Shiva · Traditional devotional text · Source: vignanam.org (Traditional devotional text (public-domain shlokas))
dhyānaṃ vāsudēvēndrayōgīndraṃ natvā jñānapradaṃ gurum । mumukṣūṇāṃ hitārthāya tattvabōdhōbhidhīyatē ॥
sādhanachatuṣṭayasampannādhikāriṇāṃ mōkṣasādhanabhūtaṃ tattvavivēkaprakāraṃ vakṣyāmaḥ ।
sādhanachatuṣṭayam sādhanachatuṣṭayaṃ kim ? nityānityavastuvivēkaḥ । ihāmutrārthaphalabhōgavirāgaḥ । śamādiṣaṭkasampattiḥ । mumukṣutvaṃ chēti ।
nityānityavastuvivēkaḥ nityānityavastuvivēkaḥ kaḥ ? nityavastvēkaṃ brahma tadvyatiriktaṃ sarvamanityam । ayamēva nityānityavastuvivēkaḥ ।
virāgaḥ virāgaḥ kaḥ ? ihasvargabhōgēṣu ichChārāhityam ।
śamādisādhanasampattiḥ śamādisādhanasampattiḥ kā ? śamō dama uparamastitikṣā śraddhā samādhānaṃ cha iti ।śamaḥ kaḥ ? manōnigrahaḥ । damaḥ kaḥ ? chakṣurādibāhyēndriyanigrahaḥ । uparamaḥ kaḥ ? svadharmānuṣṭhānamēva । titikṣā kā ? śītōṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇutvam । śraddhā kīdṛśī ? guruvēdāntavākyādiṣu viśvāsaḥ śraddhā । samādhānaṃ kim ? chittaikāgratā ।
mumukṣutvaṃ mumukṣutvaṃ kim ? mōkṣō mē bhūyād iti ichChā । ētat sādhanachatuṣṭayam । tatastattvavivēkasyādhikāriṇō bhavanti ।
tattvavivēkaḥ tattvavivēkaḥ kaḥ ? ātmā satyaṃ tadanyat sarvaṃ mithyēti ।ātmā kaḥ ? sthūlasūkṣmakāraṇaśarīrādvyatiriktaḥ pañchakōśātītaḥ san avasthātrayasākṣī sachchidānandasvarūpaḥ san yastiṣṭhati sa ātmā ।
Offered for worship and study, not as prediction. Non-commercial.
śarīratrayaṃ (sthūlaśarīram) sthūlaśarīraṃ kim ? pañchīkṛtapañchamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ sukhaduḥkhādibhōgāyatanaṃ śarīram asti jāyatē vardhatē vipariṇamatē apakṣīyatē vinaśyatīti ṣaḍvikāravadētatsthūlaśarīram ।
śarīratrayaṃ (sūkṣmaśarīram) sūkṣmaśarīraṃ kim ? apañchīkṛtapañchamahābhūtaiḥ kṛtaṃ satkarmajanyaṃ sukhaduḥkhādibhōgasādhanaṃ pañchajñānēndriyāṇi pañchakarmēndriyāṇi pañchaprāṇādayaḥ manaśchaikaṃ buddhiśchaikā ēvaṃ saptadaśākalābhiḥ saha yattiṣṭhati tatsūkṣmaśarīram ।
jñānēndriyāṇi śrōtraṃ tvak chakṣuḥ rasanā ghrāṇaṃ iti pañcha jñānēndriyāṇi । śrōtrasya digdēvatā । tvachō vāyuḥ । chakṣuṣaḥ sūryaḥ । rasanāyā varuṇaḥ । ghrāṇasya aśvinau । iti jñānēndriyadēvatāḥ । śrōtrasya viṣayaḥ śabdagrahaṇam । tvachō viṣayaḥ sparśagrahaṇam । chakṣuṣō viṣayaḥ rūpagrahaṇam । rasanāyā viṣayaḥ rasagrahaṇam । ghrāṇasya viṣayaḥ gandhagrahaṇaṃ iti ।
pañchakarmēndriyāṇi vākpāṇipādapāyūpasthānīti pañchakarmēndriyāṇi । vāchō dēvatā vahniḥ । hastayōrindraḥ । pādayōrviṣṇuḥ । pāyōrmṛtyuḥ । upasthasya prajāpatiḥ । iti karmēndriyadēvatāḥ । vāchō viṣayaḥ bhāṣaṇam । pāṇyōrviṣayaḥ vastugrahaṇam । pādayōrviṣayaḥ gamanam । pāyōrviṣayaḥ malatyāgaḥ । upasthasya viṣayaḥ ānanda iti ।
kāraṇaśarīram kāraṇaśarīraṃ kim ? anirvāchyānādyavidyārūpaṃ śarīradvayasya kāraṇamātraṃ satsvarūpā'jñānaṃ nirvikalpakarūpaṃ yadasti tatkāraṇaśarīram ।
avasthātrayam avasthātrayaṃ kim ? jāgratsvapnasuṣuptyavasthāḥ ।
jāgradavasthā jāgradavasthā kā ? śrōtrādijñānēndriyaiḥ śabdādiviṣayaiścha jñāyatē iti yat sā jāgradāvasthā । sthūla śarīrābhimānī ātmā viśva ityuchyatē ।
svapnāvasthā svapnāvasthā kēti chēt ? jāgradavasthāyāṃ yaddṛṣṭaṃ yad śrutam tajjanitavāsanayā nidrāsamayē yaḥ prapañchaḥ pratīyatē sā svapnāvasthā । sūkṣmaśarīrābhimānī ātmā taijasa ityuchyatē ।
suṣuptyavasthā ataḥ suṣuptyavasthā kā ? ahaṃ kimapi na jānāmi sukhēna mayā nidrā'nubhūyata iti suṣuptyavasthā । kāraṇaśarīrābhimānī ātmā prājña ityuchyatē ।
pañcha kōśāḥ pañcha kōśāḥ kē ? annamayaḥ prāṇamayaḥ manōmayaḥ vijñānamayaḥ ānandamayaśchēti ।
annamayakōśaḥ annamayaḥ kaḥ ? annarasēnaiva bhūtvā annarasēnaiva vṛddhiṃ prāpya annarūpapṛthivyāṃ yadvilīyatē tadannamayaḥ kōśaḥ sthūlaśarīram ।
prāṇamayakōśaḥ prāṇamayaḥ kaḥ ? prāṇādyāḥ pañchavāyavaḥ vāgādīndriyapañchakaṃ prāṇamayaḥ kōśaḥ ।
manōmayakōśaḥ manōmayaḥ kōśaḥ kaḥ ? manaścha jñānēndriyapañchakaṃ militvā yō bhavati sa manōmayaḥ kōśaḥ ।
vijñānamayakōśaḥ vijñānamayaḥ kaḥ ? buddhijñānēndriyapañchakaṃ militvā yō bhavati sa vijñānamayaḥ kōśaḥ
ānandamayakōśaḥ ānandamayaḥ kaḥ ? ēvamēva kāraṇaśarīrabhūtāvidyāsthamalinasattvaṃ priyādivṛttisahitaṃ sat ānandamayaḥ kōśaḥ । ētatkōśapañchakam ।
pañchakōśātīta madīyaṃ śarīraṃ madīyāḥ prāṇāḥ madīyaṃ manaścha madīyā buddhirmadīyaṃ ajñānamiti svēnaiva jñāyatē tadyathā madīyatvēna jñātaṃ kaṭakakuṇḍala gṛhādikaṃ svasmādbhinnaṃ tathā pañchakōśādikaṃ svasmādbhinnam madīyatvēna jñātamātmā na bhavati ॥
ātman ātmā tarhi kaḥ ? sachchidānandasvarūpaḥ । satkim ? kālatrayē'pi tiṣṭhatīti sat । chitkim ? jñānasvarūpaḥ । ānandaḥ kaḥ ? sukhasvarūpaḥ । ēvaṃ sachchidānandasvarūpaṃ svātmānaṃ vijānīyāt ।
jagat atha chaturviṃśatitattvōtpattiprakāraṃ vakṣyāmaḥ ।
māyā brahmāśrayā sattvarajastamōguṇātmikā māyā asti ।
pañchabhūtāḥ tataḥ ākāśaḥ sambhūtaḥ । ākāśād vāyuḥ । vāyōstējaḥ । tējasa āpaḥ । abhdhayaḥ pṛthivī ।
sattvaguṇaḥ ētēṣāṃ pañchatattvānāṃ madhyē ākāśasya sātvikāṃśāt śrōtrēndriyaṃ sambhūtam । vāyōḥ sātvikāṃśāt tvagindriyaṃ sambhūtam । agnēḥ sātvikāṃśāt chakṣurindriyaṃ sambhūtam । jalasya sātvikāṃśāt rasanēndriyaṃ sambhūtam । pṛthivyāḥ sātvikāṃśāt ghrāṇēndriyaṃ sambhūtam ।
antaḥkaraṇa ētēṣāṃ pañchatattvānāṃ samaṣṭisātvikāṃśāt manōbuddhyahaṅkāra chittāntaḥkaraṇāni sambhūtāni । saṅkalpavikalpātmakaṃ manaḥ । niśchayātmikā buddhiḥ । ahaṅkartā ahaṅkāraḥ । chintanakartṛ chittam । manasō dēvatā chandramāḥ । buddhē brahmā । ahaṅkārasya rudraḥ । chittasya vāsudēvaḥ ।
rajōguṇaḥ ētēṣāṃ pañchatattvānāṃ madhyē ākāśasya rājasāṃśāt vāgindriyaṃ sambhūtam । vāyōḥ rājasāṃśāt pāṇīndriyaṃ sambhūtam । vanhēḥ rājasāṃśāt pādēndriyaṃ sambhūtam । jalasya rājasāṃśāt upasthēndriyaṃ sambhūtam । pṛthivyā rājasāṃśāt gudēndriyaṃ sambhūtam । ētēṣāṃ samaṣṭirājasāṃśāt pañchaprāṇāḥ sambhūtāḥ ।
tamōguṇaḥ ētēṣāṃ pañchatattvānāṃ tāmasāṃśāt pañchīkṛtapañchatattvāni bhavanti । pañchīkaraṇaṃ kathaṃ iti chēt । ētēṣāṃ pañchamahābhūtānāṃ tāmasāṃśasvarūpam ēkamēkaṃ bhūtaṃ dvidhā vibhajya ēkamēkamardhaṃ pṛthak tūṣṇīṃ vyavasthāpya aparamaparamardhaṃ chaturdhāṃ vibhajya svārdhamanyēṣu ardhēṣu svabhāgachatuṣṭayasaṃyōjanaṃ kāryam । tadā pañchīkaraṇaṃ bhavati । ētēbhyaḥ pañchīkṛtapañchamahābhūtēbhyaḥ sthūlaśarīraṃ bhavati । ēvaṃ piṇḍabrahmāṇḍayōraikyaṃ sambhūtam ।
jīvaḥ, īśvaraḥ cha sthūlaśarīrābhimāni jīvanāmakaṃ brahmapratibimbaṃ bhavati । sa ēva jīvaḥ prakṛtyā svasmāt īśvaraṃ bhinnatvēna jānāti । avidyōpādhiḥ san ātmā jīva ityuchyatē । māyōpādhiḥ san īśvara ityuchyatē । ēvaṃ upādhibhēdāt jīvēśvarabhēdadṛṣṭiḥ yāvatparyantaṃ tiṣṭhati tāvatparyantaṃ janmamaraṇādirūpasaṃsārō na nivartatē । tasmātkāraṇānna jīvēśvarayōrbhēdabuddhiḥ svīkāryā ।
tat tvaṃ asi nanu sāhaṅkārasya kiñchijjñasya jīvasya nirahaṅkārasya sarvajñasya īśvarasya tattvamasīti mahāvākyāt kathamabhēdabuddhiḥ syādubhayōḥ viruddhadharmākrāntatvāt । iti chēnna । sthūlasūkṣmaśarīrābhimānī tvampadavāchyārthaḥ । upādhivinirmuktaṃ samādhidaśāsampannaṃ śuddhaṃ chaitanyaṃ tvampadalakṣyārthaḥ । ēvaṃ sarvajñatvādiviśiṣṭa īśvaraḥ tatpadavāchyārthaḥ । upādhiśūnyaṃ śuddhachaitanyaṃ tatpadalakṣyārthaḥ । ēvaṃ cha jīvēśvarayō chaitanyarūpēṇā'bhēdē bādhakābhāvaḥ ।
jīvanmuktaḥ ēvaṃ cha vēdāntavākyaiḥ sadgurūpadēśēna cha sarvēṣvapi bhūtēṣu yēṣāṃ brahmabuddhirutpannā tē jīvanmuktāḥ ityarthaḥ ।nanu jīvanmuktaḥ kaḥ ? yathā dēhō'haṃ puruṣō'haṃ brāhmaṇō'haṃ śūdrō'hamasmīti dṛḍhaniśchayastathā nāhaṃ brāhmaṇaḥ na śūdraḥ na puruṣaḥ kintu asaṅgaḥ sachchidānanda svarūpaḥ prakāśarūpaḥ sarvāntaryāmī chidākāśarūpō'smīti dṛḍhaniśchaya rūpō'parōkṣajñānavān jīvanmuktaḥ ॥brahmaivāhamasmītyaparōkṣajñānēna nikhilakarmabandhavinirmuktaḥ syāt ।
karmāṇi karmāṇi katividhāni santīti chēt āgāmisañchitaprārabdhabhēdēna trividhāni santi ।
āgāmi karma jñānōtpattyanantaraṃ jñānidēhakṛtaṃ puṇyapāparūpaṃ karma yadasti tadāgāmītyabhidhīyatē ।
sañchita karma sañchitaṃ karma kim ? anantakōṭijanmanāṃ bījabhūtaṃ sat yatkarmajātaṃ pūrvārjitaṃ tiṣṭhati tat sañchitaṃ jñēyam ।
prārabdha karma prārabdhaṃ karma kimiti chēt । idaṃ śarīramutpādya iha lōkē ēvaṃ sukhaduḥkhādipradaṃ yatkarma tatprārabdhaṃ bhōgēna naṣṭaṃ bhavati prārabdhakarmaṇāṃ bhōgādēva kṣaya iti ।
karma muktaḥ sañchitaṃ karma brahmaivāhamiti niśchayātmakajñānēna naśyati ।āgāmi karma api jñānēna naśyati kiñcha āgāmi karmaṇāṃ nalinīdalagatajalavat jñānināṃ sambandhō nāsti ।
jñāniḥ kiñcha yē jñāninaṃ stuvanti bhajanti archayanti tānprati jñānikṛtaṃ āgāmi puṇyaṃ gachChati । yē jñāninaṃ nindanti dviṣanti duḥkhapradānaṃ kurvanti tānprati jñānikṛtaṃ sarvamāgāmi kriyamāṇaṃ yadavāchyaṃ karma pāpātmakaṃ tadgachChati । suhṛdaḥ puṇyakṛtaṃ durhṛdaḥ pāpakṛtyaṃ gṛhṇanti ।
brahmānandam tathā chātmavitsaṃsāraṃ tīrtvā brahmānandamihaiva prāpnōti । tarati śōkamātmavit iti śrutēḥ । tanuṃ tyajatu vā kāśyāṃ śvapachasya gṛhē'tha vā । jñānasamprāptisamayē muktā'sau vigatāśayaḥ । iti smṛtēścha ।iti śrīśaṅkarabhagavatpādāchāryapraṇītaḥ tattvabōdhaprakaraṇaṃ samāptam ।
Browse Related Categories: