ಭರ್ತೃಹರೇಃ ಶತಕ ತ್ರಿಶತಿ - ನೀತಿ ಶತಕಂ

అజ్ఞః సుఖం ఆరాధ్యః సుఖతరం ఆరాధ్యతే విశేషజ్ఞః । జ్ఞానలవదుర్విదగ్ధం బ్రహ్మాపి తం నరం న రంజయతి ॥ 1.3 ॥

ప్రసహ్య మణిం ఉద్ధరేన్మకరవక్త్రదంష్ట్రాంతరాత్ సముద్రం అపి సంతరేత్ప్రచలదూర్మిమాలాకులమ్ । భుజంగం అపి కోపితం శిరసి పుష్పవద్ధారయేత్ న తు ప్రతినివిష్టమూర్ఖజనచిత్తం ఆరాధయేత్ ॥ 1.4 ॥

లభేత సికతాసు తైలం అపి యత్నతః పీడయన్ పిబేచ్చ మృగతృష్ణికాసు సలిలం పిపాసార్దితః । క్వచిదపి పర్యటన్శశవిషాణం ఆసాదయేత్ న తు ప్రతినివిష్టమూర్ఖచిత్తం ఆరాధయేత్ ॥ 1.5 ॥

వ్యాలం బాలమృణాలతంతుభిరసౌ రోద్ధుం సముజ్జృంభతే ఛేత్తుం వజ్రమణిం శిరీషకుసుమప్రాంతేన సన్నహ్యతి । మాధుర్యం మధుబిందునా రచయితుం క్షారాముధేరీహతే నేతుం వాంఛంతి యః ఖలాన్పథి సతాం సూక్తైః సుధాస్యందిభిః ॥ 1.6 ॥

స్వాయత్తం ఏకాంతగుణం విధాత్రా వినిర్మితం ఛాదనం అజ్ఞతాయాః । విశేషతః సర్వవిదాం సమాజే విభూషణం మౌనం అపండితానామ్ ॥ 1.7 ॥

యదా కించిజ్జ్ఞోఽహం ద్విప ఇవ మదాంధః సమభవం తదా సర్వజ్ఞోఽస్మీత్యభవదవలిప్తం మమ మనః యదా కించిత్కించిద్బుధజనసకాశాదవగతం తదా మూర్ఖోఽస్మీతి జ్వర ఇవ మదో మే వ్యపగతః ॥ 1.8 ॥

కృమికులచిత్తం లాలాక్లిన్నం విగంధిజుగుప్సితం నిరుపమరసం ప్రీత్యా ఖాదన్నరాస్థి నిరామిషమ్ । సురపతిం అపి శ్వా పార్శ్వస్థం విలోక్య న శంకతే న హి గణయతి క్షుద్రో జంతుః పరిగ్రహఫల్గుతామ్ ॥ 1.9 ॥

శిరః శార్వం స్వర్గాత్పశుపతిశిరస్తః క్షితిధరం మహీధ్రాదుత్తుంగాదవనిం అవనేశ్చాపి జలధిమ్ । అధోఽధో గంగేయం పదం ఉపగతా స్తోకం అథవావివేకభ్రష్టానాం భవతి వినిపాతః శతముఖః ॥ 1.10 ॥

శక్యో వారయితుం జలేన హుతభుక్చ్ఛత్రేణ సూర్యాతపో నాగేంద్రో నిశితాంకుశేన సమదో దండేన గోగర్దభౌ । వ్యాధిర్భేషజసంగ్రహైశ్చ వివిధైర్మంత్రప్రయోగైర్విషం సర్వస్యౌషధం అస్తి శాస్త్రవిహితం మూర్ఖస్య నాస్త్యౌషధిమ్ ॥ 1.11 ॥

సాహిత్యసంగీతకలావిహీనః సాక్షాత్పశుః పుచ్ఛవిషాణహీనః । తృణం న ఖాదన్నపి జీవమానస్ తద్భాగధేయం పరమం పశూనామ్ ॥ 1.12 ॥

యేషాం న విద్యా న తపో న దానం జ్ఞానం న శీలం న గుణో న ధర్మః । తే మర్త్యలోకే భువి భారభూతా మనుష్యరూపేణ మృగాశ్చరంతి ॥ 1.13 ॥

వరం పర్వతదుర్గేషు భ్రాంతం వనచరైః సహ న మూర్ఖజనసంపర్కః సురేంద్రభవనేష్వపి ॥ 1.14 ॥

శాస్త్రోపస్కృతశబ్దసుందరగిరః శిష్యప్రదేయాగమా విఖ్యాతాః కవయో వసంతి విషయే యస్య ప్రభోర్నిర్ధనాః । తజ్జాడ్యం వసుధాదిపస్య కవయస్త్వర్థం వినాపీశ్వరాః కుత్స్యాః స్యుః కుపరీక్షకా హి మణయో యైరర్ఘతః పాతితాః ॥ 1.15 ॥

హర్తుర్యాతి న గోచరం కిం అపి శం పుష్ణాతి యత్సర్వదాఽప్య్ అర్థిభ్యః ప్రతిపాద్యమానం అనిశం ప్రాప్నోతి వృద్ధిం పరామ్ । కల్పాంతేష్వపి న ప్రయాతి నిధనం విద్యాఖ్యం అంతర్ధనం యేషాం తాన్ప్రతి మానం ఉజ్ఝత నృపాః కస్తైః సహ స్పర్ధతే ॥ 1.16 ॥

అధిగతపరమార్థాన్పండితాన్మావమంస్థాస్ తృణం ఇవ లఘు లక్ష్మీర్నైవ తాన్సంరుణద్ధి । అభినవమదలేఖాశ్యామగండస్థలానాం న భవతి బిసతంతుర్వారణం వారణానామ్ ॥ 1.17 ॥

అంభోజినీవనవిహారవిలాసం ఏవ హంసస్య హంతి నితరాం కుపితో విధాతా । న త్వస్య దుగ్ధజలభేదవిధౌ ప్రసిద్ధాం వైదగ్ధీకీర్తిం అపహర్తుం అసౌ సమర్థః ॥ 1.18 ॥

కేయూరాణి న భూషయంతి పురుషం హారా న చంద్రోజ్జ్వలా న స్నానం న విలేపనం న కుసుమం నాలంకృతా మూర్ధజాః । వాణ్యేకా సమలంకరోతి పురుషం యా సంస్కృతా ధార్యతే క్షీయంతే ఖలు భూషణాని సతతం వాగ్భూషణం భూషణమ్ ॥ 1.19 ॥

విద్యా నామ నరస్య రూపం అధికం ప్రచ్ఛన్నగుప్తం ధనం విద్యా భోగకరీ యశఃసుఖకరీ విద్యా గురూణాం గురుః । విద్యా బంధుజనో విదేశగమనే విద్యా పరా దేవతా విద్యా రాజసు పూజ్యతే న తు ధనం విద్యావిహీనః పశుః ॥ 1.20 ॥

క్షాంతిశ్చేత్కవచేన కిం కిం అరిభిః క్రోధోఽస్తి చేద్దేహినాం జ్ఞాతిశ్చేదనలేన కిం యది సుహృద్దివ్యౌషధం కిం ఫలమ్ । కిం సర్పైర్యది దుర్జనాః కిం ఉ ధనైర్విద్యాఽనవద్యా యది వ్రీడా చేత్కిం ఉ భూషణైః సుకవితా యద్యస్తి రాజ్యేన కిమ్ ॥ 1.21 ॥

దాక్షిణ్యం స్వజనే దయా పరిజనే శాఠ్యం సదా దుర్జనే ప్రీతిః సాధుజనే నయో నృపజనే విద్వజ్జనే చార్జవమ్ । శౌర్యం శత్రుజనే క్షమా గురుజనే కాంతాజనే ధృష్టతా యే చైవం పురుషాః కలాసు కుశలాస్తేష్వేవ లోకస్థితిః ॥ 1.22 ॥

జాడ్యం ధియో హరతి సించతి వాచి సత్యం మానోన్నతిం దిశతి పాపం అపాకరోతి । చేతః ప్రసాదయతి దిక్షు తనోతి కీర్తిం సత్సంగతిః కథయ కిం న కరోతి పుంసామ్ ॥ 1.23 ॥

జయంతి తే సుకృతినో రససిద్ధాః కవీశ్వరాః । నాస్తి యేషాం యశఃకాయే జరామరణజం భయమ్ ॥ 1.24 ॥

సూనుః సచ్చరితః సతీ ప్రియతమా స్వామీ ప్రసాదోన్ముఖః స్నిగ్ధం మిత్రం అవంచకః పరిజనో నిఃక్లేశలేశం మనః । ఆకారో రుచిరః స్థిరశ్చ విభవో విద్యావదాతం ముఖం తుష్టే విష్టపకష్టహారిణి హరౌ సంప్రాప్యతే దేహినా ॥ 1.25 ॥

ప్రాణాఘాతాన్నివృత్తిః పరధనహరణే సంయమః సత్యవాక్యం కాలే శక్త్యా ప్రదానం యువతిజనకథామూకభావః పరేషామ్ । తృష్ణాస్రోతో విభంగో గురుషు చ వినయః సర్వభూతానుకంపా సామాన్యః సర్వశాస్త్రేష్వనుపహతవిధిః శ్రేయసాం ఏష పంథాః ॥ 1.26 ॥

ప్రారభ్యతే న ఖలు విఘ్నభయేన నీచైః ప్రారభ్య విఘ్నవిహతా విరమంతి మధ్యాః । విఘ్నైః పునః పునరపి ప్రతిహన్యమానాః ప్రారబ్ధం ఉత్తమజనా న పరిత్యజంతి ॥ 1.27 ॥

అసంతో నాభ్యర్థ్యాః సుహృదపి న యాచ్యః కృశధనః ప్రియా న్యాయ్యా వృత్తిర్మలినం అసుభంగేఽప్యసుకరమ్ । విపద్యుచ్చైః స్థేయం పదం అనువిధేయం చ మహతాం సతాం కేనోద్దిష్టం విషమం అసిధారావ్రతం ఇదమ్ ॥ 1.28 ॥

క్షుత్క్షామోఽపి జరాకృశోఽపి శిథిలప్రాణోఽపి కష్టాం దశాం ఆపన్నోఽపి విపన్నదీధితిరితి ప్రాణేషు నశ్యత్స్వపి । మత్తేభేంద్రవిభిన్నకుంభపిశితగ్రాసైకబద్ధస్పృహః కిం జీర్ణం తృణం అత్తి మానమహతాం అగ్రేసరః కేసరీ ॥ 1.29 ॥

స్వల్పస్నాయువసావశేషమలినం నిర్మాంసం అప్యస్థి గోః శ్వా లబ్ధ్వా పరితోషం ఏతి న తు తత్తస్య క్షుధాశాంతయే । సింహో జంబుకం అంకం ఆగతం అపి త్యక్త్వా నిహంతి ద్విపం సర్వః కృచ్ఛ్రగతోఽపి వాంఛంతి జనః సత్త్వానురూపం ఫలమ్ ॥ 1.30 ॥

లాంగూలచాలనం అధశ్చరణావపాతం భూమౌ నిపత్య వదనోదరదర్శనం చ । శ్వా పిండదస్య కురుతే గజపుంగవస్తు ధీరం విలోకయతి చాటుశతైశ్చ భుంక్తే ॥ 1.31 ॥

పరివర్తిని సంసారే మృతః కో వా న జాయతే । స జాతో యేన జాతేన యాతి వంశః సమున్నతిమ్ ॥ 1.32 ॥

కుసుమస్తవకస్యేవ ద్వయీ వృత్తిర్మనస్వినః । మూర్ధ్ని వా సర్వలోకస్య శీర్యతే వన ఏవ వా ॥ 1.33 ॥

సంత్యన్యేఽపి బృహస్పతిప్రభృతయః సంభావితాః పంచషాస్ తాన్ప్రత్యేష విశేషవిక్రమరుచీ రాహుర్న వైరాయతే । ద్వావేవ గ్రసతే దివాకరనిశాప్రాణేశ్వరౌ భాస్కరౌ భ్రాతః పర్వణి పశ్య దానవపతిః శీర్షావశేషాకృతిః ॥ 1.34 ॥

వహతి భువనశ్రేణిం శేషః ఫణాఫలకస్థితాం కమఠపతినా మధ్యేపృష్ఠం సదా స చ ధార్యతే । తం అపి కురుతే క్రోడాధీనం పయోధిరనాదరాద్ అహహ మహతాం నిఃసీమానశ్చరిత్రవిభూతయః ॥ 1.35 ॥

వరం పక్షచ్ఛేదః సమదమఘవన్ముక్తకులిశప్రహారైర్ ఉద్గచ్ఛద్బహులదహనోద్గారగురుభిః । తుషారాద్రేః సూనోరహహ పితరి క్లేశవివశే న చాసౌ సంపాతః పయసి పయసాం పత్యురుచితః ॥ 1.36 ॥

సింహః శిశురపి నిపతతి మదమలినకపోలభిత్తిషు గజేషు । ప్రకృతిరియం సత్త్వవతాం న ఖలు వయస్తేజసో హేతుః ॥ 1.37 ॥

జాతిర్యాతు రసాతలం గుణగణైస్తత్రాప్యధో గమ్యతాం శీలం శైలతటాత్పతత్వభిజనః సందహ్యతాం వహ్నినా । శౌర్యే వైరిణి వజ్రం ఆశు నిపతత్వర్థోఽస్తు నః కేవలం యేనైకేన వినా గుణస్తృణలవప్రాయాః సమస్తా ఇమే ॥ 1.38 ॥

ధనం అర్జయ కాకుత్స్థ ధనమూలం ఇదం జగత్ । అంతరం నాభిజానామి నిర్ధనస్య మృతస్య చ ॥ 1.39 ॥

తానీంద్రియాణ్యవికలాని తదేవ నామ సా బుద్ధిరప్రతిహతా వచనం తదేవ । అర్థోష్మణా విరహితః పురుషః క్షణేన సోఽప్యన్య ఏవ భవతీతి విచిత్రం ఏతత్ ॥ 1.40 ॥

యస్యాస్తి విత్తం స నరః కులీనః స పండితః స శ్రుతవాన్గుణజ్ఞః । స ఏవ వక్తా స చ దర్శనీయః సర్వే గుణాః కాంచనం ఆశ్రయంతి ॥ 1.41 ॥

దౌర్మంత్ర్యాన్నృపతిర్వినశ్యతి యతిః సంగాత్సుతో లాలనాత్ విప్రోఽనధ్యయనాత్కులం కుతనయాచ్ఛీలం ఖలోపాసనాత్ । హ్రీర్మద్యాదనవేక్షణాదపి కృషిః స్నేహః ప్రవాసాశ్రయాన్ మైత్రీ చాప్రణయాత్సమృద్ధిరనయాత్త్యాగప్రమాదాద్ధనమ్ ॥ 1.42 ॥

దానం భోగో నాశస్తిస్రో గతయో భవంతి విత్తస్య । యో న దదాతి న భుంక్తే తస్య తృతీయా గతిర్భవతి ॥ 1.43 ॥

మణిః శాణోల్లీఢః సమరవిజయీ హేతిదలితో మదక్షీణో నాగః శరది సరితః శ్యానపులినాః । కలాశేషశ్చంద్రః సురతమృదితా బాలవనితా తన్నిమ్నా శోభంతే గలితవిభవాశ్చార్థిషు నరాః ॥ 1.44 ॥

పరిక్షీణః కశ్చిత్స్పృహయతి యవానాం ప్రసృతయే స పశ్చాత్సంపూర్ణః కలయతి ధరిత్రీం తృణసమామ్ । అతశ్చానైకాంత్యాద్గురులఘుతయాఽర్థేషు ధనినాం అవస్థా వస్తూని ప్రథయతి చ సంకోచయతి చ ॥ 1.45 ॥

రాజందుధుక్షసి యది క్షితిధేనుం ఏతాం తేనాద్య వత్సం ఇవ లోకం అముం పుషాణ తస్మింశ్చ సమ్యగనిశం పరిపోష్యమాణే నానాఫలైః ఫలతి కల్పలతేవ భూమిః ॥ 1.46 ॥

సత్యానృతా చ పరుషా ప్రియవాదినీ చ హింస్రా దయాలురపి చార్థపరా వదాన్యా । నిత్యవ్యయా ప్రచురనిత్యధనాగమా చ వారాంగనేవ నృపనీతిరనేకరూపా ॥ 1.47 ॥

ఆజ్ఞా కీర్తిః పాలనం బ్రాహ్మణానాం దానం భోగో మిత్రసంరక్షణం చ యేషాం ఏతే షడ్గుణా న ప్రవృత్తాః కోఽర్థస్తేషాం పార్థివోపాశ్రయేణ ॥ 1.48 ॥

యద్ధాత్రా నిజభాలపట్టలిఖితం స్తోకం మహద్వా ధనం తత్ప్రాప్నోతి మరుస్థలేఽపి నితరాం మేరౌ తతో నాధికమ్ । తద్ధీరో భవ విత్తవత్సు కృపణాం వృత్తిం వృథా సా కృథాః కూపే పశ్య పయోనిధావపి ఘటో గృహ్ణాతి తుల్యం జలమ్ ॥ 1.49 ॥

త్వం ఏవ చాతకాధారోఽ సీతి కేషాం న గోచరః । కిం అంభోదవరాస్మాకం కార్పణ్యోక్తం ప్రతీక్షసే ॥ 1.50 ॥

రే రే చాతక సావధానమనసా మిత్ర క్షణం శ్రూయతాం అంభోదా బహవో వసంతి గగనే సర్వేఽపి నైతాదృశాః । కేచిద్వృష్టిభిరార్ద్రయంతి వసుధాం గర్జంతి కేచిద్వృథా యం యం పశ్యసి తస్య తస్య పురతో మా బ్రూహి దీనం వచః ॥ 1.51 ॥

అకరుణత్వం అకారణవిగ్రహః పరధనే పరయోషితి చ స్పృహా । సుజనబంధుజనేష్వసహిష్ణుతా ప్రకృతిసిద్ధం ఇదం హి దురాత్మనామ్ ॥ 1.52 ॥

దుర్జనః పరిహర్తవ్యో విద్యయాఽలకృతోఽపి సన్ । మణినా భూషితః సర్పః కిం అసౌ న భయంకరః ॥ 1.53 ॥

జాడ్యం హ్రీమతి గణ్యతే వ్రతరుచౌ దంభః శుచౌ కైతవం శూరే నిర్ఘృణతా మునౌ విమతితా దైన్యం ప్రియాలాపిని । తేజస్విన్యవలిప్తతా ముఖరతా వక్తర్యశక్తిః స్థిరే తత్కో నామ గుణో భవేత్స గుణినాం యో దుర్జనైర్నాంకితః ॥ 1.54 ॥

లోభశ్చేదగుణేన కిం పిశునతా యద్యస్తి కిం పాతకైః సత్యం చేత్తపసా చ కిం శుచి మనో యద్యస్తి తీర్థేన కిమ్ । సౌజన్యం యది కిం గుణైః సుమహిమా యద్యస్తి కిం మండనైః సద్విద్యా యది కిం ధనైరపయశో యద్యస్తి కిం మృత్యునా ॥ 1.55 ॥

శశీ దివసధూసరో గలితయౌవనా కామినీ సరో విగతవారిజం ముఖం అనక్షరం స్వాకృతేః । ప్రభుర్ధనపరాయణః సతతదుర్గతః సజ్జనో నృపాంగణగతః ఖలో మనసి సప్త శల్యాని మే ॥ 1.56 ॥

న కశ్చిచ్చండకోపానాం ఆత్మీయో నామ భూభుజామ్ । హోతారం అపి జుహ్వానం స్పృష్టో వహతి పావకః ॥ 1.57 ॥

మౌనోమూకః ప్రవచనపటుర్బాటులో జల్పకో వా ధృష్టః పార్శ్వే వసతి చ సదా దూరతశ్చాప్రగల్భః । క్షాంత్యా భీరుర్యది న సహతే ప్రాయశో నాభిజాతః సేవాధర్మః పరమగహనో యోగినాం అప్యగమ్యః ॥ 1.58 ॥

ఉద్భాసితాఖిలఖలస్య విశృంఖలస్య ప్రాగ్జాతవిస్తృతనిజాధమకర్మవృత్తేః । దైవాదవాప్తవిభవస్య గుణద్విషోఽస్య నీచస్య గోచరగతైః సుఖం ఆప్యతే ॥ 1.59 ॥

ఆరంభగుర్వీ క్షయిణీ క్రమేణ లఘ్వీ పురా వృద్ధిమతీ చ పశ్చాత్ । దినస్య పూర్వార్ధపరార్ధభిన్నా ఛాయేవ మైత్రీ ఖలసజ్జనానామ్ ॥ 1.60 ॥

మృగమీనసజ్జనానాం తృణజలసంతోషవిహితవృత్తీనామ్ । లుబ్ధకధీవరపిశునా నిష్కారణవైరిణో జగతి ॥ 1.61 ॥

వాంఛా సజ్జనసంగమే పరగుణే ప్రీతిర్గురౌ నమ్రతా విద్యాయాం వ్యసనం స్వయోషితి రతిర్లోకాపవాదాద్భయమ్ । భక్తిః శూలిని శక్తిరాత్మదమనే సంసర్గముక్తిః ఖలే యేష్వేతే నివసంతి నిర్మలగుణాస్తేభ్యో నరేభ్యో నమః ॥ 1.62 ॥

విపది ధైర్యం అథాభ్యుదయే క్షమా సదసి వాక్పటుతా యుధి విక్రమః । యశసి చాభిరుచిర్వ్యసనం శ్రుతౌ ప్రకృతిసిద్ధం ఇదం హి మహాత్మనామ్ ॥ 1.63 ॥

ప్రదానం ప్రచ్ఛన్నం గృహం ఉపగతే సంభ్రమవిధిః ప్రియం కృత్వా మౌనం సదసి కథనం చాప్యుపకృతేః । అనుత్సేకో లక్ష్మ్యాం అనభిభవగంధాః పరకథాః సతాం కేనోద్దిష్టం విషమం అసిధారావ్రతం ఇదమ్ ॥ 1.64 ॥

కరే శ్లాఘ్యస్త్యాగః శిరసి గురుపాదప్రణయితా ముఖే సత్యా వాణీ విజయి భుజయోర్వీర్యం అతులమ్ । హృది స్వచ్ఛా వృత్తిః శ్రుతిం అధిగతం చ శ్రవణయోర్ వినాప్యైశ్వర్యేణ ప్రకృతిమహతాం మండనం ఇదమ్ ॥ 1.65 ॥

సంపత్సు మహతాం చిత్తం భవత్యుత్పలకోమలమ్ । ఆపత్సు చ మహాశైలశిలా సంఘాతకర్కశమ్ ॥ 1.66 ॥

సంతప్తాయసి సంస్థితస్య పయసో నామాపి న జ్ఞాయతే ముక్తాకారతయా తదేవ నలినీపత్రస్థితం రాజతే । స్వాత్యాం సాగరశుక్తిమధ్యపతితం తన్మౌక్తికం జాయతే ప్రాయేణాధమమధ్యమోత్తమగుణః సంసర్గతో జాయతే ॥ 1.67 ॥

ప్రీణాతి యః సుచరితైః పితరం స పుత్రో యద్భర్తురేవ హితం ఇచ్ఛతి తత్కలత్రమ్ । తన్మిత్రం ఆపది సుఖే చ సమక్రియం యద్ ఏతత్త్రయం జగతి పుణ్యకృతో లభంతే ॥ 1.68 ॥

ఏకో దేవః కేశవో వా శివో వా హ్యేకం మిత్రం భూపతిర్వా యతిర్వా । ఏకో వాసః పత్తనే వా వనే వా హ్యేకా భార్యా సుందరీ వా దరీ వా ॥ 1.69 ॥

నమ్రత్వేనోన్నమంతః పరగుణకథనైః స్వాన్గుణాన్ఖ్యాపయంతః స్వార్థాన్సంపాదయంతో వితతపృథుతరారంభయత్నాః పరార్థే । క్షాంత్యైవాక్షేపరుక్షాక్షరముఖరముఖాందుర్జనాందూషయంతః సంతః సాశ్చర్యచర్యా జగతి బహుమతాః కస్య నాభ్యర్చనీయాః ॥ 1.70 ॥

భవంతి నమ్రాస్తరవః ఫలోద్గమైర్ నవాంబుభిర్దూరావలంబినో ఘనాః । అనుద్ధతాః సత్పురుషాః సమృద్ధిభిః స్వభావ ఏష పరోపకారిణామ్ ॥ 1.71 ॥

శ్రోత్రం శ్రుతేనైవ న కుండలేన దానేన పాణిర్న తు కంకణేన । విభాతి కాయః కరుణపరాణాం పరోపకారైర్న తు చందనేన ॥ 1.72 ॥

పాపాన్నివారయతి యోజయతే హితాయ గుహ్యం నిగూహతి గుణాన్ప్రకటీకరోతి । ఆపద్గతం చ న జహాతి దదాతి కాలే సన్మిత్రలక్షణం ఇదం ప్రవదంతి సంతః ॥ 1.73 ॥

పద్మాకరం దినకరో వికచీకరోతి చంద్రప్రభోల్లాసయతి కైరవచక్రవాలమ్ । నాభ్యర్థితో జలధరోఽపి జలం దదాతి సంతః స్వయం పరహితే విహితాభియోగాః ॥ 1.74 ॥

ఏకే సత్పురుషాః పరార్థఘటకాః స్వార్థం పరిత్యజంతి యే సామాన్యాస్తు పరార్థం ఉద్యమభృతః స్వార్థావిరోధేన యే । తేఽమీ మానుషరాక్షసాః పరహితం స్వార్థాయ నిఘ్నంతి యే యే తు ఘ్నంతి నిరర్థకం పరహితం తే కే న జానీమహే ॥ 1.75 ॥

క్షీరేణాత్మగతోదకాయ హి గుణా దత్తా పురా తేఽఖిలా క్షీరోత్తాపం అవేక్ష్య తేన పయసా స్వాత్మా కృశానౌ హుతః । గంతుం పావకం ఉన్మనస్తదభవద్దృష్ట్వా తు మిత్రాపదం యుక్తం తేన జలేన శామ్యతి సతాం మైత్రీ పునస్త్వీదృశీ ॥ 1.76 ॥

ఇతః స్వపితి కేశవః కులం ఇతస్తదీయద్విషాం ఇతశ్చ శరణార్థినాం శిఖరిణాం గణాః శేరతే । ఇతోఽపి బడవానలః సహ సమస్తసంవర్తకైః అహో వితతం ఊర్జితం భరసహం సింధోర్వపుః ॥ 1.77 ॥

తృష్ణాం ఛింధి భజ క్షమాం జహి మదం పాపే రతిం మా కృథాః సత్యం బ్రూహ్యనుయాహి సాధుపదవీం సేవస్వ విద్వజ్జనమ్ । మాన్యాన్మానయ విద్విషోఽప్యనునయ ప్రఖ్యాపయ ప్రశ్రయం కీర్తిం పాలయ దుఃఖితే కురు దయాం ఏతత్సతాం చేష్టితమ్ ॥ 1.78 ॥

మనసి వచసి కాయే పుణ్యపీయూషపూర్ణాస్ త్రిభువనం ఉపకారశ్రేణిభిః ప్రీణయంతః । పరగుణపరమాణూన్పర్వతీకృత్య నిత్యం నిజహృది వికసంతః సంత సంతః కియంతః ॥ 1.79 ॥

కిం తేన హేమగిరిణా రజతాద్రిణా వా యత్రాశ్రితాశ్చ తరవస్తరవస్త ఏవ । మన్యామహే మలయం ఏవ యదాశ్రయేణ కంకోలనింబకటుజా అపి చందనాః స్యుః ॥ 1.80 ॥

రత్నైర్మహార్హైస్తుతుషుర్న దేవా న భేజిరే భీమవిషేణ భీతిమ్ । సుధాం వినా న పరయుర్విరామం న నిశ్చితార్థాద్విరమంతి ధీరాః ॥ 1.81 ॥

క్వచిత్పృథ్వీశయ్యః క్వచిదపి చ పరంకశయనః క్వచిచ్ఛాకాహారః క్వచిదపి చ శాల్యోదనరుచిః । క్వచిత్కంథాధారీ క్వచిదపి చ దివ్యాంబరధరో మనస్వీ కార్యార్థీ న గణయతి దుఃఖం న చ సుఖమ్ ॥ 1.82 ॥

ఐశ్వర్యస్య విభూషణం సుజనతా శౌర్యస్య వాక్సంయమో జ్ఞానస్యోపశమః శ్రుతస్య వినయో విత్తస్య పాత్రే వ్యయః । అక్రోధస్తపసః క్షమా ప్రభవితుర్ధర్మస్య నిర్వాజతా సర్వేషాం అపి సర్వకారణం ఇదం శీలం పరం భూషణమ్ ॥ 1.83 ॥

నిందంతు నీతినిపుణా యది వా స్తువంతు లక్ష్మీః సమావిశతు గచ్ఛతు వా యథేష్ఠమ్ । అద్యైవ వా మరణం అస్తు యుగాంతరే వా న్యాయ్యాత్పథః ప్రవిచలంతి పదం న ధీరాః ॥ 1.84 ॥

భగ్నాశస్య కరండపిండితతనోర్మ్లానేంద్రియస్య క్షుధా కృత్వాఖుర్వివరం స్వయం నిపతితో నక్తం ముఖే భోగినః । తృప్తస్తత్పిశితేన సత్వరం అసౌ తేనైవ యాతః యథా లోకాః పశ్యత దైవం ఏవ హి నృణాం వృద్ధౌ క్షయే కారణమ్ ॥ 1.85 ॥

ఆలస్యం హి మనుష్యాణాం శరీరస్థో మహాన్రిపుః । నాస్త్యుద్యమసమో బంధుః కుర్వాణో నావసీదతి ॥ 1.86 ॥

ఛిన్నోఽపి రోహతి తర్క్షీణోఽప్యుపచీయతే పునశ్చంద్రః । ఇతి విమృశంతః సంతః సంతప్యంతే న దుఃఖేషు ॥ 1.87 ॥

నేతా యస్య బృహస్పతిః ప్రహరణం వజ్రం సురాః సైనికాః స్వర్గో దుర్గం అనుగ్రహః కిల హరేరైరావతో వారణః । ఇత్యైశ్వర్యబలాన్వితోఽపి బలభిద్భగ్నః పరైః సంగరే తద్వ్యక్తం నను దైవం ఏవ శరణం ధిగ్ధిగ్వృథా పౌరుషమ్ ॥ 1.88 ॥

కర్మాయత్తం ఫలం పుంసాం బుద్ధిః కర్మానుసారిణీ । తథాపి సుధియా భావ్యం సువిచార్యైవ కుర్వతా ॥ 1.89 ॥

ఖల్వాతో దివసేశ్వరస్య కిరణైః సంతాడితో మస్తకే వాంఛందేశం అనాతపం విధివశాత్తాలస్య మూలం గతః । తత్రాప్యస్య మహాఫలేన పతతా భగ్నం సశబ్దం శిరః ప్రాయో గచ్ఛతి యత్ర భాగ్యరహితస్తత్రైవ యాంత్యాపదః ॥ 1.90 ॥

రవినిశాకరయోర్గ్రహపీడనం గజభుజంగమయోరపి బంధనమ్ । మతిమతాం చ విలోక్య దరిద్రతాం విధిరహో బలవానితి మే మతిః ॥ 1.91 ॥

సృజతి తావదశేషగుణకరం పురుషరత్నం అలంకరణం భువః । తదపి తత్క్షణభంగి కరోతి చేదహహ కష్టం అపండితతా విధేః ॥ 1.92 ॥

పత్రం నైవ యదా కరీరవిటపే దోషో వసంతస్య కిం నోలూకోఽప్యవలోకతే యది దివా సూర్యస్య కిం దూషణమ్ । ధారా నైవ పతంతి చాతకముఖే మేఘస్య కిం దూషణం యత్పూర్వం విధినా లలాటలిఖితం తన్మార్జితుం కః క్షమః ॥ 1.93 ॥

నమస్యామో దేవాన్నను హతవిధేస్తేఽపి వశగా విధిర్వంద్యః సోఽపి ప్రతినియతకర్మైకఫలదః । ఫలం కర్మాయత్తం యది కిం అమరైః కిం చ విధినా నమస్తత్కర్మభ్యో విధిరపి న యేభ్యః ప్రభవతి ॥ 1.94 ॥

బ్రహ్మా యేన కులాలవన్నియమితో బ్రహ్మాడభాండోదరే విష్ణుర్యేన దశావతారగహనే క్షిప్తో మహాసంకటే । రుద్రో యేన కపాలపాణిపుటకే భిక్షాటనం కారితః సూర్యో భ్రామ్యతి నిత్యం ఏవ గగనే తస్మై నమః కర్మణే ॥ 1.95 ॥

నైవాకృతిః ఫలతి నైవా కులం న శీలం విద్యాపి నైవ న చ యత్నకృతాపి సేవా । భాగ్యాని పూర్వతపసా ఖలు సంచితాని కాలే ఫలంతి పురుషస్య యథైవ వృక్షాః ॥ 1.96 ॥

వనే రణే శత్రుజలాగ్నిమధ్యే మహార్ణవే పర్వతమస్తకే వా । సుప్తం ప్రమత్తం విషమస్థితం వా రక్షంతి పుణ్యాని పురాకృతాని ॥ 1.97 ॥

యా సాధూంశ్చ ఖలాన్కరోతి విదుషో మూర్ఖాన్హితాంద్వేషిణః ప్రత్యక్షం కురుతే పరీక్షం అమృతం హాలాహలం తత్క్షణాత్ । తాం ఆరాధయ సత్క్రియాం భగవతీం భోక్తుం ఫలం వాంఛితం హే సాధో వ్యసనైర్గుణేషు విపులేష్వాస్థాం వృథా మా కృథాః ॥ 1.98 ॥

గుణవదగుణవద్వా కుర్వతా కార్యజాతం పరిణతిరవధార్యా యత్నతః పండితేన । అతిరభసకృతానాం కర్మణాం ఆవిపత్తేర్ భవతి హృదయదాహీ శల్యతుల్యో విపాకః ॥ 1.99 ॥

స్థాల్యాం వైదూర్యమయ్యాం పచతి తిలకణాంశ్చందనైరింధనౌఘైః సౌవర్ణైర్లాంగలాగ్రైర్విలిఖతి వసుధాం అర్కమూలస్య హేతోః । కృత్వా కర్పూరఖండాన్వృత్తిం ఇహ కురుతే కోద్రవాణాం సమంతాత్ ప్రాప్యేమాం కరంభూమిం న చరతి మనుజో యస్తోప మందభాగ్యః ॥ 1.100 ॥

మజ్జత్వంభసి యాతు మేరుశిఖరం శత్రుం జయత్వాహవే వాణిజ్యం కృషిసేవనే చ సకలా విద్యాః కలాః శిక్షతామ్ । ఆకాశం విపులం ప్రయాతు ఖగవత్కృత్వా ప్రయత్నం పరం నాభావ్యం భవతీహ కర్మవశతో భావ్యస్య నాశః కుతః ॥ 1.101 ॥

భీమం వనం భవతి తస్య పురం ప్రధానం సర్వో జనః స్వజనతాం ఉపయాతి తస్య । కృత్స్నా చ భూర్భవతి సన్నిధిరత్నపూర్ణా యస్యాస్తి పూర్వసుకృతం విపులం నరస్య ॥ 1.102 ॥

కో లాభో గుణిసంగమః కిం అసుఖం ప్రాజ్ఞేతరైః సంగతిః కా హానిః సమయచ్యుతిర్నిపుణతా కా ధర్మతత్త్వే రతిః । కః శూరో విజితేంద్రియః ప్రియతమా కాఽనువ్రతా కిం ధనం విద్యా కిం సుఖం అప్రవాసగమనం రాజ్యం కిం ఆజ్ఞాఫలమ్ ॥ 1.103 ॥

అప్రియవచనదరిద్రైః ప్రియవచనధనాఢ్యైః స్వదారపరితుష్టైః । పరపరివాదనివృత్తైః క్వచిత్క్వచిన్మండితా వసుధా ॥ 1.104 ॥

కదర్థితస్యాపి హి ధైర్యవృత్తేర్ న శక్యతే ధైర్యగుణః ప్రమార్ష్టుమ్ । అధోముఖస్యాపి కృతస్య వహ్నేర్ నాధః శిఖా యాతి కదాచిదేవ ॥ 1.105 ॥

కాంతాకటాక్షవిశిఖా న లునంతి యస్య చిత్తం న నిర్దహతి కృపకృశానుతాపః । కర్షంతి భూరివిషయాశ్చ న లోభపాశైర్ లోకత్రయం జయతి కృత్స్నం ఇదం స ధీరః ॥ 1.106 ॥

ఏకేనాపి హి శూరేణ పాదాక్రాంతం మహీతలమ్ । క్రియతే భాస్కరేణైవ స్ఫారస్ఫురితతేజసా ॥ 1.107 ॥

వహ్నిస్తస్య జలాయతే జలనిధిః కుల్యాయతే తత్క్షణాన్ మేరుః స్వల్పశిలాయతే మృగపతిః సద్యః కురంగాయతే । వ్యాలో మాల్యగుణాయతే విషరసః పీయూషవర్షాయతే యస్యాంగేఽఖిలలోకవల్లభతమం శీలం సమున్మీలతి ॥ 1.108 ॥

లజ్జాగుణౌఘజననీం జననీం ఇవ స్వాం అత్యంతశుద్ధహృదయాం అనువర్తమానామ్ । తేజస్వినః సుఖం అసూనపి సంత్యజనతి సత్యవ్రతవ్యసనినో న పునః ప్రతిజ్ఞామ్ ॥ 1.109 ॥

Browse Related Categories: