വിദുര നീതി - ഉദ്യോഗ പർവമ്, അധ്യായഃ 36

ചരംതം ഹംസരൂപേണ മഹര്ഷിം സംശിതവ്രതമ് । സാധ്യാ ദേവാ മഹാപ്രാജ്ഞം പര്യപൃച്ഛംത വൈ പുരാ ॥ 2॥

സാധ്യാ ഊചുഃ । സാധ്യാ ദേവാ വയ്മസ്മോ മഹര്ഷേ ദൃഷ്ട്വാ ഭവംതം ന ശക്നുമോഽനുമാതുമ് । ശ്രുതേന ധീരോ ബുദ്ധിമാംസ്ത്വം മതോ നഃ കാവ്യാം വാചം വക്തുമര്ഹസ്യുദാരാമ് ॥ 3॥

ഹംസ ഉവാച

ഏതത്കാര്യമമരാഃ സംശ്രുതം മേ ധൃതിഃ ശമഃ സത്യധര്മാനുവൃത്തിഃ । ഗ്രംഥിം വിനീയ ഹൃദയസ്യ സർവം പ്രിയാപ്രിയേ ചാത്മവശം നയീത ॥ 4॥

ആക്രുശ്യമാനോ നാക്രോശേന്മന്യുരേവ തിതിക്ഷിതഃ । ആക്രോഷ്ടാരം നിര്ദഹതി സുകൃതം ചാസ്യ വിംദതി ॥ 5॥

നാക്രോശീ സ്യാന്നാവമാനീ പരസ്യ മിത്രദ്രോഹീ നോത നീചോപസേവീ । ന ചാതിമാനീ ന ച ഹീനവൃത്തോ രൂക്ഷാം വാചം രുശതീം വര്ജയീത ॥ 6॥

മര്മാണ്യസ്ഥീനി ഹൃദയം തഥാസൂന് ഘോരാ വാചോ നിര്ദഹംതീഹ പുംസാമ് । തസ്മാദ്വാചം രുശതീം രൂക്ഷരൂപാം ധര്മാരാമോ നിത്യശോ വര്ജയീത ॥ 7॥

അരും തുരം പരുഷം രൂക്ഷവാചം വാക്കംടകൈർവിതുദംതം മനുഷ്യാന് । വിദ്യാദലക്ഷ്മീകതമം ജനാനാം മുഖേ നിബദ്ധാം നിരൃതിം വഹംതമ് ॥ 8॥

പരശ്ചേദേനമധിവിധ്യേത ബാണൈര് ഭൃശം സുതീക്ഷ്ണൈരനലാര്ക ദീപ്തൈഃ । വിരിച്യമാനോഽപ്യതിരിച്യമാനോ വിദ്യാത്കവിഃ സുകൃതം മേ ദധാതി ॥ 9॥

യദി സംതം സേവതേ യദ്യസംതം തപസ്വിനം യദി വാ സ്തേനമേവ । വാസോ യഥാ രംഗ വശം പ്രയാതി തഥാ സ തേഷാം വശമഭ്യുപൈതി ॥ 10॥

വാദം തു യോ ന പ്രവദേന്ന വാദയേദ് യോ നാഹതഃ പ്രതിഹന്യാന്ന ഘാതയേത് । യോ ഹംതുകാമസ്യ ന പാപമിച്ഛേത് തസ്മൈ ദേവാഃ സ്പൃഹയംത്യാഗതായ ॥ 11॥

അവ്യാഹൃതം വ്യാഹൃതാച്ഛ്രേയ ആഹുഃ സത്യം വദേദ്വ്യാഹൃതം തദ്ദ്വിതീയമ് । പ്രിയംവദേദ്വ്യാഹൃതം തത്തൃതീയം ധര്മ്യം വദേദ്വ്യാഹൃതം തച്ചതുര്ഥമ് ॥ 12॥

യാദൃശൈഃ സംവിവദതേ യാദൃശാംശ് ചോപസേവതേ । യാദൃഗിച്ഛേച്ച ഭവിതും താദൃഗ്ഭവതി പൂരുഷഃ ॥ 13॥

യതോ യതോ നിവര്തതേ തതസ്തതോ വിമുച്യതേ । നിവര്തനാദ്ധി സർവതോ ന വേത്തി ദുഃഖമണ്വപി ॥ 14॥

ന ജീയതേ നോത ജിഗീഷതേഽന്യാന് ന വൈരക്കൃച്ചാപ്രതിഘാതകശ് ച । നിംദാ പ്രശംസാസു സമസ്വഭാവോ ന ശോചതേ ഹൃഷ്യതി നൈവ ചായമ് ॥ 15॥

ഭാവമിച്ഛതി സർവസ്യ നാഭാവേ കുരുതേ മതിമ് । സത്യവാദീ മൃദുര്ദാംതോ യഃ സ ഉത്തമപൂരുഷഃ ॥ 16॥

നാനര്ഥകം സാംത്വയതി പ്രതിജ്ഞായ ദദാതി ച । രാദ്ധാപരാദ്ധേ ജാനാതി യഃ സ മധ്യമപൂരുഷഃ ॥ 17॥

ദുഃശാസനസ്തൂപഹംതാ ന ശാസ്താ നാവര്തതേ മന്യുവശാത്കൃതഘ്നഃ । ന കസ്യ ചിന്മിത്രമഥോ ദുരാത്മാ കലാശ്ചൈതാ അധമസ്യേഹ പുംസഃ ॥ 18॥

ന ശ്രദ്ദധാതി കല്യാണം പരേഭ്യോഽപ്യാത്മശംകിതഃ । നിരാകരോതി മിത്രാണി യോ വൈ സോഽധമ പൂരുഷഃ ॥ 19॥

ഉത്തമാനേവ സേവേത പ്രാപ്തേ കാലേ തു മധ്യമാന് । അധമാംസ്തു ന സേവേത യ ഇച്ഛേച്ഛ്രേയ ആത്മനഃ ॥ 20॥

പ്രാപ്നോതി വൈ വിത്തമസദ്ബലേന നിത്യോത്ഥാനാത്പ്രജ്ഞയാ പൌരുഷേണ । ന ത്വേവ സമ്യഗ്ലഭതേ പ്രശംസാം ന വൃത്തമാപ്നോതി മഹാകുലാനാമ് ॥ 21॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച

മഹാകുലാനാം സ്പൃഹയംതി ദേവാ ധര്മാര്ഥവൃദ്ധാശ്ച ബഹുശ്രുതാശ് ച । പൃച്ഛാമി ത്വാം വിദുര പ്രശ്നമേതം ഭവംതി വൈ കാനി മഹാകുലാനി ॥ 22॥

വിദുര ഉവാച

തമോ ദമോ ബ്രഹ്മവിത്ത്വം വിതാനാഃ പുണ്യാ വിവാഹാഃ സതതാന്ന ദാനമ് । യേഷ്വേവൈതേ സപ്തഗുണാ ഭവംതി സമ്യഗ്വൃത്താസ്താനി മഹാകുലാനി ॥ 23॥

യേഷാം ന വൃത്തം വ്യഥതേ ന യോനിര് വൃത്തപ്രസാദേന ചരംതി ധര്മമ് । യേ കീര്തിമിച്ഛംതി കുലേ വിശിഷ്ടാം ത്യക്താനൃതാസ്താനി മഹാകുലാനി ॥ 24॥

അനിജ്യയാവിവാഹൈര്ശ്ച വേദസ്യോത്സാദനേന ച । കുലാന്യകുലതാം യാംതി ധര്മസ്യാതിക്രമേണ ച ॥ 25॥

ദേവ ദ്രവ്യവിനാശേന ബ്രഹ്മ സ്വഹരണേന ച । കുലാന്യകുലതാം യാംതി ബ്രാഹ്മണാതിക്രമേണ ച ॥ 26॥

ബ്രാഹ്മണാനാം പരിഭവാത്പരിവാദാച്ച ഭാരത । കുലാന്യകുലതാം യാംതി ന്യാസാപഹരണേന ച ॥ 27॥

കുലാനി സമുപേതാനി ഗോഭിഃ പുരുഷതോഽശ്വതഃ । കുലസംഖ്യാം ന ഗച്ഛംതി യാനി ഹീനാനി വൃത്തതഃ ॥ 28॥

വൃത്തതസ്ത്വവിഹീനാനി കുലാന്യല്പധനാന്യപി । കുലസംഖ്യാം തു ഗച്ഛംതി കര്ഷംതി ച മയദ്യശഃ ॥ 29॥

മാ നഃ കുലേ വൈരകൃത്കശ് ചിദസ്തു രാജാമാത്യോ മാ പരസ്വാപഹാരീ । മിത്രദ്രോഹീ നൈകൃതികോഽനൃതീ വാ പൂർവാശീ വാ പിതൃദേവാതിഥിഭ്യഃ ॥ 30॥

യശ്ച നോ ബ്രാഹ്മണം ഹന്യാദ്യശ്ച നോ ബ്രാഹ്മണാംദ്വിഷേത് । ന നഃ സ സമിതിം ഗച്ഛേദ്യശ്ച നോ നിർവപേത്കൃഷിമ് ॥ 31॥

തൃണാനി ഭൂമിരുദകം വാക്ചതുര്ഥീ ച സൂനൃതാ । സതാമേതാനി ഗേഹേഷു നോച്ഛിദ്യംതേ കദാ ചന ॥ 32॥

ശ്രദ്ധയാ പരയാ രാജന്നുപനീതാനി സത്കൃതിമ് । പ്രവൃത്താനി മഹാപ്രാജ്ഞ ധര്മിണാം പുണ്യകര്മണാമ് ॥ 33॥

സൂക്ഷ്മോഽപി ഭാരം നൃപതേ സ്യംദനോ വൈ ശക്തോ വോഢും ന തഥാന്യേ മഹീജാഃ । ഏവം യുക്താ ഭാരസഹാ ഭവംതി മഹാകുലീനാ ന തഥാന്യേ മനുഷ്യാഃ ॥ 34॥

ന തന്മിത്രം യസ്യ കോപാദ്ബിഭേതി യദ്വാ മിത്രം ശംകിതേനോപചര്യമ് । യസ്മിന്മിത്രേ പിതരീവാശ്വസീത തദ്വൈ മിത്രം സംഗതാനീതരാണി ॥ 35॥

യദി ചേദപ്യസംബംധോ മിത്രഭാവേന വര്തതേ । സ ഏവ ബംധുസ്തന്മിത്രം സാ ഗതിസ്തത്പരായണമ് ॥ 36॥

ചലചിത്തസ്യ വൈ പുംസോ വൃദ്ധാനനുപസേവതഃ । പാരിപ്ലവമതേര്നിത്യമധ്രുവോ മിത്ര സംഗ്രഹഃ ॥ 37॥

ചലചിത്തമനാത്മാനമിംദ്രിയാണാം വശാനുഗമ് । അര്ഥാഃ സമതിവര്തംതേ ഹംസാഃ ശുഷ്കം സരോ യഥാ ॥ 38॥

അകസ്മാദേവ കുപ്യംതി പ്രസീദംത്യനിമിത്തതഃ । ശീലമേതദസാധൂനാമഭ്രം പാരിപ്ലവം യഥാ ॥ 39॥

സത്കൃതാശ്ച കൃതാര്ഥാശ്ച മിത്രാണാം ന ഭവംതി യേ । താന്മൃതാനപി ക്രവ്യാദാഃ കൃതഘ്നാന്നോപഭുംജതേ ॥ 40॥

അര്ഥയേദേവ മിത്രാണി സതി വാസതി വാ ധനേ । നാനര്ഥയന്വിജാനാതി മിത്രാണാം സാരഫല്ഗുതാമ് ॥ 41॥

സംതാപാദ്ഭ്രശ്യതേ രൂപം സംതാപാദ്ഭ്രശ്യതേ ബലമ് । സംതാപാദ്ഭ്രശ്യതേ ജ്ഞാനം സംതാപാദ്വ്യാധിമൃച്ഛതി ॥ 42॥

അനവാപ്യം ച ശോകേന ശരീരം ചോപതപ്യതേ । അമിത്രാശ്ച പ്രഹൃഷ്യംതി മാ സ്മ ശോകേ മനഃ കൃഥാഃ ॥ 43॥

പുനര്നരോ മ്രിയതേ ജായതേ ച പുനര്നരോ ഹീയതേ വര്ധതേ പുനഃ । പുനര്നരോ യാചതി യാച്യതേ ച പുനര്നരഃ ശോചതി ശോച്യതേ പുനഃ ॥ 44॥

സുഖം ച ദുഃഖം ച ഭവാഭവൌ ച ലാഭാലാഭൌ മരണം ജീവിതം ച । പര്യായശഃ സർവമിഹ സ്പൃശംതി തസ്മാദ്ധീരോ നൈവ ഹൃഷ്യേന്ന ശോചേത് ॥ 45॥

ചലാനി ഹീമാനി ഷഡിംദ്രിയാണി തേഷാം യദ്യദ്വര്തതേ യത്ര യത്ര । തതസ്തതഃ സ്രവതേ ബുദ്ധിരസ്യ ഛിദ്രോദ കുംഭാദിവ നിത്യമംഭഃ ॥ 46॥

ധൃതരാഷ്ട്ര ഉവാച

തനുരുച്ഛഃ ശിഖീ രാജാ മിഥ്യോപചരിതോ മയാ । മംദാനാം മമ പുത്രാണാം യുദ്ധേനാംതം കരിഷ്യതി ॥ 47॥

നിത്യോദ്വിഗ്നമിദം സർവം നിത്യോദ്വിഗ്നമിദം മനഃ । യത്തത്പദമനുദ്വിഗ്നം തന്മേ വദ മഹാമതേ ॥ 48॥

വിദുര ഉവാച

നാന്യത്ര വിദ്യാ തപസോര്നാന്യത്രേംദ്രിയ നിഗ്രഹാത് । നാന്യത്ര ലോഭസംത്യാഗാച്ഛാംതിം പശ്യാമ തേഽനഘ ॥ 49॥

ബുദ്ധ്യാ ഭയം പ്രണുദതി തപസാ വിംദതേ മഹത് । ഗുരുശുശ്രൂഷയാ ജ്ഞാനം ശാംതിം ത്യാഗേന വിംദതി ॥ 50॥

അനാശ്രിതാ ദാനപുണ്യം വേദ പുണ്യമനാശ്രിതാഃ । രാഗദ്വേഷവിനിര്മുക്താ വിചരംതീഹ മോക്ഷിണഃ ॥ 51॥

സ്വധീതസ്യ സുയുദ്ധസ്യ സുകൃതസ്യ ച കര്മണഃ । തപസശ്ച സുതപ്തസ്യ തസ്യാംതേ സുഖമേധതേ ॥ 52॥

സ്വാസ്തീര്ണാനി ശയനാനി പ്രപന്നാ ന വൈ ഭിന്നാ ജാതു നിദ്രാം ലഭംതേ । ന സ്ത്രീഷു രാജന്രതിമാപ്നുവംതി ന മാഗധൈഃ സ്തൂയമാനാ ന സൂതൈഃ ॥ 53॥

ന വൈ ഭിന്നാ ജാതു ചരംതി ധര്മം ന വൈ സുഖം പ്രാപ്നുവംതീഹ ഭിന്നാഃ । ന വൈ ഭിന്നാ ഗൌരവം മാനയംതി ന വൈ ഭിന്നാഃ പ്രശമം രോചയംതി ॥ 54॥

ന വൈ തേഷാം സ്വദതേ പഥ്യമുക്തം യോഗക്ഷേമം കല്പതേ നോത തേഷാമ് । ഭിന്നാനാം വൈ മനുജേംദ്ര പരായണം ന വിദ്യതേ കിം ചിദന്യദ്വിനാശാത് ॥ 55॥

സംഭാവ്യം ഗോഷു സംപന്നം സംഭാവ്യം ബ്രാഹ്മണേ തപഃ । സംഭാവ്യം സ്ത്രീഷു ചാപല്യം സംഭാവ്യം ജ്ഞാതിതോ ഭയമ് ॥ 56॥

തംതവോഽപ്യായതാ നിത്യം തംതവോ ബഹുലാഃ സമാഃ । ബഹൂന്ബഹുത്വാദായാസാന്സഹംതീത്യുപമാ സതാമ് ॥ 57॥

ധൂമായംതേ വ്യപേതാനി ജ്വലംതി സഹിതാനി ച । ധൃതരാഷ്ട്രോല്മുകാനീവ ജ്ഞാതയോ ഭരതര്ഷഭ ॥ 58॥

ബ്രാഹ്മണേഷു ച യേ ശൂരാഃ സ്ത്രീഷു ജ്ഞാതിഷു ഗോഷു ച । വൃംതാദിവ ഫലം പക്വം ധൃതരാഷ്ട്ര പതംതി തേ ॥ 59॥

മഹാനപ്യേകജോ വൃക്ഷോ ബലവാന്സുപ്രതിഷ്ഠിതഃ । പ്രസഹ്യ ഏവ വാതേന ശാഖാ സ്കംധം വിമര്ദിതുമ് ॥ 60॥

അഥ യേ സഹിതാ വൃക്ഷാഃ സംഘശഃ സുപ്രതിഷ്ഠിതാഃ । തേ ഹി ശീഘ്രതമാന്വാതാന്സഹംതേഽന്യോന്യസംശ്രയാത് ॥ 61॥

ഏവം മനുഷ്യമപ്യേകം ഗുണൈരപി സമന്വിതമ് । ശക്യം ദ്വിഷംതോ മന്യംതേ വായുര്ദ്രുമമിവൌകജമ് ॥ 62॥

അന്യോന്യസമുപഷ്ടംഭാദന്യോന്യാപാശ്രയേണ ച । ജ്ഞാതയഃ സംപ്രവര്ധംതേ സരസീവോത്പലാന്യുത ॥ 63॥

അവധ്യാ ബ്രാഹ്മണാ ഗാവോ സ്ത്രിയോ ബാലാശ്ച ജ്ഞാതയഃ । യേഷാം ചാന്നാനി ഭുംജീത യേ ച സ്യുഃ ശരണാഗതാഃ ॥ 64॥

ന മനുഷ്യേ ഗുണഃ കശ്ചിദന്യോ ധനവതാം അപി । അനാതുരത്വാദ്ഭദ്രം തേ മൃതകല്പാ ഹി രോഗിണഃ ॥ 65॥

അവ്യാധിജം കടുകം ശീര്ഷ രോഗം പാപാനുബംധം പരുഷം തീക്ഷ്ണമുഗ്രമ് । സതാം പേയം യന്ന പിബംത്യസംതോ മന്യും മഹാരാജ പിബ പ്രശാമ്യ ॥ 66॥

രോഗാര്ദിതാ ന ഫലാന്യാദ്രിയംതേ ന വൈ ലഭംതേ വിഷയേഷു തത്ത്വമ് । ദുഃഖോപേതാ രോഗിണോ നിത്യമേവ ന ബുധ്യംതേ ധനഭോഗാന്ന സൌഖ്യമ് ॥ 67॥

പുരാ ഹ്യുക്തോ നാകരോസ്ത്വം വചോ മേ ദ്യൂതേ ജിതാം ദ്രൌപദീം പ്രേക്ഷ്യ രാജന് । ദുര്യോധനം വാരയേത്യക്ഷവത്യാം കിതവത്വം പംഡിതാ വര്ജയംതി ॥ 68॥

ന തദ്ബലം യന്മൃദുനാ വിരുധ്യതേ മിശ്രോ ധര്മസ്തരസാ സേവിതവ്യഃ । പ്രധ്വംസിനീ ക്രൂരസമാഹിതാ ശ്രീര് മൃദുപ്രൌഢാ ഗച്ഛതി പുത്രപൌത്രാന് ॥ 69॥

ധാര്തരാഷ്ട്രാഃ പാംഡവാന്പാലയംതു പാംഡോഃ സുതാസ്തവ പുത്രാംശ്ച പാംതു । ഏകാരിമിത്രാഃ കുരവോ ഹ്യേകമംത്രാ ജീവംതു രാജന്സുഖിനഃ സമൃദ്ധാഃ ॥ 70॥

മേഢീഭൂതഃ കൌരവാണാം ത്വമദ്യ ത്വയ്യാധീനം കുരു കുലമാജമീഢ । പാര്ഥാന്ബാലാന്വനവാസ പ്രതപ്താന് ഗോപായസ്വ സ്വം യശസ്താത രക്ഷന് ॥ 71॥

സംധത്സ്വ ത്വം കൌരവാന്പാംഡുപുത്രൈര് മാ തേഽംതരം രിപവഃ പ്രാര്ഥയംതു । സത്യേ സ്ഥിതാസ്തേ നരദേവ സർവേ ദുര്യോധനം സ്ഥാപയ ത്വം നരേംദ്ര ॥ 72॥

॥ ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ ഉദ്യോഗപർവണി പ്രജാഗരപർവണി വിദുരഹിതവാക്യേ ഷട്ത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 36॥

Browse Related Categories: