാംതാഃ തേ ചരണാലയാന് ॥ 60॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ ദ്വാവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 22॥

അഥ ത്രയോവിംശഃ അധ്യായഃ । ബാദരായണിഃ ഉവാച

സഃ ഏവം ആശംസിതഃ ഉദ്ധവേന ഭാഗവതമുഖ്യേന ദാശാര്ഹമുഖ്യഃ । സഭാജയന് ബൃത്യവചഃ മുകുംദഃ തം ആബഭാഷേ ശ്രവണീയവീര്യഃ ॥ 1

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ബര്ഹസ്പത്യ സഃ വൈ ന അത്ര സാധുഃ വൈ ദുര്ജന് ഈരിതൈഃ । ദുരുക്തൈഃ ഭിന്നം ആത്മാനം യഃ സമാധാതും ഈശ്വരഃ ॥ 2

ന തഥാ തപ്യതേ വിദ്ധഃ പുമാന് ബാണൈഃ സുമര്മഗൈഃ । യഥാ തുദംതി മര്മസ്ഥാഃ ഹി അസതാം പരുഷേഷവഃ ॥ 3॥

കഥയംതി മഹത്പുണ്യം ഇതിഹാസം ഇഹ ഉദ്ധവ । തം അഹം വര്ണയിഷ്യാമി നിബോധ സുസമാഹിതഃ ॥ 4॥

കേനചിത് ഭിക്ഷുണാ ഗീതം പരിഭൂതേന ദുര്ജനൈഃ । സ്മരതാഃ ധൃതിയുക്തേന വിപാകം നിജകര്മണാമ് ॥ 5॥

അവനിഷു ദ്വിജഃ കശ്ചിത് ആസീത് ആഢ്യതമഃ ശ്രിയാ । വാര്താവൃത്തിഃ കദര്യഃ തു കാമീ ലുബ്ധഃ അതികോപനഃ ॥ 6॥

ജ്ഞാതയഃ അതിഥയഃ തസ്യ വാങ്മാത്രേണ അപി ന അര്ചിതാഃ । ശൂന്യ അവസഥഃ ആത്മാ അപി കാലേ കാമൈഃ അനര്ചിതഃ ॥ 7॥

ദുഃശീലസ്യ കദര്യസ്യ ദ്രുഹ്യംതേ പുത്രബാംധവാഃ । ദാരാ ദുഹിതരഃ ഭൃത്യാഃ വിഷണ്ണാഃ ന ആചരന് പ്രിയമ് ॥ 8॥

തസ്യ ഏവം യക്ഷവിത്തസ്യ ച്യുതസ്യ ഉഭയലോകതഃ । ധര്മകാമവിഹീനസ്യ ചുക്രുധുഃ പംചഭാഗിനഃ ॥ 9॥

തത് അവധ്യാന വിസ്രസ്ത പുണ്യ സ്കംധസ്യ ഭൂരിദ । അര്ഥഃ അപി അഗച്ഛന് നിധനം ബഹു ആയാസ പരിശ്രമഃ ॥ 10॥

ജ്ഞാതയഃ ജഗൃഹുഃ കിംചിത് കിംചിത് അസ്യവഃ ഉദ്ധവ । ദൈവതഃ കാലതഃ കിംചിത് ബ്രഹ്മബംധോഃ നൃപാര്ഥിവാത് ॥ 11॥

സഃ ഏവം ദ്രവിണേ നഷ്ടേ ധര്മകാമവിവര്ജിതഃ । ഉപേക്ഷിതഃ ച സ്വജനൈഃ ചിംതാം ആപ ദുരത്യയാമ് ॥ 12॥

തസ്യ ഏവം ധ്യായതഃ ദീര്ഘം നഷ്ടരായഃ തപസ്വിനഃ । ഖിദ്യതഃ ബാഷ്പകംഠസ്യ നിർവേദഃ സുമഹാന് അഭൂത് ॥ 13॥

സഃ ച ആഹ ഇദം അഹോ കഷ്ടം വൃഥാ ആത്മാ മേ അനുതാപിതഃ । ന ധര്മായ ന കാമായ യസ്യ അര്ഥ ആയാസഃ ഈദൃശഃ ॥ 14॥

പ്രായേണ അര്ഥാഃ കദര്യാണാം ന സുഖായ കദാചന । ഇഹ ച ആത്മോപതാപായ മൃതസ്യ നരകായ ച ॥ 15॥

യശഃ യശസ്വിനാം ശുദ്ധം ശ്ലാഘ്യാഃ യേ ഗുണിനാം ഗുണാഃ । ലോഭഃ സ്വല്പഃ അപി താന് ഹംതി ശ്വിത്രഃ രൂപം ഇവ ഇപ്സിതമ് ॥ 16॥

അര്ഥസ്യ സാധനേ സിദ്ധഃ ഉത്കര്ഷേ രക്ഷണേ വ്യയേ । നാശ ഉപഭോഗഃ ആയാസഃ ത്രാസഃ ചിംതാ ഭ്രമഃ നൃണാമ് ॥ 17॥

സ്തേയം ഹിംസാ അനൃതം ദംഭഃ കാമഃ ക്രോധഃ സ്മയഃ മദഃ । ഭേദഃ വൈരം അവിശ്വാസഃ സംസ്പര്ധാ വ്യസനാനി ച ॥ 18॥

ഏതേ പംചദശാന് അര്ഥാഃ ഹി അര്ഥമൂലാഃ മതാഃ നൃണാമ് । തസ്മാത് അനര്ഥം അര്ഥാഖ്യം ശ്രേയഃ അര്ഥീ ദൂരതഃ ത്യജേത് ॥ 19॥

ഭിദ്യംതേ ഭ്രാതരഃ ദാരാഃ പിതരഃ സുഹൃദഃ തഥാ । ഏകാസ്നിഗ്ധാഃ കാകിണിനാ സദ്യഃ സർവേ അരയഃ കൃതാഃ ॥ 20॥

അര്ഥേന അല്പീയസാ ഹി ഏതേ സംരബ്ധാ ദീപ്തം അന്യവഃ । ത്യജംതി ആശു സ്പൃധഃ ഘ്നംതി സഹസാ ഉത്സൃജ്യ സൌഹൃദമ് ॥

21॥

ലബ്ധ്വാ ജന്മ അമരപ്രാര്ഥ്യം മാനുഷ്യം തത് ദ്വിജ അഗ്ര്യതാമ് । തത് അനാദൃത്യ യേ സ്വാര്ഥം ഘ്നംതി യാംതി അശുഭാം ഗതിമ് ॥

22॥

സ്വര്ഗ അപവര്ഗയോഃ ദ്വാരം പ്രാപ്യ ലോകം ഇമം പുമാന് । ദ്രവിണേ കഃ അനൂഷജ്ജേത മര്ത്യഃ അനര്ഥസ്യ ധാമനി ॥ 23॥

ദേവര്ഷി പിതൃ ഭൂതാനി ജ്ഞാതീന് ബംധൂന് ച ഭാഗിനഃ । അസംവിഭജ്യ ച ആത്മാനം യക്ഷവിത്തഃ പതതി അധഃ ॥ 24॥

വ്യര്ഥയാ അര്ഥേഹയാ വിത്തം പ്രമത്തസ്യ വയഃ ബലമ് । കുശലാഃ യേന സിധ്യംതി ജരഠഃ കിം നു സാധയേ ॥ 25॥

കസ്മാത് സംക്ലിശ്യതേ വിദ്വാന് വ്യര്ഥയാ അര്ഥേഹയാ അസകൃത് । കസ്യചിത് മായയാ നൂനം ലോകഃ അയം സുവിമോഹിതഃ ॥ 26॥

കിം ധനൈഃ ധനദൈഃ വാ കിം കാമൈഃ വാ കാമദൈഃ ഉത । മൃത്യുനാ ഗ്രസ്യമാനസ്യ കര്മഭിഃ വാ ഉത ജന്മദൈഃ ॥ 27॥

നൂനം മേ ഭഗവാന് തുഷ്ടഃ സർവദേവമയഃ ഹരിഃ । യേന നീതഃ ദശാം ഏതാം നിർവേദഃ ച ആത്മനഃ പ്ലവഃ ॥ 28॥

സഃ അഹം കലൌ അശേഷേണ ശോഷയിഹ്ഹ്യേ അംഗം ആത്മനഃ । അപ്രമത്തഃ അഖിലസ്വാര്ഥേ യദി സ്യാത് സിദ്ധഃ ആത്മനി ॥ 29॥

തത്ര മാം അനുമോദേരന് ദേവാഃ ത്രിഭുവനേശ്വരാഃ । മുഹൂര്തേന ബ്രഹ്മലോകം ഖട്വാംഗഃ സമസാധയത് ॥ 30॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഇതി അഭിപ്രേത്യ മനസാ ഹി ആവംത്യഃ ദ്വിജസത്തമഃ । ഉന്മുച്യ ഹൃദയഗ്രംഥീന് ശാംതഃ ഭിക്ഷുഃ അഭൂത് മുനിഃ ॥ 31

സഃ ചചാര മഹീം ഏതാം സംയത ആത്മേംദ്രിയ അനിലഃ । ഭിക്ഷാര്ഥം നഗര ഗ്രാമാന് അസംഗഃ അലക്ഷിതഃ അവിശത് ॥ 32॥

തം വൈ പ്രവയസം ഭിക്ഷും അവധൂതം അസജ്ജനാഃ । ദൃഷ്ട്വാ പര്യഭവന് ഭദ്രഃ ബഹ്വീഭിഃ പരിഭൂതിഭിഃ ॥ 33॥

കേചിത് ത്രിവേണും ജഗൃഹുഃ ഏകേ പാത്രം കമംഡലുമ് । പീഠം ച ഏകേ അക്ഷസൂത്രം ച കംഥാം ചീരാണി കേചന ॥ 34॥

പ്രദായ ച പുനഃ താനി ദര്ശിതാനി ആദദുഃ മുനേഃ । അന്നം ച ഭൈക്ഷ്യസംപന്നം ഭുംജാനസ്യ സരിത് തടേ ॥ 35॥

മൂത്രയംതി ച പാപിഷ്ഠാഃ ഷ്ഠീവംതി അസ്യ ച മൂര്ധനി । യതവാചം വാചയംതി താഡയംതി ന വക്തി ചേത് ॥ 36॥

തര്ജയംതി അപരേ വാഗ്ഭിഃ സ്തേനഃ അയം ഇതി വാദിനഃ । ബധ്നംതി രജ്ജ്വാ തം കേചിത് ബധ്യതാം ബധ്യതാം ഇതി ॥ 37॥

ക്ഷിപംതി ഏകേ അവജാനംതഃ ഏഷഃ ധര്മധ്വജഃ ശഠഃ । ക്ഷീണവിത്തഃ ഇമാം വൃത്തിം അഗ്രഹീത് സ്വജന ഉജ്ഝിതഃ ॥ 38॥

അഹോ ഏഷഃ മഹാസാരഃ ധൃതിമാന് ഗിരിഃ ആഡിവ । മൌനേന സാധയതി അര്ഥം ബകവത് ദൃഢനിശ്ചയഃ ॥ 39॥

ഇതി ഏകേ വിഹസംതി ഏനം ഏകേ ദുർവാതയംതി ച । തം ബബംധുഃ നിരുരുധുഃ യഥാ ക്രീഡനകം ദ്വിജമ് ॥ 40॥

ഏവം സഃ ഭൌതികം ദുഃഖം ദൈവികം ദൈഹികം ച യത് । ഭോക്തവ്യം ആത്മനഃ ദിഷ്ടം പ്രാപ്തം പ്രാപ്തം അബുധ്യത ॥ 41॥

പരിഭൂതഃ ഇമാം ഗാഥാം അഗായത നരാധമൈഃ । പാതയദ്ഭിഃ സ്വധര്മസ്ഥഃ ധൃതിം ആസ്ഥായ സാത്വികീമ് ॥ 42॥

ദ്വിജഃ ഉവാച

ന അയം ജനഃ മേ സുഖദുഃഖഹേതുഃ ന ദേവതാത്മാ ഗ്രഹകര്മകാലാഃ । മനഃ പരം കാരണം ആമനംതി സംസാരചക്രം പരിവര്തയേത് യത് ॥ 43

മനഃ ഗുണാന് വൈ സൃജതേ ബലീയഃ തതഃ ച കര്മാണി വിലക്ഷണാനി । ശുക്ലാനി കൃഷ്ണാനി അഥ ലോഹിതാനി തേഭ്യഃ സവര്ണാഃ സൃതയഃ ഭവംതി ॥ 44॥

അനീഹഃ ആത്മാ മനസാ സമീഹതാ ഹിരണ്മയഃ മത്സഖഃ ഉദ്വിചഷ്ടേ । മനഃ സ്വലിംഗം പരിഗൃഹ്യ കാമാന് ജുഷന് നിബദ്ധഃ ഗുണസംഗതഃ അസൌ ॥ 45॥

ദാനം സ്വധര്മഃ നിയമഃ യമഃ ച ശ്രുതം ച കര്മാണി ച സദ്വ്രതാനി । സർവേ മനോനിഗ്രഹലക്ഷണാംതാഃ പരഃ ഹി യോഗഃ മനസഃ സമാധി ॥ 46॥

സമാഹിതം യസ്യ മനഃ പ്രശാംതമ് ദാനാദിഭിഃ കിം വദ തസ്യ കൃത്യമ് । അസംയതം യസ്യ മനഃ വിനശ്യത് ദാനാദിഭിഃ ചേത് അപരം കിമേഭിഃ ॥ 47॥

മനോവശേ അന്യേ ഹി അഭവന് സ്മ ദേവാഃ മനഃ ച ന അന്യസ്യ വശം സമേതി । ഭീഷ്മഃ ഹി ദേവഃ സഹസഃ സഹീയാന് യുംജ്യാത് വശേ തം സഃ ഹി ദേവദേവഃ ॥ 48॥

തം ദുര്ജയം ശത്രും അസഹ്യവേഗം മരുംതുദം തത് ന വിജിത്യ കേചിത് । കുർവംതി അസത് വിഗ്രഹം അത്ര മര്ത്യൈഃ മിത്രാണി ഉദാസീന രിപൂന് വിമൂഢാഃ ॥ 49॥

ദേഹം മനോമാത്രം ഇമം ഗൃഹീത്വാ മമ അഹം ഇതി അംധ ധിയഃ മനുഷ്യാഃ । ഏഷഃ അഹം അന്യഃ അയം ഇതി ഭ്രമേണ ദുരംതപാരേ തമസി ഭ്രമംതി ॥ 50॥

ജനഃ തു ഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോഃ ചേത് കിം ആത്മനഃ ച അത്ര ഹ ഭൌമയോഃ തത് । ജിഹ്വാം ക്വചിത് സംദശതി സ്വദദ്ഭിഃ തത് വേദനായാം കതമായ കുപ്യേത് ॥ 51॥

ദുഃഖസ്യ ഹേതുഃ യദി ദേവതാഃ തു കിം ആത്മനഃ തത്ര വികാരയോഃ തത് । യത് അംഗം അംഗേന നിഹന്യതേ ക്വചിത് ക്രുധ്യേത കസ്മൈ പുരുഷഃ സ്വദേഹേ ॥ 52॥

ആത്മാ യദി സ്യാത് സുഖദുഃഖഹേതുഃ കിം അന്യതഃ തത്ര നിജസ്വഭാവഃ । ന ഹി ആത്മനഃ അന്യത് യദി തത് മൃഷാ സ്യാത് ക്രുധ്യേത കസ്മാത് ന സുഖം ന ദുഃഖമ് ॥ 53॥

ഗ്രഹാഃ നിമിത്തം സുഖദുഃഖയോഃ ചേത് കിം ആത്മനഃ അജസ്യ ജനസ്യ തേ വൈ । ഗ്രഹൈഃ ഗ്രഹസ്യ ഏവ വദംതി പീഡാമ് ക്രുധ്യേത കസ്മൈ പുരുഷഃ തതഃ അന്യഃ ॥ 54॥

കര്മാഃ തു ഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോഃ ചേത് കിം ആത്മനഃ തത് ഹി ജഡാജഡത്വേ । ദേഹഃ തു അചിത്പുരുഷഃ അയം സുപര്ണഃ ക്രുധ്യേത കസ്മൈ ന ഹി കര്മമൂലമ് ॥ 55॥

കാലഃ തു ഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോഃ ചേത് കിം ആത്മനഃ തത്ര തത് ആത്മകഃ അസൌ । ന അഗ്നേഃ ഹി താപഃ ന ഹിമസ്യ തത് സ്യാത് ക്രുധ്യേത കസ്മൈ ന പരസ്യ ദ്വംദ്വമ് ॥ 56॥

ന കേനചിത് ക്വ അപി കഥംചന അസ്യ ദ്വംദ്വ ഉപരാഗഃ പരതഃ പരസ്യ । യഥാഹമഃ സംസൃതിരൂപിണഃ സ്യാത് ഏവം പ്രബുദ്ധഃ ന ബിഭേതി ഭൂതൈഃ ॥ 57॥

ഏതാം സഃ ആസ്ഥായ പരാത്മനിഷ്ഠാമ് അധ്യാസിതാം പൂർവതമൈഃ മഹര്ഷിഭിഃ । അഹം തരിഷ്യാമി ദുരംതപാരമ് തമഃ മുകുംദ അംഘ്രിനിഷേവയാ ഏവ ॥ 58॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

നിർവിദ്യ നഷ്ടദ്രവിണഃ ഗതക്ലമഃ പ്രവ്രജ്യ ഗാം പര്യടമാനഃ ഇത്ഥമ് । നിരാകൃതഃ അസദ്ഭിഃ അപി സ്വധര്മാത് അകംപിതഃ അമും മുനിഃ ആഹ ഗാഥാമ് ॥ 59

സുഖദുഃഖപ്രദഃ ന അന്യഃ പുരുഷസ്യ ആത്മവിഭ്രമഃ । മിത്ര ഉദാസീനരിപവഃ സംസാരഃ തമസഃ കൃതഃ ॥ 60॥

തസ്മാത് സർവാത്മനാ താത നിഗൃഹാണ മനോ ധിയാ । മയി ആവേശിതയാ യുക്തഃ ഏതാവാന് യോഗസംഗ്രഹഃ ॥ 61॥

യഃ ഏതാം ഭിക്ഷുണാ ഗീതാം ബ്രഹ്മനിഷ്ഠാം സമാഹിതഃ । ധാരയന് ശ്രാവയന് ശ്രുണ്വന് ദ്വംദ്വൈഃ ന ഏവ അഭിഭൂയതേ ॥ 62॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ ബിക്ഷുഗീതനിരൂപണം നാമ ത്രയോവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 23॥

അഥ ചതുർവിംശോഽധ്യാഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

അഥ തേ സംപ്രവക്ഷ്യാമി സാംഖ്യം പൂർവൈഃ വിനിശ്ചിതമ് । യത് വിജ്ഞായ പുമാന് സദ്യഃ ജഹ്യാത് വൈകല്പികം ഭ്രമമ് ॥ 1

ആസീത് ജ്ഞാനം അഥഃ ഹി അര്ഥഃ ഏകം ഏവ അവികല്പിതമ് । യദാ വിവേകനിപുണാഃ ആദൌ കൃതയുഗേ അയുഗേ ॥ 2॥

തത് മായാഫലരൂപേണ കേവലം നിർവികല്പിതമ് । വാങ്മനഃ അഗോചരം സത്യം ദ്വിധാ സമഭവത് ബൃഹത് ॥ 3॥

തയോഃ ഏകതരഃ ഹി അര്ഥഃ പ്രകൃതിഃ സോഭയാത്മികാ । ജ്ഞാനം തു അന്യതരഃ ഭാവഃ പുരുഷഃ സഃ അഭിധീയതേ ॥ 4॥

തമഃ രജഃ സത്ത്വം ഇതി പ്രകൃതേഃ അഭവന് ഗുണാഃ । മയാ പ്രക്ഷോഭ്യമാണായാഃ പുരുഷ അനുമതേന ച ॥ 5॥

തേഭ്യഃ സമഭവത് സൂത്രം മഹാന് സൂത്രേണ സംയുതഃ । തതഃ വികുർവതഃ ജാതഃ യഃ അഹംകാരഃ വിമോഹനഃ ॥ 6॥

വൈകാരികഃ തൈജസഃ ച താമസഃ ച ഇതി അഹം ത്രിവൃത് । തന്മാത്ര ഇംദ്രിയ മനസാം കാരണം ചിത് അചിത് മയഃ ॥ 7॥

അര്ഥഃ തന്മാത്രികാത് ജജ്ഞേ താമസാത് ഇംദ്രിയാണി ച । തൈജസാത് ദേവതാഃ ആസന് ഏകാദശ ച വൈകൃതാത് ॥ 8॥

മയാ സംചോദിതാഃ ഭാവാഃ സർവേ സംഹതി അകാരിണഃ । അംഡം ഉത്പാദയാമാസുഃ മമ ആയതനം ഉത്തമമ് ॥ 9॥

തസ്മിന് അഹം സമഭവം അംഡേ സലിലസംസ്ഥിതൌ । മമ നാഭ്യാം അഭൂത് പദ്മം വിശ്വാഖ്യം തത്ര ച ആത്മഭൂഃ ॥

10॥

സഃ അസൃജത് തപസാ യുക്തഃ രജസാ മത് അനുഗ്രഹാത് । ലോകാന് സപാലാന് വിശ്വാത്മാ ഭൂഃ ഭുവഃ സ്വഃ ഇതി ത്രിധാ ॥ 11॥

ദേവാനാം ഓകഃ ആസീത് സ്വഃ ഭൂതാനാം ച ഭുവഃ പദമ് । മര്ത്യ ആദീനാം ച ഭൂഃ ലോകഃ സിദ്ധാനാം ത്രിതയാത് പരമ് ॥

12॥

അധഃ അസുരാണാം നാഗാനാം ഭൂമേഃ ഓകഃ അസൃജത് പ്രഭുഃ । ത്രിലോക്യാം ഗതയഃ സർവാഃ കര്മണാം ത്രിഗുണ ആത്മനാമ് ॥ 13॥

യോഗസ്യ തപസഃ ച ഏവ ന്യാസസ്യ ഗതയഃ അമലാഃ । മഹഃ ജനഃ തപഃ സത്യം ഭക്തിയോഗസ്യ മദ്ഗതിഃ ॥ 14॥

മയാ കാലാത്മനാ ധാത്രാ കര്മയുക്തം ഇദം ജഗത് । ഗുണപ്രവാഹഃ ഏതസ്മിന് ഉന്മജ്ജതി നിമജ്ജതി ॥ 15॥

അണുഃ ബൃഹത് കൃശഃ സ്ഥൂലഃ യഃ യഃ ഭാവഃ പ്രസിധ്യതി । സർവഃ അപി ഉഭയസംയുക്തഃ പ്രകൃത്യാ പുരുഷേണ ച ॥ 16॥

യഃ തു യസ്യ ആദിഃ അംതഃ ച സഃ വൈ മധ്യം ച തസ്യ സന് । വികാരഃ വ്യവഹാരാര്ഥഃ യഥാ തൈജസ പാര്ഥിവാഃ ॥ 17॥

യത് ഉപാദായ പൂർവഃ തു ഭാവഃ വികുരുതേ അപരമ് । ആദിഃ അംതഃ യദാ യസ്യ തത് സത്യം അഭിധീയതേ ॥ 18॥

പ്രകൃതിഃ ഹി അസ്യ ഉപാദാനം ആധാരഃ പുരുഷഃ പരഃ । സതഃ അഭിവ്യംജകഃ കാലഃ ബ്രഹ്മ തത് ത്രിതയം തു അഹമ് ॥ 19॥

സര്ഗഃ പ്രവര്തതേ താവത് പൌർവ അപര്യേണ നിത്യശഃ । മഹാന് ഗുണവിസര്ഗ അര്ഥഃ സ്ഥിതി അംതഃ യാവത് ഈക്ഷണമ് ॥ 20॥

വിരാട് മയാ ആസാദ്യമാനഃ ലോകകല്പവികല്പകഃ । പംചത്വായ വിശേഷായ കല്പതേ ഭുവനൈഃ സഹ ॥ 21॥

അന്നേ പ്രലീയതേ മര്ത്യം അന്നം ധാനാസു ലീയതേ । ധാനാഃ ഭൂമൌ പ്രലീയംതേ ഭൂമിഃ ഗംധേ പ്രലീയതേ ॥ 22॥

അപ്സു പ്രലീയംതേ ഗംധഃ ആപഃ ച സ്വഗുണേ രസേ । ലീയതേ ജ്യോതിഷി രസഃ ജ്യോതീ രൂപേ പ്രലീയതേ ॥ 23॥

രൂപം വായൌ സഃ ച സ്പര്ശേ ലീയതേ സഃ അപി ച അംബരേ । അംബരം ശബ്ദതന്മാത്രഃ ഇംദ്രിയാണി സ്വയോനിഷു ॥ 24॥

യോനിഃ വൈകാരികേ സൌമ്യ ലീയതേ മനസി ഈശ്വരേ । ശബ്ദഃ ഭൂതാദിം അപി ഏതി ഭൂതാദിഃ മഹതി പ്രഭുഃ ॥ 25॥

സഃ ലീയതേ മഹാന് സ്വേഷു ഗുണേഷു ഗുണവത്തമഃ । തേ അവ്യക്തേ സംപ്രലീയംതേ തത്കലേ ലീയതേ അവ്യയേ ॥ 26॥

കാലഃ മായാമയേ ജീവേ ജീവഃ ആത്മനി മയി അജേ । ആത്മാ കേവലഃ ആത്മസ്ഥഃ വികല്പ അപായ ലക്ഷണഃ ॥ 27॥

ഏവം അന്വീക്ഷമാണസ്യ കഥം വൈകല്പികഃ ഭ്രമഃ । മനസഃ ഹൃദി തിഷ്ഠേത വ്യോമ്നി ഇവ അര്ക ഉദയേ തമഃ ॥ 28॥

ഏഷഃ സാംഖ്യവിധിഃ പ്രോക്തഃ സംശയഗ്രംഥിഭേദനഃ । പ്രതിലോമ അനുലോമാഭ്യാം പരാവരദൃശാ മയാ ॥ 29॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ പ്രകൃതിപുരുഷസാംഖ്യയോഗോ നാമ ചതുർവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 24॥

അഥ പംചവിംശോഽധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാനുവാച

ഗുണാനാം അസമിശ്രാണാം പുമാന്യേന യഥാ ഭവേത് । തന്മേ പുരുഷവര്യ ഇഅദം ഉപധാരയ ശംസതഃ ॥ 1

സമഃ ദമഃ തിതിക്ഷാ ഈക്ഷാ തപഃ സത്യം ദയാ സ്മൃതിഃ । തുഷ്ടിഃ ത്യാഗഃ അസ്പൃഹാ ശ്രദ്ധാ ഹ്രീഃ ദയാ ആദിഃ സ്വനിർവൃതിഃ ॥ 2॥

കാമഃ ഈഹാ മദഃ തൃഷ്ണാ സ്തംഭഃ ആശീഃ ഭിദാ സുഖമ് । മദ ഉത്സാഹഃ യശഃ പ്രീതിഃ ഹാസ്യം വീര്യം ബല ഉദ്യമഃ ॥ 3॥

ക്രോധഃ ലോഭഃ അനൃതം ഹിംസാ യാംചാ ദംഭഃ ക്ലമഃ കലിഃ । ശോകമോഹൌ വിഷാദാര്തീ നിദ്രാ ആശാ ഭീഃ അനുദ്യമഃ ॥ 4॥

സത്ത്വസ്യ രജസഃ ച ഏതാഃ തമസഃ ച അനുമൂർവശഃ । വൃത്തയഃ വര്ണിതപ്രായാഃ സംനിപാതം അഥഃ ശ്രുണു ॥ 5॥

സംനിപാതഃ തു അഹം ഇതി മമ ഇതി ഉദ്ധവ യാ മതിഃ । വ്യവഹാരഃ സംനിപാതഃ മനോമാത്ര ഇംദ്രിയാസുഭിഃ ॥ 6॥

ധര്മേ ച അര്ഥേ ച കാമേ ച യദാ അസൌ പരിനിഷ്ഠിതഃ । ഗുണാനാം സംനികര്ഷഃ അയം ശ്രദ്ധാഃ അതിധനാവഹഃ ॥ 7॥

പ്രവൃത്തിലക്ഷണേ നിഷ്ഠാ പുമാന് യഃ ഹി ഗൃഹാശ്രമേ । സ്വധര്മേ ച അനുതിഷ്ഠേത ഗുണാനാം സമിതിഃ ഹി സാ ॥ 8॥

പുരുഷം സത്ത്വസംയുക്തം അനുമീയാത് ശമ ആദിഭിഃ । കാമാദിഭീ രജോയുക്തം ക്രോധാദ്യൈഃ തമസാ യുതമ് ॥ 9॥

യദാ ഭജതി മാം ഭക്ത്യാ നിരപേക്ഷഃ സ്വകര്മഭിഃ । തം സത്ത്വപ്രകൃതിം വിദ്യാത് പുരുഷം സ്ത്രിയം ഏവ വാ ॥ 10॥

യദാ ആശിഷഃ ആശാസ്യ മാം ഭജേത സ്വകര്മഭിഃ । തം രജഃപ്രകൃതിം വിദ്യാത് ഹിംസാം ആശാസ്യ താമസമ് ॥ 11॥

സത്ത്വം രജഃ തമഃ ഇതി ഗുണാഃ ജീവസ്യ ന ഏവ മേ । ചിത്തജാ യൈഃ തു ഭൂതാനാം സജ്ജമാനഃ നിബധ്യതേ ॥ 12॥

യദേതരൌ ജയേത് സത്ത്വം ഭാസ്വരം വിശദം ശിവമ് । തദാ സുഖേന യുജ്യേത ധര്മജ്ഞാന ആദിഭിഃ പുമാന് ॥ 13॥

യദാ ജയേത് തമഃ സത്ത്വം രജഃ സംഗം ഭിദാ ചലമ് । തദാ ദുഃഖേന യുജ്യേത കര്മണാ യശസാ ശ്രിയാ ॥ 14॥

യദാ ജയേത് രജഃ സത്ത്വം തമഃ മൂഢഃ ലയം ജഡമ് । യുജ്യേത ശോകമോഹാഭ്യാം നിദ്രയാ ഹിംസയാ ആശയാ ॥ 15॥

യദാ ചിത്തം പ്രസീദേത ഇംദ്രിയാണാം ച നിർവൃതിഃ । ദേഹേ അഭയം മനോസംഗം തത് സത്ത്വം വിദ്ധി മത്പദമ് ॥ 16॥

വികുർവന് ക്രിയയാ ച അധീര നിർവൃതിഃ ച ചേതസാമ് । ഗാത്രാസ്വാസ്ഥ്യം മനഃ ഭ്രാംതം രജഃ ഏതൈഃ നിശാമയ ॥ 17॥

സീദത് ചിത്തം വിലീയേത ചേതസഃ ഗ്രഹണേ അക്ഷമമ് । മനഃ നഷ്ടം തമഃ ഗ്ലാനിഃ തമഃ തത് ഉപധാരയ ॥ 18॥

ഏധമാനേ ഗുണേ സത്ത്വേ ദേവാനാം ബലം ഏധതേ । അസുരാണാം ച രജസി തമസി ഉദ്ധവ രക്ഷസാമ് ॥ 19॥

സത്ത്വാത് ജഗരണം വിദ്യാത് രജസാ സ്വപ്നം ആദിശേത് । പ്രസ്വാപം തമസാ ജംതോഃ തുരീയം ത്രിഷു സംതതമ് ॥ 20॥

ഉപര്യുപരി ഗച്ഛംതി സത്ത്വേന ആബ്രഹ്മണഃ ജനാഃ । തമസാ അധഃ അധഃ ആമുഖ്യാത് രജസാ അംതരചാരിണഃ ॥ 21॥

സത്ത്വേ പ്രലീനാഃ സ്വഃ യാംതി നരലോകം രജോലയാഃ । തമോലയാഃ തു നിരയം യാംതി മാം ഏവ നിര്ഗുണാഃ ॥ 22॥

മദര്പണം നിഷ്ഫലം വാ സാത്വികം നിജകര്മ തത് । രാജസം ഫലസംകല്പം ഹിംസാപ്രായാദി താമസമ് ॥ 23॥

കൈവല്യം സാത്വികം ജ്ഞാനം രജഃ വൈകല്പികം ച യത് । പ്രാകൃതം താമസം ജ്ഞാനം മന്നിഷ്ഠം നിര്ഗുണം സ്മൃതമ് ॥ 24॥

വനം തു സാത്വികഃ വാസഃ ഗ്രാമഃ രാജസഃ ഉച്യതേ । താമസം ദ്യൂതസദനം മന്നികേതനം തു നിര്ഗുണമ് ॥ 25॥

സാത്വികഃ കാരകഃ അസംഗീ രാഗാംധഃ രാജസഃ സ്മൃതഃ । താമസഃ സ്മൃതിവിഭ്രഷ്ടഃ നിര്ഗുണഃ മദപാശ്രയഃ ॥ 26॥

സാത്ത്വികീ ആധ്യാത്മികീ ശ്രദ്ധാ കര്മശ്രദ്ധാ തു രാജസീ । താമസ്യധര്മേ യാ ശ്രദ്ധാ മത്സേവായാം തു നിര്ഗുണാ ॥ 27॥

പഥ്യം പൂതം അനായഃ തം ആഹാര്യം സാത്ത്വികം സ്മൃതമ് । രാജസം ച ഇംദ്രിയപ്രേഷ്ഠം താമസം ച ആര്തിദ അശുചി ॥ 28॥

സാത്ത്വികം സുഖം ആത്മോത്ഥം വിഷയോത്ഥം തു രാജസമ് । താമസം മോഹദൈനോത്ഥം നിര്ഗുണം മദപാശ്രയമ് ॥ 29॥

ദ്രവ്യം ദേശഃ ഫലം കാലഃ ജ്ഞാനം കര്മ ച കാരകാഃ । ശ്രദ്ധാ അവസ്ഥാ ആകൃതിഃ നിഷ്ഠാ ത്രൈഗുണ്യഃ സർവഃ ഏവ ഹി ॥

30॥

സർവേ ഗുണമയാഃ ഭാവാഃ പുരുഷ അവ്യക്ത ധിഷ്ഠിതാഃ ॥ 31॥

ഏതാഃ സംസൃതയഃ പുംസഃ ഗുണകര്മനിബംധനാഃ । യേന ഇമേ നിര്ജിതാഃ സൌമ്യ ഗുണാഃ ജീവേന ചിത്തജാഃ । ഭക്തിയോഗേന മന്നിഷ്ഠഃ മദ്ഭാവായ പ്രപദ്യതേ ॥ 32॥

തസ്മാത് അഹം ഇമം ലബ്ധ്വാ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംഭവമ് । ഗുണസംഗം വിനിര്ധൂയ മാം ഭജംതു വിചക്ഷണാഃ ॥ 33॥

നിഃസംഗഃ മാം ഭജേത് വിദ്വാന് അപ്രമത്തഃ ജിതേംദ്രിയഃ । രജഃ തമഃ ച അഭിജയേത് സത്ത്വസംസേവയാ മുനിഃ ॥ 34॥

സത്ത്വം ച അഭിജയേത് യുക്തഃ നൈരപേക്ഷ്യേണ ശാംതധീഃ । സംപദ്യതേ ഗുണൈഃ മുക്തഃ ജീവഃ ജീവം വിഹായ മാമ് ॥ 35॥

ജീവഃ ജീവവിനിര്മുക്തഃ ഗുണൈഃ ച ആശയസംഭവൈഃ । മയാ ഏവ ബ്രഹ്മണാ പൂര്ണഃ ന ബഹിഃ ന അംതരഃ ചരേത് ॥ 36॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ഗുണനിര്ഗുണനിരൂപണം നാമ പംചവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 25॥

അഥ ഷഡ്വിംശോഽധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

മത് ലക്ഷണം ഇമം കായം ലബ്ധ്വാ മദ്ധര്മഃ ആസ്ഥിതഃ । ആനംദം പരമാത്മാനം ആത്മസ്ഥം സമുപൈതി മാമ് ॥1

ഗുണമയ്യാഃ ജീവയോന്യാഃ വിമുക്തഃ ജ്ഞാനനിഷ്ഠയാ । ഗുണേഷു മായാമാത്രേഷു ദൃശ്യമാനേഷു അവസ്തുതഃ । വര്തമാനഃ അപി ന പുമാന് യുജ്യതേ അവസ്തുഭിഃ ഗുണൈഃ ॥ 2॥

സംഗം ന കുര്യാത് അസതാം ശിശ്ന ഉദര തൃപാം ക്വചിത് । തസ്യ അനുഗതഃ തമസി അംധേ പതതി അംധ അനുഗാംധവത് ॥ 3॥

ഐലഃ സമ്രാട് ഇമാം ഗാഥാം അഗായത ബൃഹച്ഛ്രവാഃ । ഉർവശീ വിരഹാത് മുഹ്യന് നിർവിണ്ണഃ ശോകസംയമേ ॥ 4॥

ത്യക്ത്വാ ആത്മാനം വ്രജംതീം താം നഗ്നഃ ഉന്മത്തവത് നൃപഃ । വിലപന് അന്വഗാത് ജായേ ഘോരേ തിഷ്ഠ ഇതി വിക്ലവഃ ॥ 5॥

കാമാന് അതൃപ്തഃ അനുജുഷന് ക്ഷുല്ലകാന് വര്ഷയാമിനീഃ । ന വേദ യാംതീഃ ന അയാംതീഃ ഉർവശീ ആകൃഷ്ടചേഅതനഃ ॥ 6॥

ഐലഃ ഉവാച

അഹോ മേ മോഹവിസ്താരഃ കാമകഷ്മലചേതസഃ । ദേവ്യാഃ ഗൃഹീതകംഠസ്യ ന ആയുഃഖംഡാഃ ഇമേ സ്മൃതാഃ ॥ 7

ന അഹം വേദ അഭിനിര്മുക്തഃ സൂര്യഃ വാ അഭ്യുദിതഃ അമുയാ । മുഷിതഃ വര്ഷപൂഗാനാം ബത അഹാനി ഗതാനി ഉത ॥ 8॥

അഹോ മേ ആത്മസംമോഹഃ യേന ആത്മാ യോഷിതാം കൃതഃ । ക്രീഡാമൃഗഃ ചക്രവര്തീ നരദേവശിഖാമണിഃ ॥ 9॥

സപരിച്ഛദം ആത്മാനം ഹിത്വാ തൃണം ഇവ ഈശ്വരമ് । യാംതീം സ്ത്രിയം ച അന്വഗമം നഗ്നഃ ഉന്മത്തവത് രുദന് ॥ 10॥

കുതഃ തസ്യ അനുഭാവഃ സ്യാത് തേജഃ ഈശത്വം ഏവ വാ । യഃ അന്വഗച്ഛം സ്ത്രിയം യാംതീം ഖരവത് പാദതാഡിതഃ ॥ 11॥

കിം വിദ്യയാ കിം തപസാ കിം ത്യാഗേന ശ്രുതേന വാ । കിം വിവിക്തേന മൌനേന സ്ത്രീഭിഃ യസ്യ മനഃ ഹൃതമ് ॥ 12॥

സ്വാര്ഥസ്യ അകോവിദം ധിങ് മാം മൂര്ഖം പംഡിത മാനിനമ് । യഃ അഹം ഈശ്വരതാം പ്രാപ്യ സ്ത്രീഭിഃ ഗോ ഖരവത് ജിതഃ ॥ 13॥

സേവതഃ വര്ഷപൂഗാത് മേ ഉർവശ്യഃ അധരാസവമ് । ന തൃപ്യതി ആത്മഭൂഃ കാമഃ വഹ്നിഃ ആഹുതിഭിഃ യഥാ ॥ 14॥

പുംശ്ചല്യാ അപഹൃതം ചിത്തം കോന്വന്യഃ മോചിതും പ്രഭുഃ । ആത്മാരാമേശ്വരം ഋതേ ഭഗവംതം അധോക്ഷജമ് ॥ 15॥

ബോധിതസ്യ അപി ദേവ്യാ മേ സൂക്തവാക്യേന ദുര്മതേഃ । മനോഗതഃ മഹാമോഹഃ ന അപയാതി അജിതാത്മനഃ ॥ 16॥

കിം ഏതയാ നഃ അപകൃതം രജ്ജ്വാ വാ സര്പചേതസഃ । രജ്ജുസ്വരൂപ അവിദുഷഃ യഃ അഹം യത് അജിതേംദ്രിയഃ ॥ 17॥

ക്വ അയം മലോമസഃ കായഃ ദൌര്ഗംധി ആദി ആത്മകഃ അശുചിഃ । ക്വ ഗുണാഃ സൌമനസ്യ ആദ്യാഃ ഹി അധ്യാസഃ അവിദ്യയാ കൃതഃ ॥ 18॥

പിത്രോഃ കിം സ്വം നു ഭാര്യായാഃ സ്വാമിനഃ അഗ്നേഃ ശ്വഗൃധ്രയോഃ । കിം ആത്മനഃ കിം സുഹൃദാം ഇതി യഃ ന അവസീയതേ ॥ 19॥

തസ്മിന് കലേവരേ അമേധ്യേ തുച്ഛനിഷ്ഠേ വിഷജ്ജതേ । അഹോ സുഭദ്രം സുനസം സുസ്മിതം ച മുഖം സ്ത്രിയഃ ॥ 20॥

ത്വങ് മാംസ രുധിര സ്നായു മേദോ മജ്ജാ അസ്ഥി സംഹതൌ । വിണ്മൂത്രപൂയേ രമതാം കൃമീണാം കിയത് അംതരമ് ॥ 21॥

അഥ അപി ന ഉപസജ്ജേത സ്ത്രീഷു സ്ത്രൈണേഷു ച അര്ഥവിത് । വിഷയ ഇംദ്രിയ സംയോഗാത് മനഃ ക്ഷുഭ്യതി ന അന്യഥാ ॥ 22॥

അദൃഷ്ടാത് അശ്രുതാത് ഭാവാത് ന ഭാവഃ ഉപജായതേ । അസംപ്രയുംജതഃ പ്രാണാന് ശാമ്യതി സ്തിമിതം മനഃ ॥ 23॥

തസ്മാത് സംഗഃ ന കര്തവ്യഃ സ്ത്രീഷു സ്ത്രൈണേഷു ച ഇംദ്രിയൈഃ । വിദുഷാം ച അപി അവിശ്രബ്ധഃ ഷഡ്വര്ഗഃ കിമു മാദൃശാമ് ॥

24॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഏവം പ്രഗായന് നൃപദേവദേവഃ സഃ ഉർവശീലോകം അഥഃ വിഹായ । ആത്മാനം ആത്മനി അവഗമ്യ മാം വൈ ഉപാരമത് ജ്ഞാനവിധൂതമോഹഃ ॥ 25

തതഃ ദുഃസംഗം ഉത്സൃജ്യ സത്സു സജ്ജേത ബുദ്ധിമാന് । സംതഃ ഏതസ്യ ഛിംദംതി മനോവ്യാസംഗമുക്തിഭിഃ ॥ 26॥

സംതഃ അനപേക്ഷാഃ മച്ചിത്താഃ പ്രശാംതാഃ സമദര്ശിനഃ । നിര്മമാഃ നിരഹംകാരാഃ നിര്ദ്വംദ്വാഃ നിഷ്പരിഗ്രഹാഃ ॥ 27॥

തേഷു നിത്യം മഹാഭാഗഃ മഹാഭാഗേഷു മത്കഥാഃ । സംഭവംതി ഹിതാ നൄണാം ജുഷതാം പ്രപുനംതി അഘമ് ॥ 28॥

താഃ യേ ശ്രുണ്വംതി ഗായംതി ഹി അനുമോദംതി ച അദൃതാഃ । മത്പരാഃ ശ്രദ്ദധാനാഃ ച ഭക്തിം വിംദംതി തേ മയി ॥ 29॥

ഭക്തിം ലബ്ധവതഃ സാധോഃ കിം അന്യത് അവശിഷ്യതേ । മയി അനംതഗുണേ ബ്രഹ്മണി ആനംദ അനുഭവ ആത്മനി ॥ 30॥

യഥാ ഉപശ്രയമാണസ്യ ഭഗവംതം വിഭാവസുമ് । ശീതം ഭയം തമഃ അപി ഏതി സാധൂന് സംസേവതഃ തഥാ ॥ 31॥

നിമജ്ജ്യ ഉന്മജ്ജ്യതാം ഘോരേ ഭവാബ്ധൌ പരമ അയനമ് । സംതഃ ബ്രഹ്മവിദഃ ശാംതാഃ നൌഃ ദൃഢ ഇവ അപ്സു മജ്ജതാമ് ॥ 32॥

അന്നം ഹി പ്രാണിനാം പ്രാണഃ ആര്താനാം ശരണം തു അഹമ് । ധര്മഃ വിത്തം നൃണാം പ്രേത്യ സംതഃ അർവാക് ബിഭ്യതഃ അരണമ് ॥

33॥

സംതഃ ദിശംതി ചക്ഷൂംഷി ബഹിഃ അര്കഃ സമുത്ഥിതഃ । ദേവതാഃ ബാംധവാഃ സംതഃ സംതഃ ആത്മാ അഹം ഏവ ച ॥ 34॥

വൈതസേനഃ തതഃ അപി ഏവം ഉർവശ്യാ ലോകനിഃസ്പൃഹഃ । മുക്തസംഗഃ മഹീം ഏതാം ആത്മാരാമഃ ചചാര ഹ ॥ 35॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ ഐലഗീതം നാമ ഷഡ്വിംശോഽധ്യായഃ ॥ 26॥

അഥ സപ്തവിംശോഽധ്യായഃ । ഉദ്ധവഃ ഉവാച

ക്രിയായോഗം സമാചക്ഷ്വ ഭവത് ആരാധനം പ്രഭോ । യസ്മാത് ത്വാം യേ യഥാ അര്ചംതി സാത്വതാഃ സാത്വതര്ഷഭ ॥ 1

ഏതത് വദംതി മുനയഃ മുഹുഃ നിഃശ്രേയസം നൃണാമ് । നാരദഃ ഭഗവാന് വ്യാസഃ ആചാര്യഃ അംഗിരസഃ സുതഃ ॥ 2॥

നിഃസൃതം തേ മുഖാംഭോജാദ്യത് ആഹ ഭഗവാന് അജഃ । പുത്രേഭ്യഃ ഭൃഗുമുഖ്യേഭ്യഃ ദേവ്യൈ ച ഭഗവാന് ഭവഃ ॥ 3॥

ഏതത് വൈ സർവവര്ണാനാം ആശ്രമാണാം ച സംമതമ് । ശ്രേയസാം ഉത്തമം മന്യേ സ്ത്രീശൂദ്രാണാം ച മാനദ ॥ 4॥

ഏതത് കമലപത്രാക്ഷ കര്മബംധവിമോചനമ് । ഭക്തായ ച അനുരക്തായ ബ്രൂഹി വിശ്വേശ്വര ഈശ്വര ॥ 5॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

നഹി അംതഃ അനംതപാരസ്യ കര്മകാംഡസ്യ ച ഉദ്ധവ । സംക്ഷിപ്തം വര്ണയിഷ്യാമി യഥാവത് അനുപൂർവശഃ ॥ 6

വൈദികഃ താംത്രികഃ മിശ്രഃ ഇതി മേ ത്രിവിധഃ മഖഃ । ത്രയാണാം ഈപ്സിതേന ഏവ വിധിനാ മാം സമര്ചയേത് ॥ 7॥

യദാ സ്വനിഗമേന ഉക്തം ദ്വിജത്വം പ്രാപ്യ പൂരുഷഃ । യഥാ യജേത മാം ഭക്ത്യാ ശ്രദ്ധയാ തത് നിബോധ മേ ॥ 8॥

അര്ചായാം സ്ഥംഡിലേ അഗ്നൌ വാ സൂര്യേ വാ അപ്സു ഹൃദി ദ്വിജഃ । ദ്രവ്യേണ ഭക്തിയുക്തഃ അര്ചേത് സ്വഗുരും മാം അമായയാ ॥ 9॥

പൂർവം സ്നാനം പ്രകുർവീത ധൌതദംതഃ അംഗശുദ്ധയേ । ഉഭയൈഃ അപി ച സ്നാനം മംത്രൈഃ മൃദ്ഗ്രഹണാദിനാ ॥ 10॥

സംധ്യാ ഉപാസ്തി ആദി കര്മാണി വേദേന അചോദിതാനി മേ । പൂജാം തൈഃ കല്പയേത് സമ്യക് സംകല്പഃ കര്മപാവനീമ് ॥ 11॥

ശൈലീ ദാരുമയീ ലൌഹീ ലേപ്യാ ലേഖ്യാ ച സൈകതീ । മനോമയീ മണിമയീ പ്രതിമാ അഷ്ടവിധാ സ്മൃതാ ॥ 12॥

ചല അചല ഇതി ദ്വിവിധാ പ്രതിഷ്ഠാ ജീവമംദിരമ് । ഉദ്വാസ ആവാഹനേ ന സ്തഃ സ്ഥിരായാം ഉദ്ധവ അര്ചനേ ॥ 13॥

അസ്ഥിരായാം വികല്പഃ സ്യാത് സ്ഥംഡിലേ തു ഭവേത് ദ്വയമ് । സ്നപനം തു അവിലേപ്യായാം അന്യത്ര പരിമാര്ജനമ് ॥ 14॥

ദ്രവ്യൈഃ പ്രസിദ്ധ്യൈഃ മത് യാഗഃ പ്രതിമാദിഷു അമായിനഃ । ഭക്തസ്യ ച യഥാലബ്ധൈഃ ഹൃദി ഭാവേന ച ഏവ ഹി ॥ 15॥

സ്നാന അലംകരണം പ്രേഷ്ഠം അര്ചായാം ഏവ തു ഉദ്ധവ । സ്ഥംഡിലേ തത്ത്വവിന്യാസഃ വഹ്നൌ ആജ്യപ്ലുതം ഹവിഃ ॥ 16॥

സൂര്യേ ച അഭ്യര്ഹണം പ്രേഷ്ഠം സലിലേ സലില ആദിഭിഃ । ശ്രദ്ധയാ ഉപാഹൃതം പ്രേഷ്ഠം ഭക്തേന മമ വാരി അപി ॥ 17॥

ഭൂര്യപി അഭക്ത ഉപഹൃതം ന മേ തോഷായ കല്പതേ । ഗംധഃ ധൂപഃ സുമനസഃ ദീപഃ അന്ന ആദ്യ ച കിം പുനഃ ॥ 18॥

ശുചിഃ സംഭൃതസംഭാരഃ പ്രാക് ദര്ഭൈഃ കല്പിത ആസനഃ । ആസീനഃ പ്രാക് ഉദക് വാ അര്ചേത് അര്ചായാം അഥ സംമുഖഃ ॥ 19॥

കൃതന്യാസഃ കൃതന്യാസാം മദര്ചാം പാണിനാ മൃജേത് । കലശം പ്രോക്ഷണീയം ച യഥാവത് ഉപസാധയേത് ॥ 20॥

തത് അദ്ഭിഃ ദേവയജനം ദ്രവ്യാണി ആത്മാനം ഏവ ച । പ്രോക്ഷ്യ പാത്രാണി ത്രീണി അദ്ഭിഃ തൈഃ തൈഃ ദ്രവ്യൈഃ ച സാധയേത് ॥ 21॥

പാദ്യ അര്ഘ ആചമനീയാര്ഥം ത്രീണി പാത്രാണി ദൈശികഃ । ഹൃദാ ശീര്ഷ്ണാ അഥ ശിഖയാ ഗായത്ര്യാ ച അഭിമംത്രയേത് ॥

22॥

പിംഡേ വായു അഗ്നി സംശുദ്ധേ ഹൃത്പദ്മസ്ഥാം പരാം മമ । അണ്വീം ജീവകലാം ധ്യായേത് നാദ അംതേ സിദ്ധഭാവിതാമ് ॥ 23॥

തയാ ആത്മഭൂതയാ പിംഡേ വ്യാപ്തേ സംപൂജ്യ തന്മയഃ । ആവാഹ്യ അര്ച ആദിഷു സ്ഥാപ്യ ന്യസ്ത അംഗം മാം പ്രപൂജയേത് ॥

24॥

പാദ്യ ഉപസ്പര്ശ അര്ഹണ ആദീന് ഉപചാരാന് പ്രകല്പയേത് । ധര്മാദിഭിഃ ച നവഭിഃ കല്പയിത്വാ ആസനം മമ ॥ 25॥

പദ്മം അഷ്ടദലം തത്ര കര്ണികാകേസര ഉജ്ജ്വലമ് । ഉഭാഭ്യാം വേദതംത്രാഭ്യാം മഹ്യം തു ഉഭയസിദ്ധയേ ॥ 26॥

സുദര്ശനം പാംചജന്യം ഗദാസീഷുധനുഃ ഹലാന് । മുസലം കൌസ്തുഭം മാലാം ശ്രീവത്സം ച അനുപൂജയേത് ॥ 27॥

നംദം സുനംദം ഗരുഡം പ്രചംഡം ചംഡം ഏവ ച । മഹാബലം ബലം ച ഏവ കുമുദം കുമുദേക്ഷണമ് ॥ 28॥

ദുര്ഗാം വിനായകം വ്യാസം വിഷ്വക്സേനം ഗുരൂന് സുരാന് । സ്വേ സ്വേ സ്ഥാനേ തു അഭിമുഖാന് പൂജയേത് പ്രോക്ഷണ ആദിഭിഃ ॥ 29॥

ചംദന ഉശീര കര്പൂര കുംകുമ അഗരു വാസിതൈഃ । സലിലൈഃ സ്നാപയേത് മംത്രൈഃ നിത്യദാ വിഭവേ സതി ॥ 30॥

സ്വര്ണഘര്മ അനുവാകേന മഹാപുരുഷവിദ്യയാ । പൌരുഷേണ അപി സൂക്തേന സാമഭീഃ രാജനാദിഭിഃ ॥ 31॥

വസ്ത്ര ഉപവീത ആഭരണ പത്ര സ്രക് ഗംധ ലേപനൈഃ । അലംകുർവീത സപ്രേമ മദ്ഭക്തഃ മാം യഥാ ഉചിതമ് ॥ 32॥

പാദ്യം ആചമനീയം ച ഗംധം സുമനസഃ അക്ഷതാന് । ധൂപ ദീപ ഉപഹാര്യാണി ദദ്യാത് മേ ശ്രദ്ധയാ അര്ചകഃ ॥ 33॥

ഗുഡപായസസര്പീംഷി ശഷ്കുലി ആപൂപ മോദകാന് । സംയാവ ദധി സൂപാം ച നൈവേദ്യം സതി കല്പയേത് ॥ 34॥

അഭ്യംഗ ഉന്മര്ദന ആദര്ശ ദംതധൌ അഭിഷേചനമ് । അന്നദ്യ ഗീത നൃത്യാദി പർവണി സ്യുഃ ഉതാന്വഹമ് ॥ 35॥

വിധിനാ വിഹിതേ കുംഡേ മേഖലാഗര്തവേദിഭിഃ । അഗ്നിം ആധായ പരിതഃ സമൂഹേത് പാണിനാ ഉദിതമ് ॥ 36॥

പരിസ്തീര്യ അഥ പര്യുക്ഷേത് അന്വാധായ യഥാവിധി । പ്രോക്ഷണ്യാ ആസാദ്യ ദ്രവ്യാണി പ്രോക്ഷ്യാഗ്നൌ ഭാവയേത മാമ് ॥ 37॥

തപ്തജാംബൂനദപ്രഖ്യം ശംഖചക്രഗദാംബുജൈഃ । ലസത് ചതുര്ഭുജം ശാംതം പദ്മകിംജല്കവാസസമ് ॥ 38॥

സ്ഫുരത് കിരീട കടക കടിസൂത്രവര അംഗദമ് । ശ്രീവത്സവക്ഷസം ഭ്രാജത് കൌസ്തുഭം വനമാലിനമ് ॥ 39॥

ധ്യായന് അഭ്യര്ച്യ ദാരൂണി ഹവിഷാ അഭിഘൃതാനി ച । പ്രാസ്യ ആജ്യഭാഗൌ ആഘാരൌ ദത്ത്വാ ച ആജ്യപ്ലുതം ഹവിഃ ॥ 40॥

ജുഹുയാത് മൂലമംത്രേണ ഷോഡശര്ച അവദാനതഃ । ധര്മാദിഭ്യഃ യഥാന്യായം മംത്രൈഃ സ്വിഷ്ടികൃതം ബുധഃ ॥ 41॥

അഭ്യര്ച്യ അഥ നമസ്കൃത്യ പാര്ഷദേഭ്യഃ ബലിം ഹരേത് । മൂലമംത്രം ജപേത് ബ്രഹ്മ സ്മരന് നാരായണ ആത്മകമ് ॥ 42॥

ദത്ത്വാ ആചമനം ഉച്ഛേഷം വിഷ്വക്സേനായ കല്പയേത് । മുഖവാസം സുരഭിമത് താംബൂലാദ്യം അഥ അര്ഹയേത് ॥ 42॥

ഉപഗായന് ഗൃണന് നൃത്യന് കര്മാണി അഭിനയന് മമ । മത്കഥാഃ ശ്രാവയന് ശ്രുണ്വന് മുഹൂര്തം ക്ഷണികഃ ഭവേത് ॥ 44। സ്തവൈഃ ഉച്ചാവചൈഃ സ്തോത്രൈഃ പൌരാണൈഃ പ്രകൃതൈഃ അപി । സ്തുത്വാ പ്രസീദ ഭഗവന് ഇതി വംദേത ദംഡവത് ॥ 45॥

ശിരഃ മത് പാദയോഃ കൃത്വാ ബാഹുഭ്യാം ച പരസ്പരമ് । പ്രപന്നം പാഹി മാം ഈശ ഭീതം മൃത്യുഗ്രഹ അര്ണവാത് ॥ 46॥

ഇതി ശേഷാം മയാ ദത്താം ശിരസി ആധായ സാദരമ് । ഉദ്വാസയേത് ചേത് ഉദ്വാസ്യം ജ്യോതിഃ ജ്യോതിഷി തത് പുനഃ ॥ 47॥

അര്ചാദിഷു യദാ യത്ര ശ്രദ്ധാ മാം തത്ര ച അര്ചയേത് । സർവഭൂതേഷു ആത്മനി ച സർവ ആത്മാ അഹം അവസ്ഥിതഃ ॥ 48॥

ഏവം ക്രിയായോഗപഥൈഃ പുമാന് വൈദികതാംത്രികൈഃ । അര്ചന് ഉഭയതഃ സിദ്ധിം മത്തഃ വിംദതി അഭീപ്സിതാമ് ॥ 49॥

മദര്ചാം സംപ്രതിഷ്ഠാപ്യ മംദിരം കാരയേത് ദൃഢമ് । പുഷ്പ ഉദ്യാനാനി രമ്യാണി പൂജാ യാത്രാ ഉത്സവ ആശ്രിതാന് ॥ 50॥

പൂജാദീനാം പ്രവാഹാര്ഥം മഹാപർവസു അഥ അന്വഹമ് । ക്ഷേത്രാപണപുരഗ്രാമാന് ദത്ത്വാ മത് സാര്ഷ്ടിതാം ഇയാത് ॥ 51॥

പ്രതിഷ്ഠയാ സാർവഭൌമംസദ്മനാ ഭുവനത്രയമ് । പൂജാദിനാ ബ്രഹ്മലോകം ത്രിഭിഃ മത് സാമ്യതാം ഇയാത് ॥ 52॥

മാം ഏവ നൈരപേക്ഷ്യേണ ഭക്തിയോഗേന വിംദതി । ഭക്തിയോഗം സഃ ലഭതേ ഏവം യഃ പൂജയേത മാമ് ॥ 53॥

യഃ സ്വദത്താം പരൈഃ ദത്തം ഹരേത സുരവിപ്രയോഃ । വൃത്തിം സഃ ജായതേ വിഡ്ഭുക് വര്ഷാണാം അയുതായുതമ് ॥ 54॥

കര്തുഃ ച സാരഥേഃ ഹേതോഃ അനുമോദിതുഃ ഏവ ച । കര്മണാം ഭാഗിനഃ പ്രേത്യ ഭൂയഃ ഭൂയസി തത്ഫലമ് ॥ 55॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ശ്രീകൃഷ്ണോദ്ധവസംവാദേ സപ്തവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 27॥

അഥ അഷ്ടവിംശഃ അധ്യായഃ । ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

പരസ്വഭാവകര്മാണി ന പ്രശംസേത് ന ഗര്ഹയേത് । വിശ്വം ഏകാത്മകം പശ്യന് പ്രകൃത്യാ പുരുഷേണ ച ॥ 1

പരസ്വഭാവകര്മാണി യഃ പ്രശംസതി നിംദതി । സഃ ആശു ഭ്രശ്യതേ സ്വാര്ഥാത് അസത്യ അഭിനിവേശതഃ ॥ 2॥

തൈജസേ നിദ്രയാ ആപന്നേ പിംഡസ്ഥഃ നഷ്ടചേതനഃ । മായാം പ്രാപ്നോതി മൃത്യും വാ തദ്വത് നാനാര്ഥദൃക് പുമാന് ॥ 3॥

കിം ഭദ്രം കിം അഭദ്രം വാ ദ്വൈതസ്യ അവസ്തുനഃ കിയത് । വാചാ ഉദിതം തത് അനൃതം മനസാ ധ്യാതം ഏവ ച ॥ 4॥

ഛായാപ്രത്യാഹ്വയാഭാസാ ഹി അസംതഃ അപി അര്ഥകാരിണഃ । ഏവം ദേഹാദയഃ ഭാവാഃ യച്ഛംതി ആമൃത്യുതഃ ഭയമ് ॥ 5॥

ആത്മാ ഏവ തത് ഇദം വിശ്വം സൃജ്യതേ സൃജതി പ്രഭുഃ । ത്രായതേ ത്രാതി വിശ്വാത്മാ ഹ്രിയതേ ഹരതി ഈശ്വരഃ ॥ 6॥

തസ്മാത് നഹി ആത്മനഃ അന്യസ്മാത് അന്യഃ ഭാവഃ നിരൂപിതഃ । നിരൂപിതേയം ത്രിവിധാ നിര്മൂലാ ഭാതിഃ ആത്മനി । ഇദം ഗുണമയം വിദ്ധി ത്രിവിധം മായയാ കൃതമ് ॥ 7॥

ഏതത് വിദ്വാന് മദുദിതം ജ്ഞാനവിജ്ഞാനനൈപുണമ് । ന നിംദതി ന ച സ്തൌതി ലോകേ ചരതി സൂര്യവത് ॥ 8॥

പ്രത്യക്ഷേണ അനുമാനേന നിഗമേന ആത്മസംവിദാ । ആദി അംതവത് അസത് ജ്ഞാത്വാ നിഃസംഗഃ വിചരേത് ഇഹ ॥ 9॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

ന ഏവ ആത്മനഃ ന ദേഹസ്യ സംസൃതിഃ ദ്രഷ്ടൃദൃശ്യയോഃ । അനാത്മസ്വദൃശോഃ ഈശ കസ്യ സ്യാത് ഉപലഭ്യതേ ॥ 10

ആത്മാ അവ്യയഃ അഗുണഃ ശുദ്ധഃ സ്വയംജ്യോതിഃ അനാവൃതഃ । അഗ്നിവത് ദാരുവത് ദേഹഃ കസ്യ ഇഹ സംസൃതിഃ ॥ 11॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

യാവത് ദേഹ ഇംദ്രിയ പ്രാണൈഃ ആത്മനഃ സംനികര്ഷണമ് । സംസാരഃ ഫലവാന് താവത് അപാര്ഥഃ അപി അവിവേകിനഃ ॥ 12

അര്ഥേ ഹി അവിദ്യമാനേ അപി സംസൃതിഃ ന നിവര്തതേ । ധ്യായതഃ വിഷയാന് അസ്യ സ്വപ്നേ അനര്ഥ ആഗമഃ യഥാ ॥ 13॥

യഥാ ഹി അപ്രതിബുദ്ധസ്യ പ്രസ്വാപഃ ബഹു അനര്ഥഭൃത് । സഃ ഏവ പ്രതിബുദ്ധസ്യ ന വൈ മോഹായ കല്പതേ ॥ 14॥

ശോക ഹര്ഷ ഭയ ക്രോധ ലോഭ മോഹ സ്പൃഹാദയഃ । അഹംകാരസ്യ ദൃശ്യംതേ ജന്മ മൃത്യുഃ ച ന ആത്മനഃ ॥ 15॥

ദേഹ ഇംദ്രിയ പ്രാണ മനഃ അഭിമാനഃ ജീവഃ അംതരാത്മാ ഗുണകര്മ മൂര്തിഃ । സൂത്രം മഹാന് ഇതി ഉരുധാ ഇവ ഗീതഃ സംസാരഃ ആധാവതി കാലതംത്രഃ ॥ 16॥

അമൂലം ഏതത് ബഹുരൂപ രൂപിതം മനോവചഃപ്രാണശരീരകര്മ । ജ്ഞാനാസിനാ ഉപാസനയാ ശിതേന ഛിത്ത്വാ മുനിഃ ഗാം വിചരതി അതൃഷ്ണഃ ॥ 17॥

ജ്ഞാനം വിവേകഃ നിഗമഃ തപഃ ച പ്രത്യക്ഷം ഐതിഹ്യം അഥ അനുമാനമ് । ആദി അംതയോഃ അസ്യ യത് ഏവ കേവലമ് കാലഃ ച ഹേതുഃ ച തത് ഏവ മധ്യേ ॥ 18॥

യഥാ ഹിരണ്യം സ്വകൃതം പുരസ്താത് പശ്ചാത് ച സർവസ്യ ഹിരണ്മയസ്യ । തത് ഏവ മധ്യേ വ്യവഹാര്യമാണമ് നാനാപദേശൈഃ അഹം അസ്യ തദ്വത് ॥ 19॥

വിജ്ഞാനം ഏതത് ത്രിയവസ്തം അംഗ ഗുണത്രയം കാരണ കാര്യ കര്തൃ । സമന്വയേന വ്യതിരേകതഃ ച യേന ഏവ തുര്യേണ തത് ഏവ സത്യമ് ॥ 20॥

ന യത് പുരസ്താത് ഉത യത് ന പശ്ചാത് മധ്യേ ച തത് ന വ്യപദേശമാത്രമ് । ഭൂതം പ്രസിദ്ധം ച പരേണ യദ്യത് തത് ഏവ തത് സ്യാത് ഇതി മേ മനീഷാ ॥ 21॥

അവിദ്യമാനഃ അപി അവഭാസതേ യഃ വൈകാരികഃ രാജസസര്ഗഃ ഏഷഃ । ബ്രഹ്മ സ്വയംജ്യോതിഃ അതഃ വിഭാതി ബ്രഹ്മ ഇംദ്രിയ അര്ഥ ആത്മ വികാര ചിത്രമ് ॥ 22॥

ഏവം സ്ഫുടം ബ്രഹ്മവിവേകഹേതുഭിഃ പരാപവാദേന വിശാരദേന । ഛിത്ത്വാ ആത്മസംദേഹം ഉപാരമേത സ്വാനംദതുഷ്ടഃ അഖില കാമുകേഭ്യഃ ॥ 23॥

ന ആത്മാ വപുഃ പാര്ഥിവം ഇംദ്രിയാണി ദേവാഃ ഹി അസുഃ വായുജലം ഹുതാശഃ । മനഃ അന്നമാത്രം ധിഷണാ ച സത്ത്വമ് അഹംകൃതിഃ ഖം ക്ഷിതിഃ അര്ഥസാമ്യമ് ॥ 24॥

സമാഹിതൈഃ കഃ കരണൈഃ ഗുണാത്മഭിഃ ഗുണഃ ഭവേത് മത്സുവിവിക്തധാമ്നഃ । വിക്ഷിപ്യമാണൈഃ ഉത കിം ന ദൂഷണമ് ഘനൈഃ ഉപേതൈഃ വിഗതൈഃ രവേഃ കിമ് ॥ 25॥

യഥാ നഭഃ വായു അനല അംബു ഭൂ ഗുണൈഃ ഗതാഗതൈഃ വര്തുഗുണൈഃ ന സജ്ജതേ । തഥാ അക്ഷരം സത്ത്വ രജഃ തമഃ മലൈഃ അഹംമതേഃ സംസൃതിഹേതുഭിഃ പരമ് ॥ 26॥

തഥാപി സംഗഃ പരിവര്ജനീയഃ ഗുണേഷു മായാരചിതേഷു താവത് । മദ്ഭക്തിയോഗേന ദൃഢേന യാവത് രജഃ നിരസ്യേത മനഃകഷായഃ ॥ 27॥

യഥാ ആമയഃ അസാധു ചികിത്സിതഃ നൃണാമ് പുനഃ പുനഃ സംതുദതി പ്രരോഹന് । ഏവം മനഃ അപക്വ കഷയ കര്മ കുയോഗിനം വിധ്യതി സർവസംഗമ് ॥ 28॥

കുയോഗിനഃ യേ വിഹിത അംതരായൈഃ മനുഷ്യഭൂതൈഃ ത്രിദശ ഉപസൃഷ്ടൈഃ । തേ പ്രാക്തന അഭ്യാസബലേന ഭൂയഃ യുംജംതി യോഗം ന തു കര്മതംത്രമ് ॥ 29॥

കരോതി കര്മ ക്രിയതേ ച ജംതുഃ കേനാപി അസൌ ചോദിതഃ ആനിപാതാത് । ന തത്ര വിദ്വാന്പ്രകൃതൌ സ്ഥിതഃ അപി നിവൃത്ത തൃഷ്ണഃ സ്വസുഖ അനുഭൂത്യാ ॥ 30॥

തിഷ്ഠംതം ആസീനം ഉത വ്രജംതമ് ശയാനം ഉക്ഷംതം അദംതം അന്നമ് । സ്വഭാവം അന്യത് കിം അപി ഇഹമാനമ് ആത്മാനം ആത്മസ്ഥമതിഃ ന വേദ ॥ 31॥

യദി സ്മ പശ്യതി അസത് ഇംദ്രിയ അഥ നാനാ അനുമാനേന വിരുദ്ധം അന്യത് । ന മന്യതേ വസ്തുതയാ മനീഷീ സ്വാപ്നം യഥാ ഉത്ഥായ തിരോദധാനമ് ॥ 32॥

പൂർവം ഗൃഹീതം ഗുണകര്മചിത്രമ് അജ്ഞാനം ആത്മനി അവിവിക്തം അംഗ । നിവര്തതേ തത് പുനഃ ഈക്ഷയാ ഏവ ന ഗൃഹ്യതേ ന അപി വിസൃജ്യ ആത്മാ ॥ 33॥

യഥാ ഹി ഭാനോഃ ഉദയഃ നൃചക്ഷുഷാമ് തമഃ നിഹന്യാത് ന തു സദ്വിധത്തേ । ഏവം സമീക്ഷാ നിപുണാ സതീ മേ ഹന്യാത് തമിസ്രം പുരുഷസ്യ ബുദ്ധേഃ ॥ 34॥

ഏഷഃ സ്വയംജ്യോതിഃ അജഃ അപ്രമേയഃ മഹാനുഭൂതിഃ സകലാനുഭൂതിഃ । ഏകഃ അദ്വിതീയഃ വചസാം വിരാമേ യേന ഈശിതാ വാക് അസവഃ ചരംതി ॥ 35॥

ഏതാവാന് ആത്മസംമോഹഃ യത് വികല്പഃ തു കേവലേ । ആത്മന് നൃതേ സ്വമാത്മാനം അവലംബഃ ന യസ്യ ഹി ॥36॥

യത് നാമ ആകൃതിഭിഃ ഗ്രാഹ്യം പംചവര്ണം അബാധിതമ് । വ്യര്ഥേന അപി അര്ഥവാദഃ അയം ദ്വയം പംഡിതമാനിനാമ് ॥ 37॥

യോഗിനഃ അപക്വയോഗസ്യ യുംജതഃ കായഃ ഉത്ഥിതൈഃ । ഉപസര്ഗൈഃ വിഹന്യേത തത്ര അയം വിഹിതഃ വിധിഃ ॥ 38॥

യോഗധാരണയാ കാംശ്ചിത് ആസനൈഃ ധാരണ അന്വിതൈഃ । തപോമംത്രൌഷധൈഃ കാംശ്ചിത് ഉപസര്ഗാന് വിനിര്ദഹേത് ॥ 39॥

കാംശ്ചിത് മമ അനുധ്യാനേന നാമസംകീര്തന ആദിഭിഃ । യോഗേശ്വര അനുവൃത്ത്യാ വാ ഹന്യാത് അശുഭദാന് ശനൈഃ ॥ 40॥

കേചിത് ദേഹം ഇമം ധീരാഃ സുകല്പം വയസി സ്ഥിരമ് । വിധായ വിവിധ ഉപായൈഃ അഥ യുംജംതി സിദ്ധയേ ॥ 41॥

ന ഹി തത് കുശലാത് ദൃത്യം തത് ആയാസഃ ഹി അപാര്ഥകഃ । അംതവത്ത്വാത് ശരീരസ്യ ഫലസ്യ ഇവ വനസ്പതേഃ ॥ 42॥

യോഗം നിഷേവതഃ നിത്യം കായഃ ചേത് കല്പതാം ഇയാത് । തത് ശ്രദ്ദധ്യാത് ന മതിമാന് യോഗം ഉത്സൃജ്യ മത്പരഃ ॥ 43॥

യോഗചര്യാം ഇമാം യോഗീ വിചരന് മത് വ്യപാശ്രയഃ । ന അംതരായൈഃ വിഹന്യേത നിഃസ്പൃഹഃ സ്വസുഖാനുഭൂഃ ॥ 44॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ പരമാര്ഥനിര്ണയോ നാമ അഷ്ടാവിംശോഽധ്യായഃ ॥ 28॥

അഥ ഏകോനത്രിംശഃ അധ്യായഃ । സുദുസ്തരാം ഇമാം മന്യേ യോഗചര്യാം അനാത്മനഃ । യഥാ അംജസാ പുമാന് സിഹ്യേത് തത് മേ ബ്രൂഹി അംജസാ അച്യുത ॥ 1॥

പ്രായശഃ പുംഡരീകാക്ഷ യുംജംതഃ യോഗിനഃ മനഃ । വിഷീദംതി അസമാധാനാത് മനോനിഗ്രഹകര്ശിതാഃ ॥ 2॥

അഥ അതഃ ആനംദദുഘം പദാംബുജമ് ഹംസാഃ ശ്രയേരന് അരവിംദലോചന । സുഖം നു വിശ്വേശ്വര യോഗകര്മഭിഃ ത്വത് മായയാ അമീ വിഹതാഃ ന മാനിനഃ ॥ 3॥

കിം ചിത്രം അച്യുത തവ ഏതത് അശേഷബംധഃ ദാസേഷു അനന്യശരണേഷു യത് ആത്മ സാത്ത്വമ് । യഃ അരോചയത്സഹ മൃഗൈഃ സ്വയം ഈശ്വരാണാമ് ശ്രീമത് കിരീട തട പീഡിത പാദ പീഠഃ ॥ 4॥

തം ത്വാ അഖില ആത്മദയിത ഈശ്വരം ആശ്രിതാനാമ് സർവ അര്ഥദം സ്വകൃതവിത് വിസൃജേത കഃ നു । കഃ വാ ഭജേത് കിം അപി വിസ്മൃതയേ അനു ഭൂത്യൈ കിം വാ ഭവേത് ന തവ പാദരജോജുഷാം നഃ ॥ 5॥

ന ഏവ ഉപയംതി അപചിതിം കവയഃ തവ ഈശ ബ്രഹ്മായുഷാ അപി കൃതം ഋധമുദഃ സ്മരംതഃ । യഃ അംതര്ബഹിഃ തനുഭൃതാം അശുഭം വിധുന്വന് ആചാര്യചൈത്യവപുഷാ സ്വഗതം വ്യനക്തി ॥ 6॥

ശ്രീശുകഃ ഉവാച

ഇതി ഉദ്ധവേന അതി അനുരക്ത ചേതസാ പൃഷ്ടഃ ജഗത്ക്രീഡനകഃ സ്വശക്തിഭിഃ । ഗൃഹീത മൂര്തിത്രയഃ ഈശ്വര ഈശ്വരഃ ജഗാദ സപ്രേമ മനോഹരസ്മിതഃ ॥ 7

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഹംത തേ കഥയിഷ്യാമി മമ ധര്മാന് സുമംഗലാമ് । യാന് ശ്രദ്ധയാ ആചരന് മര്ത്യഃ മൃത്യും ജയതി ദുര്ജയമ് ॥ 8

കുര്യാത് സർവാണി കര്മാണി മദര്ഥം ശനകൈഃ സ്മരന് । മയി അര്പിത മനഃ ചിത്തഃ മത് ധര്മ ആത്മമനോരതിഃ ॥ 9॥

ദേശാന് പുണ്യാന് ആശ്രയേത മദ്ഭക്തൈഃ സാധുഭിഃ ശ്രിതാന് । ദേവ ആസുര മനുഷ്യേഷു മദ്ഭക്ത ആചരിതാനി ച ॥ 10॥

പൃഥക് സത്രേണ വാ മഹ്യം പർവയാത്രാ മഹോത്സവാന് । കാരയേത് ഗീതനൃത്യ ആദ്യൈഃ മഹാരാജ വിഭൂതിഭിഃ ॥ 11॥

മാം ഏവ സർവഭൂതേഷു ബഹിഃ അംതഃ അപാവൃതമ് । ഈക്ഷേത ആത്മനി ച ആത്മാനം യഥാ ഖം അമല ആശയഃ ॥ 12॥

ഇതി സർവാണി ഭൂതാനി മദ്ഭാവേന മഹാദ്യുതേ । സഭാജയന് മന്യമാനഃ ജ്ഞാനം കേവലം ആശ്രിതഃ ॥ 13॥

ബ്രാഹ്മണേ പുല്കസേ സ്തേനേ ബ്രഹ്മണ്യേ അര്കേ സ്ഫുലിംഗകേ । അക്രൂരേ ക്രൂരകേ ച ഏവ സമദൃക് പംഡിതഃ മതഃ ॥ 14॥

നരേഷു അഭീക്ഷ്ണം മദ്ഭാവം പുംസഃ ഭാവയതഃ അചിരാത് । സ്പര്ധാ അസൂയാ തിരസ്കാരാഃ സാഹംകാരാഃ വിയംതി ഹി ॥ 15॥

വിസൃജ്യ സ്മയമാനാന് സ്വാന് ദൃശം വ്രീഡാം ച ദൈഹികീമ് । പ്രണമേത് ദംഡവത് ഭൂമൌ ആശ്വ ചാംഡാല ഗോ ഖരമ് ॥ 16॥

യാവത് സർവേഷു ഭൂതേഷു മദ്ഭാവഃ ന ഉപജായതേ । താവത് ഏവം ഉപാസീത വാങ് മന കായ വൃത്തിഭിഃ ॥ 17॥

സർവം ബ്രഹ്മാത്മകം തസ്യ വിദ്യയാ ആത്മ മനീഷയാ । പരിപശ്യന് ഉപരമേത് സർവതഃ മുക്ത സംശയഃ ॥ 18॥

അയം ഹി സർവകല്പാനാം സധ്രീചീനഃ മതഃ മമ । മദ്ഭാവഃ സർവഭൂതേഷു മനോവാക്കായവൃത്തിഭിഃ ॥ 19॥

ന ഹി അംഗ ഉപക്രമേ ധ്വംസഃ മദ്ധര്മസ്യ ഉദ്ധവ അണു അപി । മയാ വ്യവസിതഃ സമ്യക് നിര്ഗുണത്വാത് അനാശിഷഃ ॥ 20॥

യഃ യഃ മയി പരേ ധര്മഃ കല്പ്യതേ നിഷ്ഫലായ ചേത് । തത് ആയാസഃ നിരര്ഥഃ സ്യാത് ഭയാദേഃ ഇവ സത്ത്മ ॥ 21॥

ഏഷാ ബുദ്ധിമതാം ബുദ്ധിഃ മനീഷാ ച മനീഷിണാമ് । യത് സത്യം അനൃതേന ഇഹ മര്ത്യേന ആപ്നോതി മാ അമൃതമ് ॥ 22॥

ഏഷ തേ അഭിഹിതഃ കൃത്സ്നഃ ബ്രഹ്മവാദസ്യ സംഗ്രഹഃ । സമാസവ്യാസവിധിനാ ദേവാനാം അപി ദുര്ഗമഃ ॥ 23॥

അഭീക്ഷ്ണശഃ തേ ഗദിതം ജ്ഞാനം വിസ്പഷ്ടയുക്തിമത് । ഏതത് വിജ്ഞായ മുച്യേത പുരുഷഃ നഷ്ടസംശയഃ ॥ 24॥

സുവിവിക്തം തവ പ്രശ്നം മയാ ഏതത് അപി ധാരയേത് । സനാതനം ബ്രഹ്മഗുഹ്യം പരം ബ്രഹ്മ അധിഗച്ഛതി ॥ 25॥

യഃ ഏതത് മമ ഭക്തേഷു സംപ്രദദ്യാത് സുപുഷ്കലമ് । തസ്യ അഹം ബ്രഹ്മദായസ്യ ദദാമി ആത്മാനം ആത്മനാ ॥ 26॥

യഃ ഏതത് സമധീയീത പവിത്രം പരമം ശുചി । സഃ പൂയേത അഹഃ അഹഃ മാം ജ്ഞാനദീപേന ദര്ശയന് ॥ 27॥

യഃ ഏതത് ശ്രദ്ധയാ നിത്യം അവ്യഗ്രഃ ശ്രുണുയാത് നരഃ । മയി ഭക്തിം പരാം കുർവന് കര്മഭിഃ ന സഃ ബധ്യതേ ॥ 28॥

അപി ഉദ്ധവ ത്വയാ ബ്രഹ്മ സഖേ സമവധാരിതമ് । അപി തേ വിഗതഃ മോഹഃ ശോകഃ ച അസൌ മനോഭവഃ ॥ 29॥

ന ഏതത് ത്വയാ ദാംഭികായ നാസ്തികായ ശഠായ ച । അശുശ്രൂഷോഃ അഭക്തായ ദുർവിനീതായ ദീയതാമ് ॥ 30॥

ഏതൈഃ ദോഷൈഃ വിഹീനായ ബ്രഹ്മണ്യായ പ്രിയായ ച । സാധവേ ശുചയേ ബ്രൂയാത് ഭക്തിഃ സ്യാത് ശൂദ്ര യോഷിതാമ് ॥ 31॥

ന ഏതത് വിജ്ഞായ ജിജ്ഞാസോഃ ജ്ഞാതവ്യം അവശിഷ്യതേ । പീത്വാ പീയൂഷം അമൃതം പാതവ്യം ന അവശിഷ്യതേ ॥ 32॥

ജ്ഞാനേ കര്മണി യോഗേ ച വാര്തായാം ദംഡധാരണേ । യാവാന് അര്ഥഃ നൃണാം താത താവാന് തേ അഹം ചതുർവിധഃ ॥ 33॥

മര്ത്യഃ യദാ ത്യക്ത സമസ്തകര്മാ നിവേദിതാത്മാ വിചികീര്ഷിതഃ മേ । തദാ അമൃതത്വം പ്രതിപദ്യമാനഃ മയാ ആത്മഭൂയായ ച കല്പതേ വൈ ॥ 34॥

ശ്രീശുകഃ ഉവാച

സഃ ഏവം ആദര്ശിത യോഗമാര്ഗഃ തദാ ഉത്തമ ശ്ലോകവചഃ നിശമ്യ । ബദ്ധ അംജലിഃ പ്രീതി ഉപരുദ്ധ കംഠഃ ന കിംചിത് ഊചേഃ അശ്രു പരിപ്ലുത അക്ഷഃ ॥ 35

വിഷ്ടഭ്യ ചിത്തം പ്രണയ അവഘൂര്ണമ് ധൈര്യേണ രാജന് ബഹു മന്യമാനഃ । കൃതാംജലിഃ പ്രാഹ യദുപ്രവീരമ് ശീര്ഷ്ണാ സ്പൃശന് തത് ചരണ അരവിംദമ് ॥ 36॥

ഉദ്ധവഃ ഉവാച

വിദ്രാവിതഃ മോഹ മഹാ അംധകാരഃ യഃ ആശ്രിതഃ മേ തവ സന്നിധാനാത് । വിഭാവസോഃ കിം നു സമീപഗസ്യ ശീതം തമഃ ഭീഃ പ്രഭവംതി അജ അദ്യ ॥ 37

പ്രത്യര്പിതഃ മേ ഭവതാ അനുകംപിനാ ഭൃത്യായ വിജ്ഞാനമയഃ പ്രദീപഃ । ഹിത്വാ കൃതജ്ഞഃ തവ പാദമൂലമ് കഃ അന്യത് സമീയാത് ശരണം ത്വദീയമ് ॥ 38॥

വൃക്ണഃ ച മേ സുദൃഢഃ സ്നേഹപാശഃ ദാശാര്ഹ വൃഷ്ണി അംധക സാത്വതേഷു । പ്രസാരിതഃ സൃഷ്ടിവിവൃദ്ധയേ ത്വയാ സ്വമായയാ ഹി ആത്മ സുബോധ ഹേതിനാ ॥ 39॥

നമഃ അസ്തു തേ മഹായോഗിന് പ്രപന്നം അനുശാധി മാമ് । യഥാ ത്വത് ചരണ അംഭോജേ രതിഃ സ്യാത് അനപായിനീ ॥ 40॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഗച്ഛ ഉദ്ധവ മയാ ആദിഷ്ടഃ ബദരി ആഖ്യം മമ ആശ്രമമ് । തത്ര മത് പാദ തീര്ഥോദേ സ്നാന ഉപസ്പര്ശനൈഃ ശുചിഃ ॥ 41

ഈക്ഷയാ അലകനംദായാ വിധൂത അശേഷ കല്മഷഃ । വസാനഃ വല്കലാനി അംഗ വന്യഭുക് സുഖ നിഃസ്പൃഹഃ ॥ 42॥

തിതിക്ഷൌഃ ദ്വംദ്വമാത്രാണാം സുശീലഃ സംയതേംദ്രിയഃ । ശാംതഃ സമാഹിതധിയാ ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസംയുതഃ ॥ 43॥

മത്തഃ അനുശിക്ഷിതം യത് തേ വിവിക്തമനുഭാവയന് । മയി ആവേശിത വാക് ചിത്തഃ മദ്ധര്മ നിരതഃ ഭവ । അതിവ്രജ്യ ഗതീഃ തിസ്രഃ മാം ഏഷ്യസി തതഃ പരമ് ॥ 44॥

ശ്രീശുകഃ ഉവാച

സഃ ഏവം ഉക്തഃ ഹരിമേധസാ ഉദ്ധവഃ പ്രദക്ഷിണം തം പരിസൃത്യ പാദയോഃ । ശിരഃ നിധായ അശ്രുകലാഭിഃ ആര്ദ്രധീഃ ന്യഷിംചത് അദ്വംദ്വപരഃ അപി ഉപക്രമേ ॥ 45

സുദുസ്ത്യജ സ്നേഹ വിയോഗ കാതരഃ ന ശക്നുവന് തം പരിഹാതും ആതുരഃ । കൃച്ഛ്രം യയൌ മൂര്ധനി ഭര്തൃപാദുകേ ബിഭ്രന് നമസ്കൃത്യ യയൌ പുനഃ പുനഃ ॥ 46॥

തതഃ തം അംതര്ഹൃദി സംനിവേശ്യ ഗതഃ മഹാഭാഗവതഃ വിശാലാമ് । യഥാ ഉപദിഷ്ടാം ജഗത് ഏകബംധുനാ തതഃ സമാസ്ഥായ ഹരേഃ അഗാത് ഗതിമ് ॥ 47॥

യഃ ഏഅതത് ആനംദ സമുദ്ര സംഭൃതമ് ജ്ഞാനാമൃതം ഭാഗവതായ ഭാഷിതമ് । കൃഷ്ണേണ യോഗേശ്വര സേവിതാംഘ്രിണാ സച്ഛ്രദ്ധയാ ആസേവ്യ ജഗത് വിമുച്യതേ ॥ 48॥

ഭവഭയ അപഹംതും ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസാരമ് നിഗമകൃത് ഉപജഹേ ഭൃംഗവത് വേദസാരമ് । അമൃതം ഉദധിതഃ ച അപായയത് ഭൃത്യവര്ഗാന് പുരുഷം ഋഷഭം ആദ്യം കൃഷ്ണസംജ്ഞം നതഃ അസ്മി ॥ 49॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ ഭഗവദുദ്ധവസംവാദേ പരമാര്ഥപ്രാപ്തിസുഗമോപായകഥനോദ്ധവബദരികാശ്രമപ്രവേശോ നാമ ഏകോനത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 29॥

അഥ ത്രിംശഃ അധ്യായഃ । രാജാ ഉവാച

തതഃ മഹാഭാഗവതേ ഉദ്ധവേ നിര്ഗതേ വനമ് । ദ്വാരവത്യാം കിം അകരോത് ഭഗവാന് ഭൂതഭാവനഃ ॥ 1

ബ്രഹ്മശാപ ഉപസംസൃഷ്ടേ സ്വകുലേ യാദവര്ഷഭഃ । പ്രേയസീം സർവനേത്രാണാം തനും സഃ കഥം അത്യജത് ॥ 2॥

പ്രത്യാക്രഷ്ടും നയനം അബലാ യത്ര ലഗ്നം ന ശേകുഃ കര്ണാവിഷ്ടം ന സരതി തതഃ യത് സതാം ആത്മലഗ്നമ് । യത് ശ്രീഃ വാചാം ജനയതി രതിം കിം നു മാനം കവീനാമ് ദൃഷ്ട്വാ ജിഷ്ണോഃ യുധി രഥഗതം യത് ച തത് സാമ്യമ് ഈയുഃ ॥ 3॥

ഋഷിഃ ഉവാച

ദിവി ഭുവി അംതരിക്ഷേ ച മഹോത്പാതാന് സമുത്ഥിതാന് । ദൃഷ്ട്വാ ആസീനാന് സുധര്മായാം കൃഷ്ണഃ പ്രാഹ യദൂന് ഇദമ് ॥ 4

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

ഏതേ ഘോരാഃ മഹോത്പാതാഃ ദ്വാർവത്യാം യമകേതവഃ । മുഹൂര്തം അപി ന സ്ഥേയം അത്ര നഃ യദുപുംഗവാഃ ॥ 5

സ്ത്രിയഃ ബാലാഃ ച വൃദ്ധാഃ ച ശംഖോദ്ധാരം വ്രജംത്വിതഃ । വയം പ്രഭാസം യാസ്യാമഃ യത്ര പ്രത്യക് സരസ്വതീ ॥ 6॥

തത്ര അഭിഷിച്യ ശുചയ ഉപോഷ്യ സുസമാഹിതാഃ । ദേവതാഃ പൂജയിഷ്യാമഃ സ്നപന ആലേപന അര്ഹണൈഃ ॥7॥

ബ്രാഹ്മണാന് തു മഹാഭാഗാന് കൃതസ്വസ്ത്യയനാ വയമ് । ഗോ ഭൂ ഹിരണ്യ വാസോഭിഃ ഗജ അശ്വരഥ വേശ്മഭിഃ ॥ 8॥

വിധിഃ ഏഷഃ ഹി അരിഷ്ടഘ്നഃ മംഗല ആയനം ഉത്തമമ് । ദേവ ദ്വിജ ഗവാം പൂജാ ഭൂതേഷു പരമഃ ഭവഃ ॥ 9॥

ഇതി സർവേ സമാകര്ണ്യ യദുവൃദ്ധാഃ മധുദ്വിഷഃ । തഥാ ഇതി നൌഭിഃ ഉത്തീര്യ പ്രഭാസം പ്രയയൂ രഥൈഃ ॥ 10॥

തസ്മിന് ഭഗവതാ ആദിഷ്ടം യദുദേവേന യാദവാ । ചക്രുഃ പരഭയാ ഭക്ത്യാ സർവശ്രേയ ഉപബൃംഹിതമ് ॥ 11॥

തതഃ തസ്മിന് മഹാപാനം പപുഃ മൈരേയകം മധു । ദിഷ്ട വിഭ്രംശിത ധിയഃ യത് ദ്രവൈഃ ഭ്രശ്യതേ മതിഃ ॥ 12॥

മഹാപാന അഭിമത്താനാം വീരാണാം ദൃപ്തചേതസാമ് । കൃഷ്ണമായാ വിമൂഢാനാം സംഘര്ഷഃ സുമഹാന് അഭൂത് ॥ 13॥

യുയുധുഃ ക്രോധസംരബ്ധാ വേലായാം ആതതായിനഃ । ധനുഭിഃ അസിഭിഃ മല്ലൈഃ ഗദാഭിഃ താം അരര്ഷ്ടിഭിഃ ॥ 14॥

പതത്പതാകൈ രഥകുംജരാദിഭിഃ ഖര ഉഷ്ട്ര ഗോഭിഃ മഹിഷൈഃ നരൈഃ അപി । മിഥഃ സമേത്യ അശ്വതരൈഃ സുദുര്മദാ ന്യഹന് ശരര്ദദ്ഭിഃ ഇവ ദ്വിപാ വനേ ॥ 15॥

പ്രദ്യുമ്ന സാംബൌ യുധി രൂഢമത്സരൌ അക്രൂര ഭോജൌ അനിരുദ്ധ സാത്യകീ । സുഭദ്ര സംഗ്രാമജിതൌ സുദാരുണൌ ഗദൌ സുമിത്രാ സുരഥൌ സമീയതുഃ ॥ 16॥

അന്യേ ച യേ വൈ നിശഠ ഉല്മുക ആദയഃ സഹസ്രജിത് ശതജിത് ഭാനു മുഖ്യാഃ । അന്യോന്യം ആസാദ്യ മദാംധകാരിതാ ജഘ്നുഃ മുകുംദേന വിമോഹിതാ ഭൃശമ് ॥ 17॥

ദാശാര്ഹ വൃഷ്ണി അംധക ഭോജ സാത്വതാ മധു അര്ബുദാ മാഥുരശൂരസേനാഃ । വിസര്ജനാഃ കുകുരാഃ കുംതയഃ ച മിഥഃ തതഃ തേ അഥ വിസൃജ്യ സൌഹൃദമ് ॥ 18॥

പുത്രാഃ അയുധ്യന് പിതൃഭിഃ ഭ്രാതൃഭിഃ ച സ്വസ്ത്രീയ ദൌഹിത്ര പിതൃവ്യമാതുലൈഃ । മിത്രാണി മിത്രൈഃ സുഹൃദഃ സുഹൃദ്ഭിഃ ജ്ഞാതീംസ്ത്വഹന് ജ്ഞാതയഃ ഏവ മൂഢാഃ ॥ 19॥

ശരേഷു ക്ഷീയമാണേഷു ഭജ്യമാനേഷു ധന്വസു । ശസ്ത്രേഷു ക്ഷീയമാണേഷു മുഷ്ടിഭിഃ ജഹ്രുഃ ഏരകാഃ ॥ 20॥

താഃ വജ്രകല്പാഃ ഹി അഭവന് പരിഘാഃ മുഷ്ടിനാഃ ഭൃതാഃ । ജഘ്നുഃ ദ്വിഷഃ തൈഃ കൃഷ്ണേന വാര്യമാണാഃ തു തം ച തേ ॥ 21॥

പ്രത്യനീകം മന്യമാനാഃ ബലഭദ്രം ച മോഹിതാഃ । ഹംതും കൃതധിയഃ രാജന് ആപന്നാഃ ആതതായിനഃ ॥ 22॥

അഥ തൌ അപി സംക്രുദ്ധൌ ഉദ്യമ്യ കുരുനംദന । ഏരകാ മുഷ്ടി പരിഘൌ ജരംതൌ ജഘ്നതുഃ യുധി ॥ 23॥

ബ്രഹ്മശാപ ഉപസൃഷ്ടാനാം കൃഷ്ണമായാവൃത ആത്മനാമ് । സ്പര്ധാക്രോധഃ ക്ഷയം നിന്യേ വൈണവഃ അഗ്നിഃ യഥാ വനമ് ॥ 24॥

ഏവം നഷ്ടേഷു സർവേഷു കുലേഷു സ്വേഷു കേശവഃ । അവതാരിതഃ ഭുവഃ ഭാരഃ ഇതി മേനേ അവശേഷിതഃ ॥ 25॥

രാമഃ സമുദ്രവേലായാം യോഗം ആസ്ഥായ പൌരുഷമ് । തത് ത്യാജ ലോകം മാനുഷ്യം സംയോജ്യ ആത്മാനം ആത്മനി ॥ 26॥

രാമനിര്യാണം ആലോക്യ ഭഗവാന് ദേവകീസുതഃ । നിഷസാദ ധരോപസ്ഥേ തൂഷ്ണീം ആസാദ്യ പിപ്പലമ് ॥ 27॥

ബിഭ്രത് ചതുര്ഭുജം രൂപം ഭ്രാജിഷ്ണു പ്രഭയാ സ്വയാ । ദിശഃ വിതിമാരാഃ കുർവന് വിധൂമഃ ഇവ പാവകഃ ॥ 28॥

ശ്രീവത്സാംകം ഘനശ്യാമം തപ്ത ഹാടക വര്ചസമ് । കൌശേയ അംബര യുഗ്മേന പരിവീതം സുമംഗലമ് ॥ 29॥

സുംദര സ്മിത വക്ത്ര അബ്ജം നീല കുംതല മംഡിതമ് । പുംഡരീക അഭിരാമാക്ഷം സ്ഫുരന് മകര കുംഡലമ് ॥ 30॥

കടിസൂത്ര ബ്രഹ്മസൂത്ര കിരീട കടക അംഗദൈഃ । ഹാര നൂപുര മുദ്രാഭിഃ കൌസ്തുഭേന വിരാജിതമ് ॥ 31॥

വനമാലാ പരീതാംഗം മൂര്തിമദ്ഭിഃ നിജ ആയുധൈഃ । കൃത്വാ ഉരൌ ദക്ഷിണേ പാദം ആസീനം പംകജ അരുണമ് ॥ 32॥

മുസലൌ അശേഷായഃ ഖംഡകൃതേഷുഃ ലുബ്ധകഃ ജരാഃ । മൃഗാസ്യ ആകാരം തത് ചരണം വിവ്യാധ മൃഗശംകയാ ॥ 33॥

ചതുര്ഭുജം തം പുരുഷം ദൃഷ്ട്വാ സഃ കൃത കില്ബിഷഃ । ഭീതഃ പപാത ശിരസാ പാദയോഃ അസുരദ്വിഷഃ ॥ 34॥

അജാനതാ കൃതം ഇദം പാപേന മധുസൂദന । ക്ഷംതും അര്ഹസി പാപസ്യ ഉത്തമശ്ലോകഃ മേ അനഘ ॥ 35॥

യസ്യ അനുസ്മരണം നൄണാം അജ്ഞാന ധ്വാംത നാശനമ് । വദംതി തസ്യ തേ വിഷ്ണോ മയാ അസാധു കൃതം പ്രഭോ ॥ 36॥

തത് മാ ആശു ജഹി വൈകുംഠ പാപ്മാനം മൃഗ ലുബ്ധകമ് । യഥാ പുനഃ അഹം തു ഏവം ന കുര്യാം സത് അതിക്രമമ് ॥ 37॥

യസ്യ ആത്മ യോഗ രചിതം ന വിദുഃ വിരിംചഃ രുദ്ര ആദയഃ അസ്യ തനയാഃ പതയഃ ഗിരാം യേ । ത്വത് മായയാ പിഹിത ദൃഷ്ടയഃ ഏതത് അംജഃ കിം തസ്യ തേ വയം അസത് ഗതയഃ ഗൃണീമഃ ॥ 38॥

ശ്രീഭഗവാന് ഉവാച

മാ ഭൈഃ ജരേ ത്വം ഉത്തിഷ്ഠ കാമഃ ഏഷഃ കൃതഃ ഹി മേ । യാഹി ത്വം മത് അനുജ്ഞാതഃ സ്വര്ഗം സുകൃതിനാം പദമ് ॥ 39

ഇതി ആദിഷ്ടഃ ഭഗവതാ കൃഷ്ണേന ഇച്ഛാ ശരീരിണാ । ത്രിഃ പരിക്രമ്യ തം നത്വാ വിമാനേന ദിവം യയൌ ॥ 40॥

ദാരുകഃ കൃഷ്ണപദവീം അന്വിച്ഛന് അധിഗമ്യതാമ് । വായും തുലസികാമോദം ആഘ്രായ അഭിമുഖം യയൌ ॥ 41॥

തം തത്ര തിഗ്മദ്യുഭിഃ ആയുധൈഃ വൃതമ് ഹി അശ്വത്ഥമൂലേ കൃതകേതനം പതിമ് । സ്നേഹപ്ലുതാത്മാ നിപപാത പാദയോ രഥാത് അവപ്ലുത്യ സബാഷ്പലോചനഃ ॥ 42॥

അപശ്യതഃ ത്വത് ചരണ അംബുജം പ്രഭോ ദൃഷ്ടിഃ പ്രണഷ്ടാ തമസി പ്രവിഷ്ടാ । ദിശഃ ന ജാനേ ന ലഭേ ച ശാംതിമ് യഥാ നിശായം ഉഡുപേ പ്രണഷ്ടേ ॥ 43॥

ഇതി ബ്രുവതേ സൂതേ വൈ രഥഃ ഗരുഡലാംഛനഃ । ഖം ഉത്പപാത രാജേംദ്ര സാശ്വധ്വജഃ ഉദീക്ഷതഃ ॥ 44॥

തം അന്വഗച്ഛന് ദിവ്യാനി വിഷ്ണുപ്രഹരണാനി ച । തേന അതി വിസ്മിത ആത്മാനം സൂതം ആഹ ജനാര്ദനഃ ॥ 45॥

ഗച്ഛ ദ്വാരവതീം സൂത ജ്ഞാതീനാം നിധനം മിഥഃ । സംകര്ഷണസ്യ നിര്യാണം ബംധുഭ്യഃ ബ്രൂഹി മത് ദശാമ് ॥ 46॥

ദ്വാരകായാം ച ന സ്ഥേയം ഭവദ്ഭിഃ ച സ്വബംധുഭിഃ । മയാ ത്യക്താം യദുപുരീം സമുദ്രഃ പ്ലാവയിഷ്യതി ॥ 47॥

സ്വം സ്വം പരിഗ്രഹം സർവേ ആദായ പിതരൌ ച നഃ । അര്ജുനേന ആവിതാഃ സർവ ഇംദ്രപ്രസ്ഥം ഗമിഷ്യഥ ॥ 48॥

ത്വം തു മത് ധര്മം ആസ്ഥായ ജ്ഞാനനിഷ്ഠഃ ഉപേക്ഷകഃ । മന്മായാ രചനാം ഏതാം വിജ്ഞായ ഉപശമം വ്രജ ॥ 49॥

ഇതി ഉക്തഃ തം പരിക്രമ്യ നമസ്കൃത്യ പുനഃ പുനഃ । തത് പാദൌ ശീര്ഷ്ണി ഉപാധായ ദുര്മനാഃ പ്രയയൌ പുരീമ് ॥ 50॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ യദുകുലസംക്ഷയോ നാമ ത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 30॥

അഥ ഏകത്രിംശഃ അധ്യായഃ । ശ്രീശുകഃ ഉവാച

അഥ തത്ര ആഗമത് ബ്രഹ്മാ ഭവാന്യാ ച സമം ഭവഃ । മഹേംദ്രപ്രമുഖാഃ ദേവാഃ മുനയഃ സപ്രജേശ്വരാഃ ॥ 1

പിതരഃ സിദ്ധഗംധർവാഃ വിദ്യാധര മഹോരഗാഃ । ചാരണാഃ യക്ഷരക്ഷാംസി കിംനര അപ്സരസഃ ദ്വിജാഃ ॥ 2॥

ദ്രഷ്ടുകാമാഃ ഭഗവതഃ നിർവാണം പരമ ഉത്സുകാഃ । ഗായംതഃ ച ഗൃണംതഃ ച ശൌരേഃ കര്മാണി ജന്മ ച ॥ 3॥

വവര്ഷുഃ പുഷ്പവര്ഷാണി വിമാന ആവലിഭിഃ നഭഃ । കുർവംതഃ സംകുലം രാജന് ഭക്ത്യാ പരമയാ യുതാഃ ॥ 4॥

ഭഗവാന് പിതാമഹം വീക്ഷ്യ വിഭൂതിഃ ആത്മനഃ വിഭുഃ । സംയോജ്യ ആത്മനി ച ആത്മാനം പദ്മനേത്രേ ന്യമീലയത് ॥ 5॥

ലോകാഭിരാമാം സ്വതനും ധാരണാ ധ്യാന മംഗലമ് । യോഗധാരണയാ ആഗ്നേയ്യാ അദഗ്ധ്വാ ധാമ ആവിശത് സ്വകമ് ॥ 6॥

ദിവി ദുംദുഭയഃ നേദുഃ പേതുഃ സുമനഃ ച ഖാത് । സത്യം ധര്മഃ ധൃതിഃ ഭൂമേഃ കീര്തിഃ ശ്രീഃ ച അനു തം വയുഃ ॥ 7॥

ദേവ ആദയഃ ബ്രഹ്മമുഖ്യാഃ ന വിശംതം സ്വധാമനി । അവിജ്ഞാതഗതിം കൃഷ്ണം ദദൃശുഃ ച അതിവിസ്മിതാഃ ॥ 8॥

സൌദാമന്യാഃ യഥാ ആകാശേ യാംത്യാഃ ഹിത്വാ അഭ്രമംഡലമ് । ഗതിഃ ന ലക്ഷ്യതേ മര്ത്യൈഃ തഥാ കൃഷ്ണസ്യ ദൈവതൈഃ ॥ 9॥

ബ്രഹ്മ രുദ്ര ആദയഃ തേ തു ദൃഷ്ട്വാ യോഗഗതിം ഹരേഃ । വിസ്മിതാഃ താം പ്രശംസംതഃ സ്വം സ്വം ലോകം യയുഃ തദാ ॥ 10॥

രാജന് പരസ്യ തനുഭൃത് ജനനാപ്യയേഹാ മായാവിഡംബനം അവേഹി യഥാ നടസ്യ । സൃഷ്ട്വാ ആത്മനാ ഇദം അനുവിശ്യ വിഹൃത്യ ച അംതേ സംഹൃത്യ ച ആത്മ മഹിനാ ഉപരതഃ സഃ ആസ്തേ ॥ 11॥

മര്ത്യേന യഃ ഗുരുസുതം യമലോകനീതമ് ത്വാം ച ആനയത് ശരണദഃ പരമ അസ്ത്ര ദഗ്ധമ് । ജിഗ്യേ അംതക അംതകം അപി ഈശം അസൌ അവനീശഃ കിം സ്വാവനേ സ്വരനയന് മൃഗയും സദേഹമ് ॥ 12॥

തഥാ അപി അശേശാ സ്ഥിതി സംഭവ അപി അയേഷു അനന്യ ഹേതുഃ യത് അശേഷ ശക്തിധൃക് । ന ഇച്ഛത് പ്രണേതും വപുഃ അത്ര ശേഷിതമ് മര്ത്യേന കിം സ്വസ്ഥഗതിം പ്രദര്ശയന് ॥ 13॥

യഃ ഏതാം പ്രാതഃ ഉത്ഥായ കൃഷ്ണസ്യ പദവീം പരാമ് । പ്രയതഃ കീര്തയേത് ഭക്ത്യാ താം ഏവ ആപ്നോതി അനുത്തമാമ് ॥ 14॥

ദാരുകഃ ദ്വാരകാം ഏത്യ വസുദേവ ഉഗ്രസേനയോഃ । പതിത്വാ ചരണാവസ്രൈഃ ന്യഷിംചത് കൃഷ്ണവിച്യുതഃ ॥ 15॥

കഥയാമാസ നിധനം വൃഷ്ണീനാം കൃത്സ്നശഃ നൃപ । തത് ശ്രുത്വാ ഉദ്വിഗ്ന ഹൃദയാഃ ജനാഃ ശോക വിമൂര്ച്ഛിതാഃ ॥ 16॥

തത്ര സ്മ ത്വരിതാ ജഗ്മുഃ കൃഷ്ണ വിശ്ലേഷ വിഹ്വലാഃ । വ്യസവാഃ ശേരതേ യത്ര ജ്ഞാതയഃ ഘ്നംതഃ ആനനമ് ॥ 17॥

ദേവകീ രോഹിണീ ച ഏവ വസുദേവഃ തഥാ സുതൌ । കൃഷ്ണ രാമ അവപശ്യംതഃ ശോക ആര്താഃ വിജഹുഃ സ്മൃതിമ് ॥ 18॥

പ്രാണാന് ച വിജഹുഃ തത്ര ഭഗവത് വിരഹ ആതുരാഃ । ഉപഗുഹ്യ പതീന് താത ചിതാം ആരുരുഹുഃ സ്ത്രിയഃ ॥ 19॥

രാമപത്ന്യഃ ച തത് ദേഹം ഉപഗുഹ്യ അഗ്നിം ആവിശന് । വസുദേവപത്ന്യഃ തത് ഗാത്രം പ്രദ്യുമ്ന ആദീന് ഹരേഃ സ്നുഷാഃ । കൃഷ്ണപത്ന്യഃ ആവിശന് അഗ്നിം രുക്മിണി ആദ്യാഃ തദാത്മികാഃ ॥ 20॥

അര്ജുനഃ പ്രേയസഃ സഖ്യുഃ കൃഷ്ണസ്യ വിരഹ ആതുരഃ । ആത്മാനം സാംത്വയാമാസ കൃഷ്ണഗീതൈഃ സദുക്തിഭിഃ ॥ 21॥

ബംധൂനാം നഷ്ടഗോത്രാണാം അര്ജുനഃ സാംപരായികമ് । ഹതാനാം കാരയാമാസ യഥാവത് അനുപൂർവശഃ ॥ 22॥

ദ്വാരകാം ഹരിണാ ത്യക്താ സമുദ്രഃ അപ്ലാവയത് ക്ഷണാത് । വര്ജയിത്വാ മഹാരാജ ശ്രീമത് ഭഗവത് ആലയമ് ॥ 23॥

നിത്യം സംനിഹിതഃ തത്ര ഭഗവാന് മധുസൂദനഃ । സ്മൃത്യാ അശേഷാ അശുഭഹരം സർവ മംഗലം അമംഗലമ് ॥ 24॥

സ്ത്രീ ബാല വൃദ്ധാന് ആദായ ഹതശേഷാന് ധനംജയഃ । ഇംദ്രപ്രസ്ഥം സമാവേശ്യ വജ്ര തത്ര അഭ്യഷേചയത് ॥ 25॥

ശ്രുത്വാ സുഹൃത് വധം രാജന് അര്ജുനാത് തേ പിതാമഹാഃ । ത്വാം തു വംശധരം കൃത്വാ ജഗ്മുഃ സർവേ മഹാപഥമ് ॥ 26॥

യഃ ഏതത് ദേവദേവസ്യ വിഷ്ണോഃ കര്മാണി ജന്മ ച । കീര്തയേത് ശ്രദ്ധയാ മര്ത്യഃ സർവപാപൈഃ പ്രമുച്യതേ ॥ 27॥

ഇത്ഥം ഹരേഃ ഭഗവതഃ രുചിര അവതാര വീര്യാണി ബാലചരിതാനി ച ശംതമാനി । അന്യത്ര ച ഇഹ ച ശ്രുതാനി ഗൃണന് മനുഷ്യഃ ഭക്തിം പരാം പരമഹംസഗതൌ ലഭേത ॥ 28॥

ഇതി ശ്രീമദ്ഭാഗവതേ മഹാപുരാണേ പാരമഹംസ്യാം സംഹിതായാമേകാദശസ്കംധേ മൌസലോപാഖ്യാനം നാമ ഏകത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 31॥

॥ ഇതി ഉദ്ധവഗീതാ നാമ ഏകാദശസ്കംധഃ സമാപ്തഃ ॥

Browse Related Categories: