വിവേക ചൂഡാമണി

ഉദ്ധരേദാത്മനാഽഽത്മാനം മഗ്നം സംസാരവാരിധൌ । യോഗാരൂഢത്വമാസാദ്യ സമ്യഗ്ദര്ശനനിഷ്ഠയാ ॥ 9॥

സന്ന്യസ്യ സർവകര്മാണി ഭവബംധവിമുക്തയേ । യത്യതാം പംഡിതൈര്ധീരൈരാത്മാഭ്യാസ ഉപസ്ഥിതൈഃ ॥ 10॥

ചിത്തസ്യ ശുദ്ധയേ കര്മ ന തു വസ്തൂപലബ്ധയേ । വസ്തുസിദ്ധിർവിചാരേണ ന കിംചിത്കര്മകോടിഭിഃ ॥ 11॥

സമ്യഗ്വിചാരതഃ സിദ്ധാ രജ്ജുതത്ത്വാവധാരണാ । ഭ്രാംതോദിതമഹാസര്പഭയദുഃഖവിനാശിനീ ॥ 12॥ (പാഠഭേദഃ - ഭ്രാംത്യോ) അര്ഥസ്യ നിശ്ചയോ ദൃഷ്ടോ വിചാരേണ ഹിതോക്തിതഃ । ന സ്നാനേന ന ദാനേന പ്രാണായാമശതേന വാ ॥ 13॥

അധികാരിണമാശാസ്തേ ഫലസിദ്ധിർവിശേഷതഃ । ഉപായാ ദേശകാലാദ്യാഃ സംത്യസ്മിന്സഹകാരിണഃ ॥ 14॥ (പാഠഭേദഃ - സംത്യസ്യാം) അതോ വിചാരഃ കര്തവ്യോ ജിജ്ഞാസോരാത്മവസ്തുനഃ ॥

സമാസാദ്യ ദയാസിംധും ഗുരും ബ്രഹ്മവിദുത്തമമ് ॥ 15॥

മേധാവീ പുരുഷോ വിദ്വാനൂഹാപോഹവിചക്ഷണഃ । അധികാര്യാത്മവിദ്യായാമുക്തലക്ഷണലക്ഷിതഃ ॥ 16॥

വിവേകിനോ വിരക്തസ്യ ശമാദിഗുണശാലിനഃ । മുമുക്ഷോരേവ ഹി ബ്രഹ്മജിജ്ഞാസായോഗ്യതാ മതാ ॥ 17॥

സാധനാന്യത്ര ചത്വാരി കഥിതാനി മനീഷിഭിഃ । യേഷു സത്സ്വേവ സന്നിഷ്ഠാ യദഭാവേ ന സിധ്യതി ॥ 18॥

ആദൌ നിത്യാനിത്യവസ്തുവിവേകഃ പരിഗണ്യതേ । ഇഹാമുത്രഫലഭോഗവിരാഗസ്തദനംതരമ് । ശമാദിഷട്കസംപത്തിര്മുമുക്ഷുത്വമിതി സ്ഫുടമ് ॥ 19॥

ബ്രഹ്മ സത്യം ജഗന്മിഥ്യേത്യേവംരൂപോ വിനിശ്ചയഃ । സോഽയം നിത്യാനിത്യവസ്തുവിവേകഃ സമുദാഹൃതഃ ॥ 20॥

തദ്വൈരാഗ്യം ജിഹാസാ യാ ദര്ശനശ്രവണാദിഭിഃ । (പാഠഭേദഃ - ജുഗുപ്സാ യാ) ദേഹാദിബ്രഹ്മപര്യംതേ ഹ്യനിത്യേ ഭോഗവസ്തുനി ॥ 21॥ (പാഠഭേദഃ - ഭോഗ്യവസ്തുനി) വിരജ്യ വിഷയവ്രാതാദ്ദോഷദൃഷ്ട്യാ മുഹുര്മുഹുഃ । സ്വലക്ഷ്യേ നിയതാവസ്ഥാ മനസഃ ശമ ഉച്യതേ ॥ 22॥

വിഷയേഭ്യഃ പരാവര്ത്യ സ്ഥാപനം സ്വസ്വഗോലകേ । ഉഭയേഷാമിംദ്രിയാണാം സ ദമഃ പരികീര്തിതഃ । ബാഹ്യാനാലംബനം വൃത്തേരേഷോപരതിരുത്തമാ ॥ 23॥

സഹനം സർവദുഃഖാനാമപ്രതീകാരപൂർവകമ് । ചിംതാവിലാപരഹിതം സാ തിതിക്ഷാ നിഗദ്യതേ ॥ 24॥

ശാസ്ത്രസ്യ ഗുരുവാക്യസ്യ സത്യബുദ്ധ്യവധാരണമ് । (പാഠഭേദഃ - സത്യബുദ്ധ്യാവധാരണാ) സാ ശ്രദ്ധാ കഥിതാ സദ്ഭിര്യയാ വസ്തൂപലഭ്യതേ ॥ 25॥

സർവദാ സ്ഥാപനം ബുദ്ധേഃ ശുദ്ധേ ബ്രഹ്മണി സർവദാ । (പാഠഭേദഃ - സമ്യഗാസ്ഥാപനം) തത്സമാധാനമിത്യുക്തം ന തു ചിത്തസ്യ ലാലനമ് ॥ 26॥

അഹംകാരാദിദേഹാംതാന് ബംധാനജ്ഞാനകല്പിതാന് । സ്വസ്വരൂപാവബോധേന മോക്തുമിച്ഛാ മുമുക്ഷുതാ ॥ 27॥

മംദമധ്യമരൂപാപി വൈരാഗ്യേണ ശമാദിനാ । പ്രസാദേന ഗുരോഃ സേയം പ്രവൃദ്ധാ സൂയതേ ഫലമ് ॥ 28॥

വൈരാഗ്യം ച മുമുക്ഷുത്വം തീവ്രം യസ്യ തു വിദ്യതേ । തസ്മിന്നേവാര്ഥവംതഃ സ്യുഃ ഫലവംതഃ ശമാദയഃ ॥ 29॥

ഏതയോര്മംദതാ യത്ര വിരക്തത്വമുമുക്ഷയോഃ । മരൌ സലിലവത്തത്ര ശമാദേര്ഭാനമാത്രതാ ॥ 30॥

മോക്ഷകാരണസാമഗ്ര്യാം ഭക്തിരേവ ഗരീയസീ । സ്വസ്വരൂപാനുസംധാനം ഭക്തിരിത്യഭിധീയതേ ॥ 31॥

സ്വാത്മതത്ത്വാനുസംധാനം ഭക്തിരിത്യപരേ ജഗുഃ । ഉക്തസാധനസംപന്നസ്തത്ത്വജിജ്ഞാസുരാത്മനഃ । ഉപസീദേദ്ഗുരും പ്രാജ്ഞം യസ്മാദ്ബംധവിമോക്ഷണമ് ॥ 32॥

ശ്രോത്രിയോഽവൃജിനോഽകാമഹതോ യോ ബ്രഹ്മവിത്തമഃ । ബ്രഹ്മണ്യുപരതഃ ശാംതോ നിരിംധന ഇവാനലഃ । അഹേതുകദയാസിംധുര്ബംധുരാനമതാം സതാമ് ॥ 33॥

തമാരാധ്യ ഗുരും ഭക്ത്യാ പ്രഹ്വപ്രശ്രയസേവനൈഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രഹ്വഃ) പ്രസന്നം തമനുപ്രാപ്യ പൃച്ഛേജ്ജ്ഞാതവ്യമാത്മനഃ ॥ 34॥

സ്വാമിന്നമസ്തേ നതലോകബംധോ കാരുണ്യസിംധോ പതിതം ഭവാബ്ധൌ । മാമുദ്ധരാത്മീയകടാക്ഷദൃഷ്ട്യാ ഋജ്വ്യാതികാരുണ്യസുധാഭിവൃഷ്ട്യാ ॥ 35॥

ദുർവാരസംസാരദവാഗ്നിതപ്തം ദോധൂയമാനം ദുരദൃഷ്ടവാതൈഃ । ഭീതം പ്രപന്നം പരിപാഹി മൃത്യോഃ ശരണ്യമന്യദ്യദഹം ന ജാനേ ॥ 36॥ (പാഠഭേദഃ - അന്യം)

ശാംതാ മഹാംതോ നിവസംതി സംതോ വസംതവല്ലോകഹിതം ചരംതഃ । തീര്ണാഃ സ്വയം ഭീമഭവാര്ണവം ജനാ- നഹേതുനാന്യാനപി താരയംതഃ ॥ 37॥

അയം സ്വഭാവഃ സ്വത ഏവ യത്പര- ശ്രമാപനോദപ്രവണം മഹാത്മനാമ് । സുധാംശുരേഷ സ്വയമര്കകര്കശ- പ്രഭാഭിതപ്താമവതി ക്ഷിതിം കില ॥ 38॥

ബ്രഹ്മാനംദരസാനുഭൂതികലിതൈഃ പൂതൈഃ സുശീതൈര്യുതൈ- (പാഠഭേദഃ - സുശീതൈഃ സിതൈഃ) ര്യുഷ്മദ്വാക്കലശോജ്ഝിതൈഃ ശ്രുതിസുഖൈർവാക്യാമൃതൈഃ സേചയ । സംതപ്തം ഭവതാപദാവദഹനജ്വാലാഭിരേനം പ്രഭോ ധന്യാസ്തേ ഭവദീക്ഷണക്ഷണഗതേഃ പാത്രീകൃതാഃ സ്വീകൃതാഃ ॥ 39॥

കഥം തരേയം ഭവസിംധുമേതം കാ വാ ഗതിര്മേ കതമോഽസ്ത്യുപായഃ । ജാനേ ന കിംചിത്കൃപയാഽവ മാം പ്രഭോ സംസാരദുഃഖക്ഷതിമാതനുഷ്വ ॥ 40॥

തഥാ വദംതം ശരണാഗതം സ്വം സംസാരദാവാനലതാപതപ്തമ് । നിരീക്ഷ്യ കാരുണ്യരസാര്ദ്രദൃഷ്ട്യാ ദദ്യാദഭീതിം സഹസാ മഹാത്മാ ॥ 41॥

വിദ്വാന് സ തസ്മാ ഉപസത്തിമീയുഷേ മുമുക്ഷവേ സാധു യഥോക്തകാരിണേ । പ്രശാംതചിത്തായ ശമാന്വിതായ തത്ത്വോപദേശം കൃപയൈവ കുര്യാത് ॥ 42॥

മാ ഭൈഷ്ട വിദ്വംസ്തവ നാസ്ത്യപായഃ സംസാരസിംധോസ്തരണേഽസ്ത്യുപായഃ । യേനൈവ യാതാ യതയോഽസ്യ പാരം തമേവ മാര്ഗം തവ നിര്ദിശാമി ॥ 43॥

അസ്ത്യുപായോ മഹാന്കശ്ചിത്സംസാരഭയനാശനഃ । തേന തീര്ത്വാ ഭവാംഭോധിം പരമാനംദമാപ്സ്യസി ॥ 44॥

വേദാംതാര്ഥവിചാരേണ ജായതേ ജ്ഞാനമുത്തമമ് । തേനാത്യംതികസംസാരദുഃഖനാശോ ഭവത്യനു ॥ 45॥

ശ്രദ്ധാഭക്തിധ്യാനയോഗാന്മുമുക്ഷോഃ മുക്തേര്ഹേതൂന്വക്തി സാക്ഷാച്ഛ്രുതേര്ഗീഃ । യോ വാ ഏതേഷ്വേവ തിഷ്ഠത്യമുഷ്യ മോക്ഷോഽവിദ്യാകല്പിതാദ്ദേഹബംധാത് ॥ 46॥

അജ്ഞാനയോഗാത്പരമാത്മനസ്തവ ഹ്യനാത്മബംധസ്തത ഏവ സംസൃതിഃ । തയോർവിവേകോദിതബോധവഹ്നിഃ അജ്ഞാനകാര്യം പ്രദഹേത്സമൂലമ് ॥ 47॥

ശിഷ്യ ഉവാച

കൃപയാ ശ്രൂയതാം സ്വാമിന്പ്രശ്നോഽയം ക്രിയതേ മയാ । യദുത്തരമഹം ശ്രുത്വാ കൃതാര്ഥഃ സ്യാം ഭവന്മുഖാത് ॥ 48

കോ നാമ ബംധഃ കഥമേഷ ആഗതഃ കഥം പ്രതിഷ്ഠാസ്യ കഥം വിമോക്ഷഃ । കോഽസാവനാത്മാ പരമഃ ക ആത്മാ തയോർവിവേകഃ കഥമേതദുച്യതാമ് ॥ 49॥

ശ്രീഗുരുവാച

ധന്യോഽസി കൃതകൃത്യോഽസി പാവിതം തേ കുലം ത്വയാ । (പാഠഭേദഃ - പാവിതം) യദവിദ്യാബംധമുക്ത്യാ ബ്രഹ്മീഭവിതുമിച്ഛസി ॥ 50

ഋണമോചനകര്താരഃ പിതുഃ സംതി സുതാദയഃ । ബംധമോചനകര്താ തു സ്വസ്മാദന്യോ ന കശ്ചന ॥ 51॥

മസ്തകന്യസ്തഭാരാദേര്ദുഃഖമന്യൈര്നിവാര്യതേ । ക്ഷുധാദികൃതദുഃഖം തു വിനാ സ്വേന ന കേനചിത് ॥ 52॥

പഥ്യമൌഷധസേവാ ച ക്രിയതേ യേന രോഗിണാ । ആരോഗ്യസിദ്ധിര്ദൃഷ്ടാഽസ്യ നാന്യാനുഷ്ഠിതകര്മണാ ॥ 53॥

വസ്തുസ്വരൂപം സ്ഫുടബോധചക്ഷുഷാ സ്വേനൈവ വേദ്യം ന തു പംഡിതേന । ചംദ്രസ്വരൂപം നിജചക്ഷുഷൈവ ജ്ഞാതവ്യമന്യൈരവഗമ്യതേ കിമ് ॥ 54॥

അവിദ്യാകാമകര്മാദിപാശബംധം വിമോചിതുമ് । കഃ ശക്നുയാദ്വിനാഽഽത്മാനം കല്പകോടിശതൈരപി ॥ 55॥

ന യോഗേന ന സാംഖ്യേന കര്മണാ നോ ന വിദ്യയാ । ബ്രഹ്മാത്മൈകത്വബോധേന മോക്ഷഃ സിധ്യതി നാന്യഥാ ॥ 56॥

വീണായാ രൂപസൌംദര്യം തംത്രീവാദനസൌഷ്ഠവമ് । പ്രജാരംജനമാത്രം തന്ന സാമ്രാജ്യായ കല്പതേ ॥ 57॥

വാഗ്വൈഖരീ ശബ്ദഝരീ ശാസ്ത്രവ്യാഖ്യാനകൌശലമ് । വൈദുഷ്യം വിദുഷാം തദ്വദ്ഭുക്തയേ ന തു മുക്തയേ ॥ 58॥

അവിജ്ഞാതേ പരേ തത്ത്വേ ശാസ്ത്രാധീതിസ്തു നിഷ്ഫലാ । വിജ്ഞാതേഽപി പരേ തത്ത്വേ ശാസ്ത്രാധീതിസ്തു നിഷ്ഫലാ ॥ 59॥

ശബ്ദജാലം മഹാരണ്യം ചിത്തഭ്രമണകാരണമ് । അതഃ പ്രയത്നാജ്ജ്ഞാതവ്യം തത്ത്വജ്ഞൈസ്തത്ത്വമാത്മനഃ ॥ 60॥ തത്ത്വജ്ഞാത്തത്ത്വ അജ്ഞാനസര്പദഷ്ടസ്യ ബ്രഹ്മജ്ഞാനൌഷധം വിനാ । കിമു വേദൈശ്ച ശാസ്ത്രൈശ്ച കിമു മംത്രൈഃ കിമൌഷധൈഃ ॥ 61॥

ന ഗച്ഛതി വിനാ പാനം വ്യാധിരൌഷധശബ്ദതഃ । വിനാഽപരോക്ഷാനുഭവം ബ്രഹ്മശബ്ദൈര്ന മുച്യതേ ॥ 62॥

അകൃത്വാ ദൃശ്യവിലയമജ്ഞാത്വാ തത്ത്വമാത്മനഃ । ബ്രഹ്മശബ്ദൈഃ കുതോ മുക്തിരുക്തിമാത്രഫലൈര്നൃണാമ് ॥ 63॥ (പാഠഭേദഃ - ബാഹ്യശബ്ദൈഃ)

അകൃത്വാ ശത്രുസംഹാരമഗത്വാഖിലഭൂശ്രിയമ് । രാജാഹമിതി ശബ്ദാന്നോ രാജാ ഭവിതുമര്ഹതി ॥ 64॥

ആപ്തോക്തിം ഖനനം തഥോപരിശിലാദ്യുത്കര്ഷണം സ്വീകൃതിം (പാഠഭേദഃ - പരിശിലാപാകര്ഷണം) നിക്ഷേപഃ സമപേക്ഷതേ ന ഹി ബഹിഃശബ്ദൈസ്തു നിര്ഗച്ഛതി । തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദോപദേശമനനധ്യാനാദിഭിര്ലഭ്യതേ മായാകാര്യതിരോഹിതം സ്വമമലം തത്ത്വം ന ദുര്യുക്തിഭിഃ ॥ 65॥

തസ്മാത്സർവപ്രയത്നേന ഭവബംധവിമുക്തയേ । സ്വൈരേവ യത്നഃ കര്തവ്യോ രോഗാദാവിവ പംഡിതൈഃ ॥ 66॥ (പാഠഭേദഃ - രോഗാദേരിവ)

യസ്ത്വയാദ്യ കൃതഃ പ്രശ്നോ വരീയാംഛാസ്ത്രവിന്മതഃ । (പാഠഭേദഃ - സമ്മതഃ) സൂത്രപ്രായോ നിഗൂഢാര്ഥോ ജ്ഞാതവ്യശ്ച മുമുക്ഷുഭിഃ ॥ 67॥

ശഋണുഷ്വാവഹിതോ വിദ്വന്യന്മയാ സമുദീര്യതേ । തദേതച്ഛ്രവണാത്സദ്യോ ഭവബംധാദ്വിമോക്ഷ്യസേ ॥ 68॥

മോക്ഷസ്യ ഹേതുഃ പ്രഥമോ നിഗദ്യതേ വൈരാഗ്യമത്യംതമനിത്യവസ്തുഷു । തതഃ ശമശ്ചാപി ദമസ്തിതിക്ഷാ ന്യാസഃ പ്രസക്താഖിലകര്മണാം ഭൃശമ് ॥ 69॥

തതഃ ശ്രുതിസ്തന്മനനം സതത്ത്വ- ധ്യാനം ചിരം നിത്യനിരംതരം മുനേഃ । തതോഽവികല്പം പരമേത്യ വിദ്വാന് ഇഹൈവ നിർവാണസുഖം സമൃച്ഛതി ॥ 70॥

യദ്ബോദ്ധവ്യം തവേദാനീമാത്മാനാത്മവിവേചനമ് । തദുച്യതേ മയാ സമ്യക് ശ്രുത്വാത്മന്യവധാരയ ॥ 71॥

മജ്ജാസ്ഥിമേദഃപലരക്തചര്മ- ത്വഗാഹ്വയൈര്ധാതുഭിരേഭിരന്വിതമ് । പാദോരുവക്ഷോഭുജപൃഷ്ഠമസ്തകൈഃ അംഗൈരുപാംഗൈരുപയുക്തമേതത് ॥ 72॥

അഹമ്മമേതി പ്രഥിതം ശരീരം മോഹാസ്പദം സ്ഥൂലമിതീര്യതേ ബുധൈഃ । നഭോനഭസ്വദ്ദഹനാംബുഭൂമയഃ സൂക്ഷ്മാണി ഭൂതാനി ഭവംതി താനി ॥ 73॥

പരസ്പരാംശൈര്മിലിതാനി ഭൂത്വാ സ്ഥൂലാനി ച സ്ഥൂലശരീരഹേതവഃ । മാത്രാസ്തദീയാ വിഷയാ ഭവംതി ശബ്ദാദയഃ പംച സുഖായ ഭോക്തുഃ ॥ 74॥

യ ഏഷു മൂഢാ വിഷയേഷു ബദ്ധാ രാഗോരുപാശേന സുദുര്ദമേന । ആയാംതി നിര്യാംത്യധ ഊര്ധ്വമുച്ചൈഃ സ്വകര്മദൂതേന ജവേന നീതാഃ ॥ 75॥

ശബ്ദാദിഭിഃ പംചഭിരേവ പംച പംചത്വമാപുഃ സ്വഗുണേന ബദ്ധാഃ । കുരംഗമാതംഗപതംഗമീന- ഭൃംഗാ നരഃ പംചഭിരംചിതഃ കിമ് ॥ 76॥

ദോഷേണ തീവ്രോ വിഷയഃ കൃഷ്ണസര്പവിഷാദപി । വിഷം നിഹംതി ഭോക്താരം ദ്രഷ്ടാരം ചക്ഷുഷാപ്യയമ് ॥ 77॥

വിഷയാശാമഹാപാശാദ്യോ വിമുക്തഃ സുദുസ്ത്യജാത് । സ ഏവ കല്പതേ മുക്ത്യൈ നാന്യഃ ഷട്ശാസ്ത്രവേദ്യപി ॥ 78॥

ആപാതവൈരാഗ്യവതോ മുമുക്ഷൂന് ഭവാബ്ധിപാരം പ്രതിയാതുമുദ്യതാന് । ആശാഗ്രഹോ മജ്ജയതേഽംതരാലേ നിഗൃഹ്യ കംഠേ വിനിവര്ത്യ വേഗാത് ॥ 79॥

വിഷയാഖ്യഗ്രഹോ യേന സുവിരക്ത്യസിനാ ഹതഃ । സ ഗച്ഛതി ഭവാംഭോധേഃ പാരം പ്രത്യൂഹവര്ജിതഃ ॥ 80॥

വിഷമവിഷയമാര്ഗൈര്ഗച്ഛതോഽനച്ഛബുദ്ധേഃ (പാഠഭേദഃ - വിഷയമാര്ഗേ ഗച്ഛതോ) പ്രതിപദമഭിയാതോ മൃത്യുരപ്യേഷ വിദ്ധി । (പാഠഭേദഃ - പ്രതിപദമഭിഘാതോ മൃത്യുരപ്യേഷ സിദ്ധഃ) ഹിതസുജനഗുരൂക്ത്യാ ഗച്ഛതഃ സ്വസ്യ യുക്ത്യാ പ്രഭവതി ഫലസിദ്ധിഃ സത്യമിത്യേവ വിദ്ധി ॥ 81॥

മോക്ഷസ്യ കാംക്ഷാ യദി വൈ തവാസ്തി ത്യജാതിദൂരാദ്വിഷയാന്വിഷം യഥാ । പീയൂഷവത്തോഷദയാക്ഷമാര്ജവ- പ്രശാംതിദാംതീര്ഭജ നിത്യമാദരാത് ॥ 82॥

അനുക്ഷണം യത്പരിഹൃത്യ കൃത്യം അനാദ്യവിദ്യാകൃതബംധമോക്ഷണമ് । ദേഹഃ പരാര്ഥോഽയമമുഷ്യ പോഷണേ യഃ സജ്ജതേ സ സ്വമനേന ഹംതി ॥ 83॥

ശരീരപോഷണാര്ഥീ സന് യ ആത്മാനം ദിദൃക്ഷതി । (പാഠഭേദഃ - ദിദൃക്ഷതേ) ഗ്രാഹം ദാരുധിയാ ധൃത്വാ നദീം തര്തും സ ഗച്ഛതി ॥ 84॥ (പാഠഭേദഃ - സ ഇച്ഛതി)

മോഹ ഏവ മഹാമൃത്യുര്മുമുക്ഷോർവപുരാദിഷു । മോഹോ വിനിര്ജിതോ യേന സ മുക്തിപദമര്ഹതി ॥ 85॥

മോഹം ജഹി മഹാമൃത്യും ദേഹദാരസുതാദിഷു । യം ജിത്വാ മുനയോ യാംതി തദ്വിഷ്ണോഃ പരമം പദമ് ॥ 86॥

ത്വങ്മാംസരുധിരസ്നായുമേദോമജ്ജാസ്ഥിസംകുലമ് । പൂര്ണം മൂത്രപുരീഷാഭ്യാം സ്ഥൂലം നിംദ്യമിദം വപുഃ ॥ 87॥

പംചീകൃതേഭ്യോ ഭൂതേഭ്യഃ സ്ഥൂലേഭ്യഃ പൂർവകര്മണാ । സമുത്പന്നമിദം സ്ഥൂലം ഭോഗായതനമാത്മനഃ । അവസ്ഥാ ജാഗരസ്തസ്യ സ്ഥൂലാര്ഥാനുഭവോ യതഃ ॥ 88॥

ബാഹ്യേംദ്രിയൈഃ സ്ഥൂലപദാര്ഥസേവാം സ്രക്ചംദനസ്ത്ര്യാദിവിചിത്രരൂപാമ് । കരോതി ജീവഃ സ്വയമേതദാത്മനാ തസ്മാത്പ്രശസ്തിർവപുഷോഽസ്യ ജാഗരേ ॥ 89॥

സർവോഽപി ബാഹ്യസംസാരഃ പുരുഷസ്യ യദാശ്രയഃ । വിദ്ധി ദേഹമിദം സ്ഥൂലം ഗൃഹവദ്ഗൃഹമേധിനഃ ॥ 90॥

സ്ഥൂലസ്യ സംഭവജരാമരണാനി ധര്മാഃ സ്ഥൌല്യാദയോ ബഹുവിധാഃ ശിശുതാദ്യവസ്ഥാഃ । വര്ണാശ്രമാദിനിയമാ ബഹുധാഽഽമയാഃ സ്യുഃ പൂജാവമാനബഹുമാനമുഖാ വിശേഷാഃ ॥ 91॥

ബുദ്ധീംദ്രിയാണി ശ്രവണം ത്വഗക്ഷി ഘ്രാണം ച ജിഹ്വാ വിഷയാവബോധനാത് । വാക്പാണിപാദാ ഗുദമപ്യുപസ്ഥഃ (പാഠഭേദഃ - ഉപസ്ഥം) കര്മേംദ്രിയാണി പ്രവണേന കര്മസു ॥ 92॥ (പാഠഭേദഃ - പ്രവണാനി) നിഗദ്യതേഽംതഃകരണം മനോധീഃ അഹംകൃതിശ്ചിത്തമിതി സ്വവൃത്തിഭിഃ । മനസ്തു സംകല്പവികല്പനാദിഭിഃ ബുദ്ധിഃ പദാര്ഥാധ്യവസായധര്മതഃ ॥ 93॥

അത്രാഭിമാനാദഹമിത്യഹംകൃതിഃ । സ്വാര്ഥാനുസംധാനഗുണേന ചിത്തമ് ॥ 94॥

പ്രാണാപാനവ്യാനോദാനസമാനാ ഭവത്യസൌ പ്രാണഃ । സ്വയമേവ വൃത്തിഭേദാദ്വികൃതിഭേദാത്സുവര്ണസലിലാദിവത് ॥ 95॥ (പാഠഭേദഃ - വികൃതേര്ഭേദാത്സുവര്ണസലിലമിവ)

വാഗാദി പംച ശ്രവണാദി പംച പ്രാണാദി പംചാഭ്രമുഖാനി പംച । ബുദ്ധ്യാദ്യവിദ്യാപി ച കാമകര്മണീ പുര്യഷ്ടകം സൂക്ഷ്മശരീരമാഹുഃ ॥ 96॥

ഇദം ശരീരം ശ‍ഋണു സൂക്ഷ്മസംജ്ഞിതം ലിംഗം ത്വപംചീകൃതഭൂതസംഭവമ് । സവാസനം കര്മഫലാനുഭാവകം സ്വാജ്ഞാനതോഽനാദിരുപാധിരാത്മനഃ ॥ 97॥

സ്വപ്നോ ഭവത്യസ്യ വിഭക്ത്യവസ്ഥാ സ്വമാത്രശേഷേണ വിഭാതി യത്ര । സ്വപ്നേ തു ബുദ്ധിഃ സ്വയമേവ ജാഗ്രത് കാലീനനാനാവിധവാസനാഭിഃ ॥ 98॥

കര്ത്രാദിഭാവം പ്രതിപദ്യ രാജതേ യത്ര സ്വയം ഭാതി ഹ്യയം പരാത്മാ । (പാഠഭേദഃ - സ്വയംജ്യോതിരയം) ധീമാത്രകോപാധിരശേഷസാക്ഷീ ന ലിപ്യതേ തത്കൃതകര്മലേശൈഃ । കര്മലേപൈഃ യസ്മാദസംഗസ്തത ഏവ കര്മഭിഃ ന ലിപ്യതേ കിംചിദുപാധിനാ കൃതൈഃ ॥ 99॥

സർവവ്യാപൃതികരണം ലിംഗമിദം സ്യാച്ചിദാത്മനഃ പുംസഃ । വാസ്യാദികമിവ തക്ഷ്ണസ്തേനൈവാത്മാ ഭവത്യസംഗോഽയമ് ॥ 100॥

അംധത്വമംദത്വപടുത്വധര്മാഃ സൌഗുണ്യവൈഗുണ്യവശാദ്ധി ചക്ഷുഷഃ । ബാധിര്യമൂകത്വമുഖാസ്തഥൈവ ശ്രോത്രാദിധര്മാ ന തു വേത്തുരാത്മനഃ ॥ 101॥

ഉച്ഛ്വാസനിഃശ്വാസവിജൃംഭണക്ഷു- ത്പ്രസ്യംദനാദ്യുത്ക്രമണാദികാഃ ക്രിയാഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രസ്പംദനാദ്യ്) പ്രാണാദികര്മാണി വദംതി തജ്ഞാഃ (പാഠഭേദഃ - തജ്ജ്ഞാഃ) പ്രാണസ്യ ധര്മാവശനാപിപാസേ ॥ 102॥

അംതഃകരണമേതേഷു ചക്ഷുരാദിഷു വര്ഷ്മണി । അഹമിത്യഭിമാനേന തിഷ്ഠത്യാഭാസതേജസാ ॥ 103॥

അഹംകാരഃ സ വിജ്ഞേയഃ കര്താ ഭോക്താഭിമാന്യയമ് । സത്ത്വാദിഗുണയോഗേന ചാവസ്ഥാത്രയമശ്നുതേ ॥ 104॥ (പാഠഭേദഃ - യോഗേനാവസ്ഥാത്രിതയമ്ശ്നുതേ)

വിഷയാണാമാനുകൂല്യേ സുഖീ ദുഃഖീ വിപര്യയേ । സുഖം ദുഃഖം ച തദ്ധര്മഃ സദാനംദസ്യ നാത്മനഃ ॥ 105॥

ആത്മാര്ഥത്വേന ഹി പ്രേയാന്വിഷയോ ന സ്വതഃ പ്രിയഃ । സ്വത ഏവ ഹി സർവേഷാമാത്മാ പ്രിയതമോ യതഃ । തത ആത്മാ സദാനംദോ നാസ്യ ദുഃഖം കദാചന ॥ 106॥

യത്സുഷുപ്തൌ നിർവിഷയ ആത്മാനംദോഽനുഭൂയതേ । ശ്രുതിഃ പ്രത്യക്ഷമൈതിഹ്യമനുമാനം ച ജാഗ്രതി ॥ 107॥

അവ്യക്തനാമ്നീ പരമേശശക്തിഃ അനാദ്യവിദ്യാ ത്രിഗുണാത്മികാ പരാ । കാര്യാനുമേയാ സുധിയൈവ മായാ യയാ ജഗത്സർവമിദം പ്രസൂയതേ ॥ 108॥

സന്നാപ്യസന്നാപ്യുഭയാത്മികാ നോ ഭിന്നാപ്യഭിന്നാപ്യുഭയാത്മികാ നോ । സാംഗാപ്യനംഗാ ഹ്യുഭയാത്മികാ നോ (പാഠഭേദഃ - അനംഗാപ്യുഭയാത്മികാ) മഹാദ്ഭുതാഽനിർവചനീയരൂപാ ॥ 109॥

ശുദ്ധാദ്വയബ്രഹ്മവിബോധനാശ്യാ സര്പഭ്രമോ രജ്ജുവിവേകതോ യഥാ । രജസ്തമഃസത്ത്വമിതി പ്രസിദ്ധാ ഗുണാസ്തദീയാഃ പ്രഥിതൈഃ സ്വകാര്യൈഃ ॥ 110॥

വിക്ഷേപശക്തീ രജസഃ ക്രിയാത്മികാ യതഃ പ്രവൃത്തിഃ പ്രസൃതാ പുരാണീ । രാഗാദയോഽസ്യാഃ പ്രഭവംതി നിത്യം ദുഃഖാദയോ യേ മനസോ വികാരാഃ ॥ 111॥

കാമഃ ക്രോധോ ലോഭദംഭാദ്യസൂയാ (പാഠഭേദഃ - ലോഭദംഭാഭ്യസൂയാ) അഹംകാരേര്ഷ്യാമത്സരാദ്യാസ്തു ഘോരാഃ । ധര്മാ ഏതേ രാജസാഃ പുംപ്രവൃത്തി- ര്യസ്മാദേഷാ തദ്രജോ ബംധഹേതുഃ ॥ 112॥ (പാഠഭേദഃ - യസ്മാദേതത്തദ്രജോ)

ഏഷാഽഽവൃതിര്നാമ തമോഗുണസ്യ ശക്തിര്മയാ വസ്ത്വവഭാസതേഽന്യഥാ । ശക്തിര്യയാ സൈഷാ നിദാനം പുരുഷസ്യ സംസൃതേഃ വിക്ഷേപശക്തേഃ പ്രവണസ്യ ഹേതുഃ ॥ 113॥ (പാഠഭേദഃ - പ്രസരസ്യ)

പ്രജ്ഞാവാനപി പംഡിതോഽപി ചതുരോഽപ്യത്യംതസൂക്ഷ്മാത്മദൃഗ്- (പാഠഭേദഃ - സൂക്ഷ്മാര്ഥദൃഗ്) വ്യാലീഢസ്തമസാ ന വേത്തി ബഹുധാ സംബോധിതോഽപി സ്ഫുടമ് । ഭ്രാംത്യാരോപിതമേവ സാധു കലയത്യാലംബതേ തദ്ഗുണാന് ഹംതാസൌ പ്രബലാ ദുരംതതമസഃ ശക്തിര്മഹത്യാവൃതിഃ ॥ 114॥

അഭാവനാ വാ വിപരീതഭാവനാഽ- (പാഠഭേദഃ - വിപരീതഭാവനാ) സംഭാവനാ വിപ്രതിപത്തിരസ്യാഃ । സംസര്ഗയുക്തം ന വിമുംചതി ധ്രുവം വിക്ഷേപശക്തിഃ ക്ഷപയത്യജസ്രമ് ॥ 115॥

അജ്ഞാനമാലസ്യജഡത്വനിദ്രാ- പ്രമാദമൂഢത്വമുഖാസ്തമോഗുണാഃ । ഏതൈഃ പ്രയുക്തോ ന ഹി വേത്തി കിംചിത് നിദ്രാലുവത്സ്തംഭവദേവ തിഷ്ഠതി ॥ 116॥

സത്ത്വം വിശുദ്ധം ജലവത്തഥാപി താഭ്യാം മിലിത്വാ സരണായ കല്പതേ । യത്രാത്മബിംബഃ പ്രതിബിംബിതഃ സന് പ്രകാശയത്യര്ക ഇവാഖിലം ജഡമ് ॥ 117॥

മിശ്രസ്യ സത്ത്വസ്യ ഭവംതി ധര്മാഃ ത്വമാനിതാദ്യാ നിയമാ യമാദ്യാഃ । ശ്രദ്ധാ ച ഭക്തിശ്ച മുമുക്ഷുതാ ച ദൈവീ ച സംപത്തിരസന്നിവൃത്തിഃ ॥ 118॥

വിശുദ്ധസത്ത്വസ്യ ഗുണാഃ പ്രസാദഃ സ്വാത്മാനുഭൂതിഃ പരമാ പ്രശാംതിഃ । തൃപ്തിഃ പ്രഹര്ഷഃ പരമാത്മനിഷ്ഠാ യയാ സദാനംദരസം സമൃച്ഛതി ॥ 119॥

അവ്യക്തമേതത്ത്രിഗുണൈര്നിരുക്തം തത്കാരണം നാമ ശരീരമാത്മനഃ । സുഷുപ്തിരേതസ്യ വിഭക്ത്യവസ്ഥാ പ്രലീനസർവേംദ്രിയബുദ്ധിവൃത്തിഃ ॥ 120॥

സർവപ്രകാരപ്രമിതിപ്രശാംതിഃ ബീജാത്മനാവസ്ഥിതിരേവ ബുദ്ധേഃ । സുഷുപ്തിരേതസ്യ കില പ്രതീതിഃ (പാഠഭേദഃ - സുഷുപ്തിരത്രാസ്യ) കിംചിന്ന വേദ്മീതി ജഗത്പ്രസിദ്ധേഃ ॥ 121॥

ദേഹേംദ്രിയപ്രാണമനോഽഹമാദയഃ സർവേ വികാരാ വിഷയാഃ സുഖാദയഃ । വ്യോമാദിഭൂതാന്യഖിലം ച വിശ്വം അവ്യക്തപര്യംതമിദം ഹ്യനാത്മാ ॥ 122॥

മായാ മായാകാര്യം സർവം മഹദാദിദേഹപര്യംതമ് । അസദിദമനാത്മതത്ത്വം വിദ്ധി ത്വം മരുമരീചികാകല്പമ് ॥ 123॥

അഥ തേ സംപ്രവക്ഷ്യാമി സ്വരൂപം പരമാത്മനഃ । യദ്വിജ്ഞായ നരോ ബംധാന്മുക്തഃ കൈവല്യമശ്നുതേ ॥ 124॥

അസ്തി കശ്ചിത്സ്വയം നിത്യമഹംപ്രത്യയലംബനഃ । അവസ്ഥാത്രയസാക്ഷീ സന്പംചകോശവിലക്ഷണഃ ॥ 125॥

യോ വിജാനാതി സകലം ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തിഷു । ബുദ്ധിതദ്വൃത്തിസദ്ഭാവമഭാവമഹമിത്യയമ് ॥ 126॥

യഃ പശ്യതി സ്വയം സർവം യം ന പശ്യതി കശ്ചന । (പാഠഭേദഃ - കിംചന) യശ്ചേതയതി ബുദ്ധ്യാദി ന തദ്യം ചേതയത്യയമ് ॥ 127॥

യേന വിശ്വമിദം വ്യാപ്തം യം ന വ്യാപ്നോതി കിംചന । ആഭാരൂപമിദം സർവം യം ഭാംതമനുഭാത്യയമ് ॥ 128॥

യസ്യ സന്നിധിമാത്രേണ ദേഹേംദ്രിയമനോധിയഃ । വിഷയേഷു സ്വകീയേഷു വര്തംതേ പ്രേരിതാ ഇവ ॥ 129॥

അഹംകാരാദിദേഹാംതാ വിഷയാശ്ച സുഖാദയഃ । വേദ്യംതേ ഘടവദ്യേന നിത്യബോധസ്വരൂപിണാ ॥ 130॥

ഏഷോഽംതരാത്മാ പുരുഷഃ പുരാണോ നിരംതരാഖംഡസുഖാനുഭൂതിഃ । സദൈകരൂപഃ പ്രതിബോധമാത്രോ യേനേഷിതാ വാഗസവശ്ചരംതി ॥ 131॥

അത്രൈവ സത്ത്വാത്മനി ധീഗുഹായാം അവ്യാകൃതാകാശ ഉശത്പ്രകാശഃ । (പാഠഭേദഃ - ഉരുപ്രകാശഃ) ആകാശ ഉച്ചൈ രവിവത്പ്രകാശതേ സ്വതേജസാ വിശ്വമിദം പ്രകാശയന് ॥ 132॥

ജ്ഞാതാ മനോഽഹംകൃതിവിക്രിയാണാം ദേഹേംദ്രിയപ്രാണകൃതക്രിയാണാമ് । അയോഽഗ്നിവത്താനനുവര്തമാനോ ന ചേഷ്ടതേ നോ വികരോതി കിംചന ॥ 133॥

ന ജായതേ നോ മ്രിയതേ ന വര്ധതേ ന ക്ഷീയതേ നോ വികരോതി നിത്യഃ । വിലീയമാനേഽപി വപുഷ്യമുഷ്മി- ന്ന ലീയതേ കുംഭ ഇവാംബരം സ്വയമ് ॥ 134॥

പ്രകൃതിവികൃതിഭിന്നഃ ശുദ്ധബോധസ്വഭാവഃ സദസദിദമശേഷം ഭാസയന്നിർവിശേഷഃ । വിലസതി പരമാത്മാ ജാഗ്രദാദിഷ്വവസ്ഥാ- സ്വഹമഹമിതി സാക്ഷാത്സാക്ഷിരൂപേണ ബുദ്ധേഃ ॥ 135॥

നിയമിതമനസാമും ത്വം സ്വമാത്മാനമാത്മ- ന്യയമഹമിതി സാക്ഷാദ്വിദ്ധി ബുദ്ധിപ്രസാദാത് । ജനിമരണതരംഗാപാരസംസാരസിംധും പ്രതര ഭവ കൃതാര്ഥോ ബ്രഹ്മരൂപേണ സംസ്ഥഃ ॥ 136॥

അത്രാനാത്മന്യഹമിതി മതിര്ബംധ ഏഷോഽസ്യ പുംസഃ പ്രാപ്തോഽജ്ഞാനാജ്ജനനമരണക്ലേശസംപാതഹേതുഃ । യേനൈവായം വപുരിദമസത്സത്യമിത്യാത്മബുദ്ധ്യാ പുഷ്യത്യുക്ഷത്യവതി വിഷയൈസ്തംതുഭിഃ കോശകൃദ്വത് ॥ 137॥

അതസ്മിംസ്തദ്ബുദ്ധിഃ പ്രഭവതി വിമൂഢസ്യ തമസാ വിവേകാഭാവാദ്വൈ സ്ഫുരതി ഭുജഗേ രജ്ജുധിഷണാ । തതോഽനര്ഥവ്രാതോ നിപതതി സമാദാതുരധികഃ തതോ യോഽസദ്ഗ്രാഹഃ സ ഹി ഭവതി ബംധഃ ശഋണു സഖേ ॥ 138॥

അഖംഡനിത്യാദ്വയബോധശക്ത്യാ സ്ഫുരംതമാത്മാനമനംതവൈഭവമ് । സമാവൃണോത്യാവൃതിശക്തിരേഷാ തമോമയീ രാഹുരിവാര്കബിംബമ് ॥ 139॥

തിരോഭൂതേ സ്വാത്മന്യമലതരതേജോവതി പുമാന് അനാത്മാനം മോഹാദഹമിതി ശരീരം കലയതി । തതഃ കാമക്രോധപ്രഭൃതിഭിരമും ബംധനഗുണൈഃ (പാഠഭേദഃ - ബംധകഗുണൈഃ) പരം വിക്ഷേപാഖ്യാ രജസ ഉരുശക്തിർവ്യഥയതി ॥ 140॥

മഹാമോഹഗ്രാഹഗ്രസനഗലിതാത്മാവഗമനോ ധിയോ നാനാവസ്ഥാം സ്വയമഭിനയംസ്തദ്ഗുണതയാ । (പാഠഭേദഃ - നാനാവസ്ഥാഃ) അപാരേ സംസാരേ വിഷയവിഷപൂരേ ജലനിധൌ നിമജ്യോന്മജ്യായം ഭ്രമതി കുമതിഃ കുത്സിതഗതിഃ ॥ 141॥

ഭാനുപ്രഭാസംജനിതാഭ്രപംക്തിഃ ഭാനും തിരോധായ വിജൃംഭതേ യഥാ । ആത്മോദിതാഹംകൃതിരാത്മതത്ത്വം തഥാ തിരോധായ വിജൃംഭതേ സ്വയമ് ॥ 142॥

കവലിതദിനനാഥേ ദുര്ദിനേ സാംദ്രമേഘൈഃ വ്യഥയതി ഹിമഝംഝാവായുരുഗ്രോ യഥൈതാന് । അവിരതതമസാഽഽത്മന്യാവൃതേ മൂഢബുദ്ധിം ക്ഷപയതി ബഹുദുഃഖൈസ്തീവ്രവിക്ഷേപശക്തിഃ ॥ 143॥

ഏതാഭ്യാമേവ ശക്തിഭ്യാം ബംധഃ പുംസഃ സമാഗതഃ । യാഭ്യാം വിമോഹിതോ ദേഹം മത്വാഽഽത്മാനം ഭ്രമത്യയമ് ॥ 144॥

ബീജം സംസൃതിഭൂമിജസ്യ തു തമോ ദേഹാത്മധീരംകുരോ രാഗഃ പല്ലവമംബു കര്മ തു വപുഃ സ്കംധോഽസവഃ ശാഖികാഃ । അഗ്രാണീംദ്രിയസംഹതിശ്ച വിഷയാഃ പുഷ്പാണി ദുഃഖം ഫലം നാനാകര്മസമുദ്ഭവം ബഹുവിധം ഭോക്താത്ര ജീവഃ ഖഗഃ ॥ 145॥

അജ്ഞാനമൂലോഽയമനാത്മബംധോ നൈസര്ഗികോഽനാദിരനംത ഈരിതഃ । ജന്മാപ്യയവ്യാധിജരാദിദുഃഖ- പ്രവാഹപാതം ജനയത്യമുഷ്യ ॥ 146॥

നാസ്ത്രൈര്ന ശസ്ത്രൈരനിലേന വഹ്നിനാ ഛേത്തും ന ശക്യോ ന ച കര്മകോടിഭിഃ । വിവേകവിജ്ഞാനമഹാസിനാ വിനാ ധാതുഃ പ്രസാദേന ശിതേന മംജുനാ ॥ 147॥

ശ്രുതിപ്രമാണൈകമതേഃ സ്വധര്മ നിഷ്ഠാ തയൈവാത്മവിശുദ്ധിരസ്യ । വിശുദ്ധബുദ്ധേഃ പരമാത്മവേദനം തേനൈവ സംസാരസമൂലനാശഃ ॥ 148॥

കോശൈരന്നമയാദ്യൈഃ പംചഭിരാത്മാ ന സംവൃതോ ഭാതി । നിജശക്തിസമുത്പന്നൈഃ ശൈവാലപടലൈരിവാംബു വാപീസ്ഥമ് ॥ 149॥

തച്ഛൈവാലാപനയേ സമ്യക് സലിലം പ്രതീയതേ ശുദ്ധമ് । തൃഷ്ണാസംതാപഹരം സദ്യഃ സൌഖ്യപ്രദം പരം പുംസഃ ॥ 150॥

പംചാനാമപി കോശാനാമപവാദേ വിഭാത്യയം ശുദ്ധഃ । നിത്യാനംദൈകരസഃ പ്രത്യഗ്രൂപഃ പരഃ സ്വയംജ്യോതിഃ ॥ 151॥

ആത്മാനാത്മവിവേകഃ കര്തവ്യോ ബംധമുക്തയേ വിദുഷാ । തേനൈവാനംദീ ഭവതി സ്വം വിജ്ഞായ സച്ചിദാനംദമ് ॥ 152॥

മുംജാദിഷീകാമിവ ദൃശ്യവര്ഗാത് പ്രത്യംചമാത്മാനമസംഗമക്രിയമ് । വിവിച്യ തത്ര പ്രവിലാപ്യ സർവം തദാത്മനാ തിഷ്ഠതി യഃ സ മുക്തഃ ॥ 153॥

ദേഹോഽയമന്നഭവനോഽന്നമയസ്തു കോശ- (പാഠഭേദഃ - കോശോ) ശ്ചാന്നേന ജീവതി വിനശ്യതി തദ്വിഹീനഃ । (പാഠഭേദഃ - ഹ്യന്നേന) ത്വക്ചര്മമാംസരുധിരാസ്ഥിപുരീഷരാശി- ര്നായം സ്വയം ഭവിതുമര്ഹതി നിത്യശുദ്ധഃ ॥ 154॥

പൂർവം ജനേരധിമൃതേരപി നായമസ്തി (പാഠഭേദഃ - ജനേരപിമൃതേരഥ) ജാതക്ഷണഃ ക്ഷണഗുണോഽനിയതസ്വഭാവഃ । നൈകോ ജഡശ്ച ഘടവത്പരിദൃശ്യമാനഃ സ്വാത്മാ കഥം ഭവതി ഭാവവികാരവേത്താ ॥ 155॥

പാണിപാദാദിമാംദേഹോ നാത്മാ വ്യംഗേഽപി ജീവനാത് । തത്തച്ഛക്തേരനാശാച്ച ന നിയമ്യോ നിയാമകഃ ॥ 156॥

ദേഹതദ്ധര്മതത്കര്മതദവസ്ഥാദിസാക്ഷിണഃ । സത ഏവ സ്വതഃസിദ്ധം തദ്വൈലക്ഷണ്യമാത്മനഃ ॥ 157॥

ശല്യരാശിര്മാംസലിപ്തോ മലപൂര്ണോഽതികശ്മലഃ । കഥം ഭവേദയം വേത്താ സ്വയമേതദ്വിലക്ഷണഃ ॥ 158॥

ത്വങ്മാംസമേദോഽസ്ഥിപുരീഷരാശാ- വഹമ്മതിം മൂഢജനഃ കരോതി । വിലക്ഷണം വേത്തി വിചാരശീലോ നിജസ്വരൂപം പരമാര്ഥഭൂതമ് ॥ 159॥

ദേഹോഽഹമിത്യേവ ജഡസ്യ ബുദ്ധിഃ ദേഹേ ച ജീവേ വിദുഷസ്ത്വഹംധീഃ । വിവേകവിജ്ഞാനവതോ മഹാത്മനോ ബ്രഹ്മാഹമിത്യേവ മതിഃ സദാത്മനി ॥ 160॥

അത്രാത്മബുദ്ധിം ത്യജ മൂഢബുദ്ധേ ത്വങ്മാംസമേദോഽസ്ഥിപുരീഷരാശൌ । സർവാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിർവികല്പേ കുരുഷ്വ ശാംതിം പരമാം ഭജസ്വ ॥ 161॥

ദേഹേംദ്രിയാദാവസതി ഭ്രമോദിതാം വിദ്വാനഹംതാം ന ജഹാതി യാവത് । താവന്ന തസ്യാസ്തി വിമുക്തിവാര്താ- പ്യസ്ത്വേഷ വേദാംതനയാംതദര്ശീ ॥ 162॥

ഛായാശരീരേ പ്രതിബിംബഗാത്രേ യത്സ്വപ്നദേഹേ ഹൃദി കല്പിതാംഗേ । യഥാത്മബുദ്ധിസ്തവ നാസ്തി കാചി- ജ്ജീവച്ഛരീരേ ച തഥൈവ മാഽസ്തു ॥ 163॥

ദേഹാത്മധീരേവ നൃണാമസദ്ധിയാം ജന്മാദിദുഃഖപ്രഭവസ്യ ബീജമ് । യതസ്തതസ്ത്വം ജഹി താം പ്രയത്നാത് ത്യക്തേ തു ചിത്തേ ന പുനര്ഭവാശാ ॥ 164॥

കര്മേംദ്രിയൈഃ പംചഭിരംചിതോഽയം പ്രാണോ ഭവേത്പ്രാണമയസ്തു കോശഃ ॥

യേനാത്മവാനന്നമയോഽനുപൂര്ണഃ പ്രവര്തതേഽസൌ സകലക്രിയാസു ॥ 165॥

നൈവാത്മാപി പ്രാണമയോ വായുവികാരോ (പാഠഭേദഃ - നൈവാത്മായം) ഗംതാഽഽഗംതാ വായുവദംതര്ബഹിരേഷഃ । യസ്മാത്കിംചിത്ക്വാപി ന വേത്തീഷ്ടമനിഷ്ടം സ്വം വാന്യം വാ കിംചന നിത്യം പരതംത്രഃ ॥ 166॥

ജ്ഞാനേംദ്രിയാണി ച മനശ്ച മനോമയഃ സ്യാത് കോശോ മമാഹമിതി വസ്തുവികല്പഹേതുഃ । സംജ്ഞാദിഭേദകലനാകലിതോ ബലീയാം- സ്തത്പൂർവകോശമഭിപൂര്യ വിജൃംഭതേ യഃ ॥ 167॥ (പാഠഭേദഃ - അനുപൂര്യ) പംചേംദ്രിയൈഃ പംചഭിരേവ ഹോതൃഭിഃ പ്രചീയമാനോ വിഷയാജ്യധാരയാ । ജാജ്വല്യമാനോ ബഹുവാസനേംധനൈഃ മനോമയാഗ്നിര്ദഹതി പ്രപംചമ് ॥ 168॥ (പാഠഭേദഃ - മനോമയോഽഗ്നിര്ദഹതി)

ന ഹ്യസ്ത്യവിദ്യാ മനസോഽതിരിക്താ മനോ ഹ്യവിദ്യാ ഭവബംധഹേതുഃ । തസ്മിന്വിനഷ്ടേ സകലം വിനഷ്ടം വിജൃംഭിതേഽസ്മിന്സകലം വിജൃംഭതേ ॥ 169॥

സ്വപ്നേഽര്ഥശൂന്യേ സൃജതി സ്വശക്ത്യാ ഭോക്ത്രാദിവിശ്വം മന ഏവ സർവമ് । തഥൈവ ജാഗ്രത്യപി നോ വിശേഷഃ തത്സർവമേതന്മനസോ വിജൃംഭണമ് ॥ 170॥

സുഷുപ്തികാലേ മനസി പ്രലീനേ നൈവാസ്തി കിംചിത്സകലപ്രസിദ്ധേഃ । അതോ മനഃകല്പിത ഏവ പുംസഃ സംസാര ഏതസ്യ ന വസ്തുതോഽസ്തി ॥ 171॥

വായുനാഽഽനീയതേ മേഘഃ പുനസ്തേനൈവ നീയതേ । (പാഠഭേദഃ - വായുനാ നീയതേ മേഘഃ പുനസ്തേനൈവ ലീയതേ) മനസാ കല്പ്യതേ ബംധോ മോക്ഷസ്തേനൈവ കല്പ്യതേ ॥ 172॥

ദേഹാദിസർവവിഷയേ പരികല്പ്യ രാഗം ബധ്നാതി തേന പുരുഷം പശുവദ്ഗുണേന । വൈരസ്യമത്ര വിഷവത് സുവിധായ പശ്ചാദ് ഏനം വിമോചയതി തന്മന ഏവ ബംധാത് ॥ 173॥

തസ്മാന്മനഃ കാരണമസ്യ ജംതോഃ ബംധസ്യ മോക്ഷസ്യ ച വാ വിധാനേ । ബംധസ്യ ഹേതുര്മലിനം രജോഗുണൈഃ മോക്ഷസ്യ ശുദ്ധം വിരജസ്തമസ്കമ് ॥ 174॥

വിവേകവൈരാഗ്യഗുണാതിരേകാ- ച്ഛുദ്ധത്വമാസാദ്യ മനോ വിമുക്ത്യൈ । ഭവത്യതോ ബുദ്ധിമതോ മുമുക്ഷോ- സ്താഭ്യാം ദൃഢാഭ്യാം ഭവിതവ്യമഗ്രേ ॥ 175॥

മനോ നാമ മഹാവ്യാഘ്രോ വിഷയാരണ്യഭൂമിഷു । ചരത്യത്ര ന ഗച്ഛംതു സാധവോ യേ മുമുക്ഷവഃ ॥ 176॥

മനഃ പ്രസൂതേ വിഷയാനശേഷാന് സ്ഥൂലാത്മനാ സൂക്ഷ്മതയാ ച ഭോക്തുഃ । ശരീരവര്ണാശ്രമജാതിഭേദാന് ഗുണക്രിയാഹേതുഫലാനി നിത്യമ് ॥ 177॥

അസംഗചിദ്രൂപമമും വിമോഹ്യ ദേഹേംദ്രിയപ്രാണഗുണൈര്നിബദ്ധ്യ । അഹമ്മമേതി ഭ്രമയത്യജസ്രം മനഃ സ്വകൃത്യേഷു ഫലോപഭുക്തിഷു ॥ 178॥

അധ്യാസദോഷാത്പുരുഷസ്യ സംസൃതിഃ (പാഠഭേദഃ - അധ്യാസയോഗാത്) അധ്യാസബംധസ്ത്വമുനൈവ കല്പിതഃ । രജസ്തമോദോഷവതോഽവിവേകിനോ ജന്മാദിദുഃഖസ്യ നിദാനമേതത് ॥ 179॥

അതഃ പ്രാഹുര്മനോഽവിദ്യാം പംഡിതാസ്തത്ത്വദര്ശിനഃ । യേനൈവ ഭ്രാമ്യതേ വിശ്വം വായുനേവാഭ്രമംഡലമ് ॥ 180॥

തന്മനഃശോധനം കാര്യം പ്രയത്നേന മുമുക്ഷുണാ । വിശുദ്ധേ സതി ചൈതസ്മിന്മുക്തിഃ കരഫലായതേ ॥ 181॥

മോക്ഷൈകസക്ത്യാ വിഷയേഷു രാഗം നിര്മൂല്യ സന്ന്യസ്യ ച സർവകര്മ । സച്ഛ്രദ്ധയാ യഃ ശ്രവണാദിനിഷ്ഠോ രജഃസ്വഭാവം സ ധുനോതി ബുദ്ധേഃ ॥ 182॥

മനോമയോ നാപി ഭവേത്പരാത്മാ ഹ്യാദ്യംതവത്ത്വാത്പരിണാമിഭാവാത് । ദുഃഖാത്മകത്വാദ്വിഷയത്വഹേതോഃ ദ്രഷ്ടാ ഹി ദൃശ്യാത്മതയാ ന ദൃഷ്ടഃ ॥ 183॥

ബുദ്ധിര്ബുദ്ധീംദ്രിയൈഃ സാര്ധം സവൃത്തിഃ കര്തൃലക്ഷണഃ । വിജ്ഞാനമയകോശഃ സ്യാത്പുംസഃ സംസാരകാരണമ് ॥ 184॥

അനുവ്രജച്ചിത്പ്രതിബിംബശക്തിഃ വിജ്ഞാനസംജ്ഞഃ പ്രകൃതേർവികാരഃ । ജ്ഞാനക്രിയാവാനഹമിത്യജസ്രം ദേഹേംദ്രിയാദിഷ്വഭിമന്യതേ ഭൃശമ് ॥ 185॥

അനാദികാലോഽയമഹംസ്വഭാവോ ജീവഃ സമസ്തവ്യവഹാരവോഢാ । കരോതി കര്മാണ്യപി പൂർവവാസനഃ (പാഠഭേദഃ - കര്മാണ്യനു) പുണ്യാന്യപുണ്യാനി ച തത്ഫലാനി ॥ 186॥

ഭുംക്തേ വിചിത്രാസ്വപി യോനിഷു വ്രജ- ന്നായാതി നിര്യാത്യധ ഊര്ധ്വമേഷഃ । അസ്യൈവ വിജ്ഞാനമയസ്യ ജാഗ്രത്- സ്വപ്നാദ്യവസ്ഥാഃ സുഖദുഃഖഭോഗഃ ॥ 187॥

ദേഹാദിനിഷ്ഠാശ്രമധര്മകര്മ- ഗുണാഭിമാനഃ സതതം മമേതി । വിജ്ഞാനകോശോഽയമതിപ്രകാശഃ പ്രകൃഷ്ടസാന്നിധ്യവശാത്പരാത്മനഃ । അതോ ഭവത്യേഷ ഉപാധിരസ്യ യദാത്മധീഃ സംസരതി ഭ്രമേണ ॥ 188॥

യോഽയം വിജ്ഞാനമയഃ പ്രാണേഷു ഹൃദി സ്ഫുരത്യയം ജ്യോതിഃ । (പാഠഭേദഃ - സ്ഫുരത്സ്വയംജ്യോതിഃ) കൂടസ്ഥഃ സന്നാത്മാ കര്താ ഭോക്താ ഭവത്യുപാധിസ്ഥഃ ॥ 189॥

സ്വയം പരിച്ഛേദമുപേത്യ ബുദ്ധേഃ താദാത്മ്യദോഷേണ പരം മൃഷാത്മനഃ । സർവാത്മകഃ സന്നപി വീക്ഷതേ സ്വയം സ്വതഃ പൃഥക്ത്വേന മൃദോ ഘടാനിവ ॥ 190॥

ഉപാധിസംബംധവശാത്പരാത്മാ ഹ്യുപാധിധര്മാനനുഭാതി തദ്ഗുണഃ । (പാഠഭേദഃ - ഽപ്യുപാധി) അയോവികാരാനവികാരിവഹ്നിവത് സദൈകരൂപോഽപി പരഃ സ്വഭാവാത് ॥ 191॥

ശിഷ്യ ഉവാച

ഭ്രമേണാപ്യന്യഥാ വാഽസ്തു ജീവഭാവഃ പരാത്മനഃ । തദുപാധേരനാദിത്വാന്നാനാദേര്നാശ ഇഷ്യതേ ॥ 192

അതോഽസ്യ ജീവഭാവോഽപി നിത്യാ ഭവതി സംസൃതിഃ । ന നിവര്തേത തന്മോക്ഷഃ കഥം മേ ശ്രീഗുരോ വദ ॥ 193॥

ശ്രീഗുരുരുവാച

സമ്യക്പൃഷ്ടം ത്വയാ വിദ്വന്സാവധാനേന തച്ഛൃണു । പ്രാമാണികീ ന ഭവതി ഭ്രാംത്യാ മോഹിതകല്പനാ ॥ 194

ഭ്രാംതിം വിനാ ത്വസംഗസ്യ നിഷ്ക്രിയസ്യ നിരാകൃതേഃ । ന ഘടേതാര്ഥസംബംധോ നഭസോ നീലതാദിവത് ॥ 195॥

സ്വസ്യ ദ്രഷ്ടുര്നിര്ഗുണസ്യാക്രിയസ്യ പ്രത്യഗ്ബോധാനംദരൂപസ്യ ബുദ്ധേഃ । ഭ്രാംത്യാ പ്രാപ്തോ ജീവഭാവോ ന സത്യോ മോഹാപായേ നാസ്ത്യവസ്തുസ്വഭാവാത് ॥ 196॥

യാവദ്ഭ്രാംതിസ്താവദേവാസ്യ സത്താ മിഥ്യാജ്ഞാനോജ്ജൃംഭിതസ്യ പ്രമാദാത് । രജ്ജ്വാം സര്പോ ഭ്രാംതികാലീന ഏവ ഭ്രാംതേര്നാശേ നൈവ സര്പോഽപി തദ്വത് ॥ 197॥ (പാഠഭേദഃ - സര്പോഽസ്തി)

അനാദിത്വമവിദ്യായാഃ കാര്യസ്യാപി തഥേഷ്യതേ । ഉത്പന്നായാം തു വിദ്യായാമാവിദ്യകമനാദ്യപി ॥ 198॥

പ്രബോധേ സ്വപ്നവത്സർവം സഹമൂലം വിനശ്യതി । അനാദ്യപീദം നോ നിത്യം പ്രാഗഭാവ ഇവ സ്ഫുടമ് ॥ 199॥

അനാദേരപി വിധ്വംസഃ പ്രാഗഭാവസ്യ വീക്ഷിതഃ । യദ്ബുദ്ധ്യുപാധിസംബംധാത്പരികല്പിതമാത്മനി ॥ 200॥

ജീവത്വം ന തതോഽന്യസ്തു സ്വരൂപേണ വിലക്ഷണഃ । (പാഠഭേദഃ - തതോഽന്യത്തു) സംബംധസ്ത്വാത്മനോ ബുദ്ധ്യാ മിഥ്യാജ്ഞാനപുരഃസരഃ ॥ 201॥ (പാഠഭേദഃ - സംബംധഃ സ്വാത്മനോ)

വിനിവൃത്തിര്ഭവേത്തസ്യ സമ്യഗ്ജ്ഞാനേന നാന്യഥാ । ബ്രഹ്മാത്മൈകത്വവിജ്ഞാനം സമ്യഗ്ജ്ഞാനം ശ്രുതേര്മതമ് ॥ 202॥

തദാത്മാനാത്മനോഃ സമ്യഗ്വിവേകേനൈവ സിധ്യതി । തതോ വിവേകഃ കര്തവ്യഃ പ്രത്യഗാത്മസദാത്മനോഃ ॥ 203॥ (പാഠഭേദഃ - പ്രത്യഗാത്മാസദാത്മനോഃ)

ജലം പംകവദത്യംതം പംകാപായേ ജലം സ്ഫുടമ് । (പാഠഭേദഃ - പംകവദസ്പഷ്ടം) യഥാ ഭാതി തഥാത്മാപി ദോഷാഭാവേ സ്ഫുടപ്രഭഃ ॥ 204॥

അസന്നിവൃത്തൌ തു സദാത്മനാ സ്ഫുടം പ്രതീതിരേതസ്യ ഭവേത്പ്രതീചഃ । തതോ നിരാസഃ കരണീയ ഏവ സദാത്മനഃ സാധ്വഹമാദിവസ്തുനഃ ॥ 205॥ (പാഠഭേദഃ - അസദാത്മനഃ)

അതോ നായം പരാത്മാ സ്യാദ്വിജ്ഞാനമയശബ്ദഭാക് । വികാരിത്വാജ്ജഡത്വാച്ച പരിച്ഛിന്നത്വഹേതുതഃ । ദൃശ്യത്വാദ്വ്യഭിചാരിത്വാന്നാനിത്യോ നിത്യ ഇഷ്യതേ ॥ 206॥

ആനംദപ്രതിബിംബചുംബിതതനുർവൃത്തിസ്തമോജൃംഭിതാ സ്യാദാനംദമയഃ പ്രിയാദിഗുണകഃ സ്വേഷ്ടാര്ഥലാഭോദയഃ । പുണ്യസ്യാനുഭവേ വിഭാതി കൃതിനാമാനംദരൂപഃ സ്വയം സർവോ നംദതി യത്ര സാധു തനുഭൃന്മാത്രഃ പ്രയത്നം വിനാ ॥ 207॥ (പാഠഭേദഃ - ഭൂത്വാ നംദതി)

ആനംദമയകോശസ്യ സുഷുപ്തൌ സ്ഫൂര്തിരുത്കടാ । സ്വപ്നജാഗരയോരീഷദിഷ്ടസംദര്ശനാദിനാ ॥ 208॥

നൈവായമാനംദമയഃ പരാത്മാ സോപാധികത്വാത്പ്രകൃതേർവികാരാത് । കാര്യത്വഹേതോഃ സുകൃതക്രിയായാ വികാരസംഘാതസമാഹിതത്വാത് ॥ 209॥

പംചാനാമപി കോശാനാം നിഷേധേ യുക്തിതഃ ശ്രുതേഃ । (പാഠഭേദഃ - യുക്തിതഃ കൃതേ) തന്നിഷേധാവധി സാക്ഷീ ബോധരൂപോഽവശിഷ്യതേ ॥ 210॥ (പാഠഭേദഃ - തന്നിഷേധാവധിഃ)

യോഽയമാത്മാ സ്വയംജ്യോതിഃ പംചകോശവിലക്ഷണഃ । അവസ്ഥാത്രയസാക്ഷീ സന്നിർവികാരോ നിരംജനഃ । സദാനംദഃ സ വിജ്ഞേയഃ സ്വാത്മത്വേന വിപശ്ചിതാ ॥ 211॥

ശിഷ്യ ഉവാച

മിഥ്യാത്വേന നിഷിദ്ധേഷു കോശേഷ്വേതേഷു പംചസു । സർവാഭാവം വിനാ കിംചിന്ന പശ്യാമ്യത്ര ഹേ ഗുരോ । വിജ്ഞേയം കിമു വസ്ത്വസ്തി സ്വാത്മനാഽഽത്മവിപശ്ചിതാ ॥ 212॥ (പാഠഭേദഃ - സ്വാത്മനാത്ര വിപശ്ചിതാ)

ശ്രീഗുരുരുവാച

സത്യമുക്തം ത്വയാ വിദ്വന്നിപുണോഽസി വിചാരണേ । അഹമാദിവികാരാസ്തേ തദഭാവോഽയമപ്യനു ॥ 213॥ (പാഠഭേദഃ - ഽയമപ്യഥ)

സർവേ യേനാനുഭൂയംതേ യഃ സ്വയം നാനുഭൂയതേ । തമാത്മാനം വേദിതാരം വിദ്ധി ബുദ്ധ്യാ സുസൂക്ഷ്മയാ ॥ 214॥

തത്സാക്ഷികം ഭവേത്തത്തദ്യദ്യദ്യേനാനുഭൂയതേ । കസ്യാപ്യനനുഭൂതാര്ഥേ സാക്ഷിത്വം നോപയുജ്യതേ ॥ 215॥ (പാഠഭേദഃ - നോപപദ്യതേ)

അസൌ സ്വസാക്ഷികോ ഭാവോ യതഃ സ്വേനാനുഭൂയതേ । അതഃ പരം സ്വയം സാക്ഷാത്പ്രത്യഗാത്മാ ന ചേതരഃ ॥ 216॥

ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തിഷു സ്ഫുടതരം യോഽസൌ സമുജ്ജൃംഭതേ പ്രത്യഗ്രൂപതയാ സദാഹമഹമിത്യംതഃ സ്ഫുരന്നൈകധാ । (പാഠഭേദഃ - സ്ഫുരന്നേകധാ) നാനാകാരവികാരഭാഗിന ഇമാന് പശ്യന്നഹംധീമുഖാന് (പാഠഭേദഃ - ഭാജിന) നിത്യാനംദചിദാത്മനാ സ്ഫുരതി തം വിദ്ധി സ്വമേതം ഹൃദി ॥ 217॥

ഘടോദകേ ബിംബിതമര്കബിംബ- മാലോക്യ മൂഢോ രവിമേവ മന്യതേ । തഥാ ചിദാഭാസമുപാധിസംസ്ഥം ഭ്രാംത്യാഹമിത്യേവ ജഡോഽഭിമന്യതേ ॥ 218॥

ഘടം ജലം തദ്ഗതമര്കബിംബം വിഹായ സർവം വിനിരീക്ഷ്യതേഽര്കഃ । (പാഠഭേദഃ - ദിവി വീക്ഷ്യതേഽര്കഃ) തടസ്ഥ ഏതത്ത്രിതയാവഭാസകഃ (പാഠഭേദഃ - തടസ്ഥിതഃ തത്ത്രി) സ്വയംപ്രകാശോ വിദുഷാ യഥാ തഥാ ॥ 219॥

ദേഹം ധിയം ചിത്പ്രതിബിംബമേവം (പാഠഭേദഃ - ചിത്പ്രതിബിംബമേതം) വിസൃജ്യ ബുദ്ധൌ നിഹിതം ഗുഹായാമ് । ദ്രഷ്ടാരമാത്മാനമഖംഡബോധം സർവപ്രകാശം സദസദ്വിലക്ഷണമ് ॥ 220॥

നിത്യം വിഭും സർവഗതം സുസൂക്ഷ്മം അംതര്ബഹിഃശൂന്യമനന്യമാത്മനഃ । വിജ്ഞായ സമ്യങ്നിജരൂപമേതത് പുമാന് വിപാപ്മാ വിരജോ വിമൃത്യുഃ ॥ 221॥

വിശോക ആനംദഘനോ വിപശ്ചിത് സ്വയം കുതശ്ചിന്ന ബിഭേതി കശ്ചിത് । നാന്യോഽസ്തി പംഥാ ഭവബംധമുക്തേഃ വിനാ സ്വതത്ത്വാവഗമം മുമുക്ഷോഃ ॥ 222॥

ബ്രഹ്മാഭിന്നത്വവിജ്ഞാനം ഭവമോക്ഷസ്യ കാരണമ് । യേനാദ്വിതീയമാനംദം ബ്രഹ്മ സംപദ്യതേ ബുധൈഃ ॥ 223॥ (പാഠഭേദഃ - സംപദ്യതേ ബുധഃ)

ബ്രഹ്മഭൂതസ്തു സംസൃത്യൈ വിദ്വാന്നാവര്തതേ പുനഃ । വിജ്ഞാതവ്യമതഃ സമ്യഗ്ബ്രഹ്മാഭിന്നത്വമാത്മനഃ ॥ 224॥

സത്യം ജ്ഞാനമനംതം ബ്രഹ്മ വിശുദ്ധം പരം സ്വതഃസിദ്ധമ് । നിത്യാനംദൈകരസം പ്രത്യഗഭിന്നം നിരംതരം ജയതി ॥ 225॥

സദിദം പരമാദ്വൈതം സ്വസ്മാദന്യസ്യ വസ്തുനോഽഭാവാത് । ന ഹ്യന്യദസ്തി കിംചിത് സമ്യക് പരമാര്ഥതത്ത്വബോധദശായാമ് ॥ 226॥ (പാഠഭേദഃ - പരതത്ത്വബോധസുദശായാമ്)

യദിദം സകലം വിശ്വം നാനാരൂപം പ്രതീതമജ്ഞാനാത് । തത്സർവം ബ്രഹ്മൈവ പ്രത്യസ്താശേഷഭാവനാദോഷമ് ॥ 227॥

മൃത്കാര്യഭൂതോഽപി മൃദോ ന ഭിന്നഃ കുംഭോഽസ്തി സർവത്ര തു മൃത്സ്വരൂപാത് । ന കുംഭരൂപം പൃഥഗസ്തി കുംഭഃ കുതോ മൃഷാ കല്പിതനാമമാത്രഃ ॥ 228॥

കേനാപി മൃദ്ഭിന്നതയാ സ്വരൂപം ഘടസ്യ സംദര്ശയിതും ന ശക്യതേ । അതോ ഘടഃ കല്പിത ഏവ മോഹാ- ന്മൃദേവ സത്യം പരമാര്ഥഭൂതമ് ॥ 229॥

സദ്ബ്രഹ്മകാര്യം സകലം സദേവം (പാഠഭേദഃ - സദൈവ) തന്മാത്രമേതന്ന തതോഽന്യദസ്തി । (പാഠഭേദഃ - സന്മാത്രമേതന്ന) അസ്തീതി യോ വക്തി ന തസ്യ മോഹോ വിനിര്ഗതോ നിദ്രിതവത്പ്രജല്പഃ ॥ 230॥

ബ്രഹ്മൈവേദം വിശ്വമിത്യേവ വാണീ ശ്രൌതീ ബ്രൂതേഽഥർവനിഷ്ഠാ വരിഷ്ഠാ । തസ്മാദേതദ്ബ്രഹ്മമാത്രം ഹി വിശ്വം നാധിഷ്ഠാനാദ്ഭിന്നതാഽഽരോപിതസ്യ ॥ 231॥

സത്യം യദി സ്യാജ്ജഗദേതദാത്മനോഽ നംതത്ത്വഹാനിര്നിഗമാപ്രമാണതാ । അസത്യവാദിത്വമപീശിതുഃ സ്യാ- ന്നൈതത്ത്രയം സാധു ഹിതം മഹാത്മനാമ് ॥ 232॥

ഈശ്വരോ വസ്തുതത്ത്വജ്ഞോ ന ചാഹം തേഷ്വവസ്ഥിതഃ । ന ച മത്സ്ഥാനി ഭൂതാനീത്യേവമേവ വ്യചീക്ലൃപത് ॥ 233॥ (പാഠഭേദഃ - വ്യചീകഥത്)

യദി സത്യം ഭവേദ്വിശ്വം സുഷുപ്താവുപലഭ്യതാമ് । യന്നോപലഭ്യതേ കിംചിദതോഽസത്സ്വപ്നവന്മൃഷാ ॥ 234॥

അതഃ പൃഥങ്നാസ്തി ജഗത്പരാത്മനഃ പൃഥക്പ്രതീതിസ്തു മൃഷാ ഗുണാദിവത് । ഗുണാഹിവത് ആരോപിതസ്യാസ്തി കിമര്ഥവത്താഽ- ധിഷ്ഠാനമാഭാതി തഥാ ഭ്രമേണ ॥ 235॥

ഭ്രാംതസ്യ യദ്യദ്ഭ്രമതഃ പ്രതീതം ബ്രഹ്മൈവ തത്തദ്രജതം ഹി ശുക്തിഃ । ഇദംതയാ ബ്രഹ്മ സദൈവ രൂപ്യതേ (പാഠഭേദഃ - സദേവ) ത്വാരോപിതം ബ്രഹ്മണി നാമമാത്രമ് ॥ 236॥

അതഃ പരം ബ്രഹ്മ സദദ്വിതീയം വിശുദ്ധവിജ്ഞാനഘനം നിരംജനമ് । പ്രശാംതമാദ്യംതവിഹീനമക്രിയം നിരംതരാനംദരസസ്വരൂപമ് ॥ 237॥

നിരസ്തമായാകൃതസർവഭേദം നിത്യം സുഖം നിഷ്കലമപ്രമേയമ് । (പാഠഭേദഃ - നിത്യം ധ്രുവം) അരൂപമവ്യക്തമനാഖ്യമവ്യയം ജ്യോതിഃ സ്വയം കിംചിദിദം ചകാസ്തി ॥ 238॥

ജ്ഞാതൃജ്ഞേയജ്ഞാനശൂന്യമനംതം നിർവികല്പകമ് । കേവലാഖംഡചിന്മാത്രം പരം തത്ത്വം വിദുര്ബുധാഃ ॥ 239॥

അഹേയമനുപാദേയം മനോവാചാമഗോചരമ് । അപ്രമേയമനാദ്യംതം ബ്രഹ്മ പൂര്ണമഹം മഹഃ ॥ 240॥ (പാഠഭേദഃ - പൂര്ണം മഹന്മഹഃ)

തത്ത്വംപദാഭ്യാമഭിധീയമാനയോഃ ബ്രഹ്മാത്മനോഃ ശോധിതയോര്യദീത്ഥമ് । (പാഠഭേദഃ - ശോധിതയോര്യദിത്ഥമ്) ശ്രുത്യാ തയോസ്തത്ത്വമസീതി സമ്യഗ് ഏകത്വമേവ പ്രതിപാദ്യതേ മുഹുഃ ॥ 241-

ഏക്യം തയോര്ലക്ഷിതയോര്ന വാച്യയോഃ നിഗദ്യതേഽന്യോന്യവിരുദ്ധധര്മിണോഃ । ഖദ്യോതഭാന്വോരിവ രാജഭൃത്യയോഃ കൂപാംബുരാശ്യോഃ പരമാണുമേർവോഃ ॥ 242॥

തയോർവിരോധോഽയമുപാധികല്പിതോ ന വാസ്തവഃ കശ്ചിദുപാധിരേഷഃ । ഈശസ്യ മായാ മഹദാദികാരണം ജീവസ്യ കാര്യം ശഋണു പംചകോശമ് ॥ 243॥ (പാഠഭേദഃ - പംചകോശാഃ)

ഏതാവുപാധീ പരജീവയോസ്തയോഃ സമ്യങ്നിരാസേ ന പരോ ന ജീവഃ । രാജ്യം നരേംദ്രസ്യ ഭടസ്യ ഖേടക്- സ്തയോരപോഹേ ന ഭടോ ന രാജാ ॥ 244॥

അഥാത ആദേശ ഇതി ശ്രുതിഃ സ്വയം നിഷേധതി ബ്രഹ്മണി കല്പിതം ദ്വയമ് । ശ്രുതിപ്രമാണാനുഗൃഹീതബോധാ- (പാഠഭേദഃ - പ്രമാണാനുഗൃഹീതയുക്ത്യാ) ത്തയോര്നിരാസഃ കരണീയ ഏവ ॥ 245॥

നേദം നേദം കല്പിതത്വാന്ന സത്യം രജ്ജുദൃഷ്ടവ്യാലവത്സ്വപ്നവച്ച । (പാഠഭേദഃ - രജ്ജൌ) ഇത്ഥം ദൃശ്യം സാധുയുക്ത്യാ വ്യപോഹ്യ ജ്ഞേയഃ പശ്ചാദേകഭാവസ്തയോര്യഃ ॥ 246॥

തതസ്തു തൌ ലക്ഷണയാ സുലക്ഷ്യൌ തയോരഖംഡൈകരസത്വസിദ്ധയേ । നാലം ജഹത്യാ ന തഥാഽജഹത്യാ കിംതൂഭയാര്ഥാത്മികയൈവ ഭാവ്യമ് ॥ 247॥ (പാഠഭേദഃ - ഭയാര്ഥൈകതയൈവ)

സ ദേവദത്തോഽയമിതീഹ ചൈകതാ വിരുദ്ധധര്മാംശമപാസ്യ കഥ്യതേ । യഥാ തഥാ തത്ത്വമസീതിവാക്യേ വിരുദ്ധധര്മാനുഭയത്ര ഹിത്വാ ॥ 248॥

സംലക്ഷ്യ ചിന്മാത്രതയാ സദാത്മനോഃ അഖംഡഭാവഃ പരിചീയതേ ബുധൈഃ । ഏവം മഹാവാക്യശതേന കഥ്യതേ ബ്രഹ്മാത്മനോരൈക്യമഖംഡഭാവഃ ॥ 249॥

അസ്ഥൂലമിത്യേതദസന്നിരസ്യ സിദ്ധം സ്വതോ വ്യോമവദപ്രതര്ക്യമ് । അതോ മൃഷാമാത്രമിദം പ്രതീതം ജഹീഹി യത്സ്വാത്മതയാ ഗൃഹീതമ് । ബ്രഹ്മാഹമിത്യേവ വിശുദ്ധബുദ്ധ്യാ വിദ്ധി സ്വമാത്മാനമഖംഡബോധമ് ॥ 250॥

മൃത്കാര്യം സകലം ഘടാദി സതതം മൃന്മാത്രമേവാഹിതം (പാഠഭേദഃ - മൃന്മാത്രമേവാഭിതഃ) തദ്വത്സജ്ജനിതം സദാത്മകമിദം സന്മാത്രമേവാഖിലമ് । യസ്മാന്നാസ്തി സതഃ പരം കിമപി തത്സത്യം സ ആത്മാ സ്വയം തസ്മാത്തത്ത്വമസി പ്രശാംതമമലം ബ്രഹ്മാദ്വയം യത്പരമ് ॥ 251॥

നിദ്രാകല്പിതദേശകാലവിഷയജ്ഞാത്രാദി സർവം യഥാ മിഥ്യാ തദ്വദിഹാപി ജാഗ്രതി ജഗത്സ്വാജ്ഞാനകാര്യത്വതഃ । യസ്മാദേവമിദം ശരീരകരണപ്രാണാഹമാദ്യപ്യസത് തസ്മാത്തത്ത്വമസി പ്രശാംതമമലം ബ്രഹ്മാദ്വയം യത്പരമ് ॥ 252॥

യത്ര ഭ്രാംത്യാ കല്പിതം തദ്വിവേകേ (പാഠഭേദഃ - യദ്വിവേകേ) തത്തന്മാത്രം നൈവ തസ്മാദ്വിഭിന്നമ് । സ്വപ്നേ നഷ്ടം സ്വപ്നവിശ്വം വിചിത്രം സ്വസ്മാദ്ഭിന്നം കിന്നു ദൃഷ്ടം പ്രബോധേ ॥ 253॥

ജാതിനീതികുലഗോത്രദൂരഗം നാമരൂപഗുണദോഷവര്ജിതമ് । ദേശകാലവിഷയാതിവര്തി യദ് ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 254॥

യത്പരം സകലവാഗഗോചരം ഗോചരം വിമലബോധചക്ഷുഷഃ । ശുദ്ധചിദ്ഘനമനാദി വസ്തു യദ് ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 255॥

ഷഡ്ഭിരൂര്മിഭിരയോഗി യോഗിഹൃദ്- ഭാവിതം ന കരണൈർവിഭാവിതമ് । ബുദ്ധ്യവേദ്യമനവദ്യമസ്തി യദ് (പാഠഭേദഃ - ഭൂതി യദ്) ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 256॥

ഭ്രാംതികല്പിതജഗത്കലാശ്രയം സ്വാശ്രയം ച സദസദ്വിലക്ഷണമ് । നിഷ്കലം നിരുപമാനവദ്ധി യദ് (പാഠഭേദഃ - നിരുപമാനമൃദ്ധിമത്) ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 257॥

ജന്മവൃദ്ധിപരിണത്യപക്ഷയ- വ്യാധിനാശനവിഹീനമവ്യയമ് । വിശ്വസൃഷ്ട്യവവിഘാതകാരണം (പാഠഭേദഃ - വനഘാതകാരണം) ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 258॥

അസ്തഭേദമനപാസ്തലക്ഷണം നിസ്തരംഗജലരാശിനിശ്ചലമ് । നിത്യമുക്തമവിഭക്തമൂര്തി യദ് ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 259॥

ഏകമേവ സദനേകകാരണം കാരണാംതരനിരാസ്യകാരണമ് । (പാഠഭേദഃ - സകാരണമ്) കാര്യകാരണവിലക്ഷണം സ്വയം ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 260॥

നിർവികല്പകമനല്പമക്ഷരം യത്ക്ഷരാക്ഷരവിലക്ഷണം പരമ് । നിത്യമവ്യയസുഖം നിരംജനം ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 261॥

യദ്വിഭാതി സദനേകധാ ഭ്രമാ- ന്നാമരൂപഗുണവിക്രിയാത്മനാ । ഹേമവത്സ്വയമവിക്രിയം സദാ ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 262॥

യച്ചകാസ്ത്യനപരം പരാത്പരം പ്രത്യഗേകരസമാത്മലക്ഷണമ് । സത്യചിത്സുഖമനംതമവ്യയം ബ്രഹ്മ തത്ത്വമസി ഭാവയാത്മനി ॥ 263॥

ഉക്തമര്ഥമിമമാത്മനി സ്വയം ഭാവയേത്പ്രഥിതയുക്തിഭിര്ധിയാ । (പാഠഭേദഃ - ഭാവയ പ്രഥിത) സംശയാദിരഹിതം കരാംബുവത് തേന തത്ത്വനിഗമോ ഭവിഷ്യതി ॥ 264॥

സംബോധമാത്രം പരിശുദ്ധതത്ത്വം (പാഠഭേദഃ - സ്വം ബോധമാത്രം) വിജ്ഞായ സംഘേ നൃപവച്ച സൈന്യേ । തദാശ്രയഃ സ്വാത്മനി സർവദാ സ്ഥിതോ (പാഠഭേദഃ - തദാത്മനൈവാത്മനി) വിലാപയ ബ്രഹ്മണി വിശ്വജാതമ് ॥ 265॥ (പാഠഭേദഃ - ദൃശ്യജാതമ്)

ബുദ്ധൌ ഗുഹായാം സദസദ്വിലക്ഷണം ബ്രഹ്മാസ്തി സത്യം പരമദ്വിതീയമ് । തദാത്മനാ യോഽത്ര വസേദ്ഗുഹായാം പുനര്ന തസ്യാംഗഗുഹാപ്രവേശഃ ॥ 266॥

ജ്ഞാതേ വസ്തുന്യപി ബലവതീ വാസനാഽനാദിരേഷാ കര്താ ഭോക്താപ്യഹമിതി ദൃഢാ യാഽസ്യ സംസാരഹേതുഃ । പ്രത്യഗ്ദൃഷ്ട്യാഽഽത്മനി നിവസതാ സാപനേയാ പ്രയത്നാ- ന്മുക്തിം പ്രാഹുസ്തദിഹ മുനയോ വാസനാതാനവം യത് ॥ 267॥

അഹം മമേതി യോ ഭാവോ ദേഹാക്ഷാദാവനാത്മനി । അധ്യാസോഽയം നിരസ്തവ്യോ വിദുഷാ സ്വാത്മനിഷ്ഠയാ ॥ 268॥

ജ്ഞാത്വാ സ്വം പ്രത്യഗാത്മാനം ബുദ്ധിതദ്വൃത്തിസാക്ഷിണമ് । സോഽഹമിത്യേവ സദ്വൃത്ത്യാഽനാത്മന്യാത്മമതിം ജഹി ॥ 269॥

ലോകാനുവര്തനം ത്യക്ത്വാ ത്യക്ത്വാ ദേഹാനുവര്തനമ് । ശാസ്ത്രാനുവര്തനം ത്യക്ത്വാ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 270॥

ലോകവാസനയാ ജംതോഃ ശാസ്ത്രവാസനയാപി ച । ദേഹവാസനയാ ജ്ഞാനം യഥാവന്നൈവ ജായതേ ॥ 271

സംസാരകാരാഗൃഹമോക്ഷമിച്ഛോ- രയോമയം പാദനിബംധശഋംഖലമ് । (പാഠഭേദഃ - നിബദ്ധ) വദംതി തജ്ജ്ഞാഃ പടു വാസനാത്രയം യോഽസ്മാദ്വിമുക്തഃ സമുപൈതി മുക്തിമ് ॥ 272॥

ജലാദിസംസര്ഗവശാത്പ്രഭൂത- (പാഠഭേദഃ - ജലാദിസംപര്കവശാത്) ദുര്ഗംധധൂതാഽഗരുദിവ്യവാസനാ । സംഘര്ഷണേനൈവ വിഭാതി സമ്യ- ഗ്വിധൂയമാനേ സതി ബാഹ്യഗംധേ ॥ 273॥

അംതഃശ്രിതാനംതദുരംതവാസനാ- ധൂലീവിലിപ്താ പരമാത്മവാസനാ । പ്രജ്ഞാതിസംഘര്ഷണതോ വിശുദ്ധാ പ്രതീയതേ ചംദനഗംധവത് സ്ഫുടമ് ॥ 274॥ (പാഠഭേദഃ - സ്ഫുടാ)

അനാത്മവാസനാജാലൈസ്തിരോഭൂതാത്മവാസനാ । നിത്യാത്മനിഷ്ഠയാ തേഷാം നാശേ ഭാതി സ്വയം സ്ഫുടമ് ॥ 275॥ (പാഠഭേദഃ - സ്ഫുടാ)

യഥാ യഥാ പ്രത്യഗവസ്ഥിതം മനഃ തഥാ തഥാ മുംചതി ബാഹ്യവാസനാമ് । (പാഠഭേദഃ - ബാഹ്യവാസനാഃ) നിഃശേഷമോക്ഷേ സതി വാസനാനാം ആത്മാനുഭൂതിഃ പ്രതിബംധശൂന്യാ ॥ 276॥

സ്വാത്മന്യേവ സദാ സ്ഥിത്വാ മനോ നശ്യതി യോഗിനഃ । (പാഠഭേദഃ - സ്ഥിത്യാ) വാസനാനാം ക്ഷയശ്ചാതഃ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 277॥

തമോ ദ്വാഭ്യാം രജഃ സത്ത്വാത്സത്ത്വം ശുദ്ധേന നശ്യതി । തസ്മാത്സത്ത്വമവഷ്ടഭ്യ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 278॥

പ്രാരബ്ധം പുഷ്യതി വപുരിതി നിശ്ചിത്യ നിശ്ചലഃ । ധൈര്യമാലംബ്യ യത്നേന സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 279॥

നാഹം ജീവഃ പരം ബ്രഹ്മേത്യതദ്വ്യാവൃത്തിപൂർവകമ് । വാസനാവേഗതഃ പ്രാപ്തസ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 280॥

ശ്രുത്യാ യുക്ത്യാ സ്വാനുഭൂത്യാ ജ്ഞാത്വാ സാർവാത്മ്യമാത്മനഃ । ക്വചിദാഭാസതഃ പ്രാപ്തസ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 281॥

അനാദാനവിസര്ഗാഭ്യാമീഷന്നാസ്തി ക്രിയാ മുനേഃ । (പാഠഭേദഃ - അന്നാദാനവിസര്ഗാ) തദേകനിഷ്ഠയാ നിത്യം സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 282॥

തത്ത്വമസ്യാദിവാക്യോത്ഥബ്രഹ്മാത്മൈകത്വബോധതഃ । ബ്രഹ്മണ്യാത്മത്വദാര്ഢ്യായ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 283॥

അഹംഭാവസ്യ ദേഹേഽസ്മിന്നിഃശേഷവിലയാവധി । സാവധാനേന യുക്താത്മാ സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 284॥

പ്രതീതിര്ജീവജഗതോഃ സ്വപ്നവദ്ഭാതി യാവതാ । താവന്നിരംതരം വിദ്വന്സ്വാധ്യാസാപനയം കുരു ॥ 285॥

നിദ്രായാ ലോകവാര്തായാഃ ശബ്ദാദേരപി വിസ്മൃതേഃ । ക്വചിന്നാവസരം ദത്ത്വാ ചിംതയാത്മാനമാത്മനി ॥ 286॥

മാതാപിത്രോര്മലോദ്ഭൂതം മലമാംസമയം വപുഃ । ത്യക്ത്വാ ചാംഡാലവദ്ദൂരം ബ്രഹ്മീഭൂയ കൃതീ ഭവ ॥ 287॥

ഘടാകാശം മഹാകാശ ഇവാത്മാനം പരാത്മനി । വിലാപ്യാഖംഡഭാവേന തൂഷ്ണീ ഭവ സദാ മുനേ ॥ 288॥ (പാഠഭേദഃ - തൂഷ്ണീം)

സ്വപ്രകാശമധിഷ്ഠാനം സ്വയംഭൂയ സദാത്മനാ । ബ്രഹ്മാംഡമപി പിംഡാംഡം ത്യജ്യതാം മലഭാംഡവത് ॥ 289॥

ചിദാത്മനി സദാനംദേ ദേഹാരൂഢാമഹംധിയമ് । നിവേശ്യ ലിംഗമുത്സൃജ്യ കേവലോ ഭവ സർവദാ ॥ 290॥

യത്രൈഷ ജഗദാഭാസോ ദര്പണാംതഃ പുരം യഥാ । തദ്ബ്രഹ്മാഹമിതി ജ്ഞാത്വാ കൃതകൃത്യോ ഭവിഷ്യസി ॥ 291॥

യത്സത്യഭൂതം നിജരൂപമാദ്യം ചിദദ്വയാനംദമരൂപമക്രിയമ് । തദേത്യ മിഥ്യാവപുരുത്സൃജേത (പാഠഭേദഃ - സൃജൈത) ശൈലൂഷവദ്വേഷമുപാത്തമാത്മനഃ ॥ 292॥

സർവാത്മനാ ദൃശ്യമിദം മൃഷൈവ നൈവാഹമര്ഥഃ ക്ഷണികത്വദര്ശനാത് । ജാനാമ്യഹം സർവമിതി പ്രതീതിഃ കുതോഽഹമാദേഃ ക്ഷണികസ്യ സിധ്യേത് ॥ 293॥

അഹംപദാര്ഥസ്ത്വഹമാദിസാക്ഷീ നിത്യം സുഷുപ്താവപി ഭാവദര്ശനാത് । ബ്രൂതേ ഹ്യജോ നിത്യ ഇതി ശ്രുതിഃ സ്വയം തത്പ്രത്യഗാത്മാ സദസദ്വിലക്ഷണഃ ॥ 294॥

വികാരിണാം സർവവികാരവേത്താ നിത്യാവികാരോ ഭവിതും സമര്ഹതി । (പാഠഭേദഃ - നിത്യോഽവികാരോ) മനോരഥസ്വപ്നസുഷുപ്തിഷു സ്ഫുടം പുനഃ പുനര്ദൃഷ്ടമസത്ത്വമേതയോഃ ॥ 295॥

അതോഽഭിമാനം ത്യജ മാംസപിംഡേ പിംഡാഭിമാനിന്യപി ബുദ്ധികല്പിതേ । കാലത്രയാബാധ്യമഖംഡബോധം ജ്ഞാത്വാ സ്വമാത്മാനമുപൈഹി ശാംതിമ് ॥ 296॥

ത്യജാഭിമാനം കുലഗോത്രനാമ- രൂപാശ്രമേഷ്വാര്ദ്രശവാശ്രിതേഷു । ലിംഗസ്യ ധര്മാനപി കര്തൃതാദീം- സ്ത്യക്ത്വാ ഭവാഖംഡസുഖസ്വരൂപഃ ॥ 297॥

സംത്യന്യേ പ്രതിബംധാഃ പുംസഃ സംസാരഹേതവോ ദൃഷ്ടാഃ । തേഷാമേവം മൂലം പ്രഥമവികാരോ ഭവത്യഹംകാരഃ ॥ 298॥ (പാഠഭേദഃ - തേഷാമേഷാം)

യാവത്സ്യാത്സ്വസ്യ സംബംധോഽഹംകാരേണ ദുരാത്മനാ । താവന്ന ലേശമാത്രാപി മുക്തിവാര്താ വിലക്ഷണാ ॥ 299॥

അഹംകാരഗ്രഹാന്മുക്തഃ സ്വരൂപമുപപദ്യതേ । ചംദ്രവദ്വിമലഃ പൂര്ണഃ സദാനംദഃ സ്വയംപ്രഭഃ ॥ 300॥

യോ വാ പുരേ സോഽഹമിതി പ്രതീതോ (പാഠഭേദഃ - പുരൈഷോഽഹമിതി) ബുദ്ധ്യാ പ്രക്ലൃപ്തസ്തമസാഽതിമൂഢയാ । (പാഠഭേദഃ - ബുദ്ധ്യാഽവിവിക്തസ്തമസാ) തസ്യൈവ നിഃശേഷതയാ വിനാശേ ബ്രഹ്മാത്മഭാവഃ പ്രതിബംധശൂന്യഃ ॥ 301॥

ബ്രഹ്മാനംദനിധിര്മഹാബലവതാഽഹംകാരഘോരാഹിനാ സംവേഷ്ട്യാത്മനി രക്ഷ്യതേ ഗുണമയൈശ്ചംഡേസ്ത്രിഭിര്മസ്തകൈഃ (പാഠഭേദഃ - ചംഡൈ) വിജ്ഞാനാഖ്യമഹാസിനാ ശ്രുതിമതാ വിച്ഛിദ്യ ശീര്ഷത്രയം (പാഠഭേദഃ - ദ്യുതിമതാ) നിര്മൂല്യാഹിമിമം നിധിം സുഖകരം ധീരോഽനുഭോക്തുംക്ഷമഃ ॥ 302॥

യാവദ്വാ യത്കിംചിദ്വിഷദോഷസ്ഫൂര്തിരസ്തി ചേദ്ദേഹേ । കഥമാരോഗ്യായ ഭവേത്തദ്വദഹംതാപി യോഗിനോ മുക്ത്യൈ ॥ 303॥

അഹമോഽത്യംതനിവൃത്ത്യാ തത്കൃതനാനാവികല്പസംഹൃത്യാ । പ്രത്യക്തത്ത്വവിവേകാദിദമഹമസ്മീതി വിംദതേ തത്ത്വമ് ॥ 304॥ (പാഠഭേദഃ - വിവേകാദയമ്)

അഹംകാരേ കര്തര്യഹമിതി മതിം മുംച സഹസാ (പാഠഭേദഃ - അഹംകര്തര്യസ്മിന്നഹമിതി) വികാരാത്മന്യാത്മപ്രതിഫലജുഷി സ്വസ്ഥിതിമുഷി । യദധ്യാസാത്പ്രാപ്താ ജനിമൃതിജരാദുഃഖബഹുലാ പ്രതീചശ്ചിന്മൂര്തേസ്തവ സുഖതനോഃ സംസൃതിരിയമ് ॥ 305॥

സദൈകരൂപസ്യ ചിദാത്മനോ വിഭോ- രാനംദമൂര്തേരനവദ്യകീര്തേഃ । നൈവാന്യഥാ ക്വാപ്യവികാരിണസ്തേ വിനാഹമധ്യാസമമുഷ്യ സംസൃതിഃ ॥ 306॥

തസ്മാദഹംകാരമിമം സ്വശത്രും ഭോക്തുര്ഗലേ കംടകവത്പ്രതീതമ് । വിച്ഛിദ്യ വിജ്ഞാനമഹാസിനാ സ്ഫുടം ഭുംക്ഷ്വാത്മസാമ്രാജ്യസുഖം യഥേഷ്ടമ് ॥ 307॥

തതോഽഹമാദേർവിനിവര്ത്യ വൃത്തിം സംത്യക്തരാഗഃ പരമാര്ഥലാഭാത് । തൂഷ്ണീം സമാസ്സ്വാത്മസുഖാനുഭൂത്യാ പൂര്ണാത്മനാ ബ്രഹ്മണി നിർവികല്പഃ ॥ 308॥

സമൂലകൃത്തോഽപി മഹാനഹം പുനഃ വ്യുല്ലേഖിതഃ സ്യാദ്യദി ചേതസാ ക്ഷണമ് । സംജീവ്യ വിക്ഷേപശതം കരോതി നഭസ്വതാ പ്രാവൃഷി വാരിദോ യഥാ ॥ 309॥

നിഗൃഹ്യ ശത്രോരഹമോഽവകാശഃ ക്വചിന്ന ദേയോ വിഷയാനുചിംതയാ । സ ഏവ സംജീവനഹേതുരസ്യ പ്രക്ഷീണജംബീരതരോരിവാംബു ॥ 310॥

ദേഹാത്മനാ സംസ്ഥിത ഏവ കാമീ വിലക്ഷണഃ കാമയിതാ കഥം സ്യാത് । അതോഽര്ഥസംധാനപരത്വമേവ ഭേദപ്രസക്ത്യാ ഭവബംധഹേതുഃ ॥ 311॥

കാര്യപ്രവര്ധനാദ്ബീജപ്രവൃദ്ധിഃ പരിദൃശ്യതേ । കാര്യനാശാദ്ബീജനാശസ്തസ്മാത്കാര്യം നിരോധയേത് ॥ 312॥

വാസനാവൃദ്ധിതഃ കാര്യം കാര്യവൃദ്ധ്യാ ച വാസനാ । വര്ധതേ സർവഥാ പുംസഃ സംസാരോ ന നിവര്തതേ ॥ 313॥

സംസാരബംധവിച്ഛിത്ത്യൈ തദ് ദ്വയം പ്രദഹേദ്യതിഃ । വാസനാവൃദ്ധിരേതാഭ്യാം ചിംതയാ ക്രിയയാ ബഹിഃ ॥ 314॥ (പാഠഭേദഃ - വാസനാ പ്രേര്യതേ ഹ്യംതഃ)

താഭ്യാം പ്രവര്ധമാനാ സാ സൂതേ സംസൃതിമാത്മനഃ । ത്രയാണാം ച ക്ഷയോപായഃ സർവാവസ്ഥാസു സർവദാ ॥ 315॥

സർവത്ര സർവതഃ സർവബ്രഹ്മമാത്രാവലോകനൈഃ । (പാഠഭേദഃ - മാത്രാവലോകനമ്) സദ്ഭാവവാസനാദാര്ഢ്യാത്തത്ത്രയം ലയമശ്നുതേ ॥ 316॥

ക്രിയാനാശേ ഭവേച്ചിംതാനാശോഽസ്മാദ്വാസനാക്ഷയഃ । വാസനാപ്രക്ഷയോ മോക്ഷഃ സാ ജീവന്മുക്തിരിഷ്യതേ ॥ 317॥ (പാഠഭേദഃ - സ)

സദ്വാസനാസ്ഫൂര്തിവിജൃംഭണേ സതി ഹ്യസൌ വിലീനാപ്യഹമാദിവാസനാ । (പാഠഭേദഃ - വിലീനാ ത്വഹമാദിവാസനാ) അതിപ്രകൃഷ്ടാപ്യരുണപ്രഭായാം വിലീയതേ സാധു യഥാ തമിസ്രാ ॥ 318॥

തമസ്തമഃകാര്യമനര്ഥജാലം ന ദൃശ്യതേ സത്യുദിതേ ദിനേശേ । തഥാഽദ്വയാനംദരസാനുഭൂതൌ നൈവാസ്തി ബംധോ ന ച ദുഃഖഗംധഃ ॥ 319॥

ദൃശ്യം പ്രതീതം പ്രവിലാപയന്സന് (പാഠഭേദഃ - പ്രവിലാപയന്സ്വയം) സന്മാത്രമാനംദഘനം വിഭാവയന് । സമാഹിതഃ സന്ബഹിരംതരം വാ കാലം നയേഥാഃ സതി കര്മബംധേ ॥ 320॥

പ്രമാദോ ബ്രഹ്മനിഷ്ഠായാം ന കര്തവ്യഃ കദാചന । പ്രമാദോ മൃത്യുരിത്യാഹ ഭഗവാന്ബ്രഹ്മണഃ സുതഃ ॥ 321॥

ന പ്രമാദാദനര്ഥോഽന്യോ ജ്ഞാനിനഃ സ്വസ്വരൂപതഃ । തതോ മോഹസ്തതോഽഹംധീസ്തതോ ബംധസ്തതോ വ്യഥാ ॥ 322॥

വിഷയാഭിമുഖം ദൃഷ്ട്വാ വിദ്വാംസമപി വിസ്മൃതിഃ । വിക്ഷേപയതി ധീദോഷൈര്യോഷാ ജാരമിവ പ്രിയമ് ॥ 323॥

യഥാപകൃഷ്ടം ശൈവാലം ക്ഷണമാത്രം ന തിഷ്ഠതി । ആവൃണോതി തഥാ മായാ പ്രാജ്ഞം വാപി പരാങ്മുഖമ് ॥ 324॥

ലക്ഷ്യച്യുതം ചേദ്യദി ചിത്തമീഷദ് ബഹിര്മുഖം സന്നിപതേത്തതസ്തതഃ । പ്രമാദതഃ പ്രച്യുതകേലികംദുകഃ സോപാനപംക്തൌ പതിതോ യഥാ തഥാ ॥ 325॥

വിഷയേഷ്വാവിശച്ചേതഃ സംകല്പയതി തദ്ഗുണാന് । സമ്യക്സംകല്പനാത്കാമഃ കാമാത്പുംസഃ പ്രവര്തനമ് ॥ 326॥

അതഃ പ്രമാദാന്ന പരോഽസ്തി മൃത്യുഃ വിവേകിനോ ബ്രഹ്മവിദഃ സമാധൌ । സമാഹിതഃ സിദ്ധിമുപൈതി സമ്യക് സമാഹിതാത്മാ ഭവ സാവധാനഃ ॥ 327॥

തതഃ സ്വരൂപവിഭ്രംശോ വിഭ്രഷ്ടസ്തു പതത്യധഃ । പതിതസ്യ വിനാ നാശം പുനര്നാരോഹ ഈക്ഷ്യതേ ॥ 328॥

സംകല്പം വര്ജയേത്തസ്മാത്സർവാനര്ഥസ്യ കാരണമ് । അപഥ്യാനി ഹി വസ്തൂനി വ്യാധിഗ്രസ്തോ യഥോത്സൃജേ । ജീവതോ യസ്യ കൈവല്യം വിദേഹേ സ ച കേവലഃ । യത്കിംചിത് പശ്യതോ ഭേദം ഭയം ബ്രൂതേ യജുഃശ്രുതിഃ ॥ 329॥

യദാ കദാ വാപി വിപശ്ചിദേഷ ബ്രഹ്മണ്യനംതേഽപ്യണുമാത്രഭേദമ് । പശ്യത്യഥാമുഷ്യ ഭയം തദൈവ യദ്വീക്ഷിതം ഭിന്നതയാ പ്രമാദാത് ॥ 330॥ (പാഠഭേദഃ - യദീക്ഷിതം)

ശ്രുതിസ്മൃതിന്യായശതൈര്നിഷിദ്ധേ ദൃശ്യേഽത്ര യഃ സ്വാത്മമതിം കരോതി । ഉപൈതി ദുഃഖോപരി ദുഃഖജാതം നിഷിദ്ധകര്താ സ മലിമ്ലുചോ യഥാ ॥ 331॥

സത്യാഭിസംധാനരതോ വിമുക്തോ മഹത്ത്വമാത്മീയമുപൈതി നിത്യമ് । മിഥ്യാഭിസംധാനരതസ്തു നശ്യേദ് ദൃഷ്ടം തദേതദ്യദചൌരചൌരയോഃ ॥ 332॥ (പാഠഭേദഃ - ചോരചോരയോഃ)

യതിരസദനുസംധിം ബംധഹേതും വിഹായ സ്വയമയമഹമസ്മീത്യാത്മദൃഷ്ട്യൈവ തിഷ്ഠേത് സുഖയതി നനു നിഷ്ഠാ ബ്രഹ്മണി സ്വാനുഭൂത്യാ ഹരതി പരമവിദ്യാകാര്യദുഃഖം പ്രതീതമ് ॥ 333॥

ബാഹ്യാനുസംധിഃ പരിവര്ധയേത്ഫലം (പാഠഭേദഃ - ബാഹ്യാഭിസംധിഃ) ദുർവാസനാമേവ തതസ്തതോഽധികാമ് । ജ്ഞാത്വാ വിവേകൈഃ പരിഹൃത്യ ബാഹ്യം സ്വാത്മാനുസംധിം വിദധീത നിത്യമ് ॥ 334॥

ബാഹ്യേ നിരുദ്ധേ മനസഃ പ്രസന്നതാ മനഃപ്രസാദേ പരമാത്മദര്ശനമ് । തസ്മിന്സുദൃഷ്ടേ ഭവബംധനാശോ ബഹിര്നിരോധഃ പദവീ വിമുക്തേഃ ॥ 335॥

കഃ പംഡിതഃ സന്സദസദ്വിവേകീ ശ്രുതിപ്രമാണഃ പരമാര്ഥദര്ശീ । ജാനന്ഹി കുര്യാദസതോഽവലംബം സ്വപാതഹേതോഃ ശിശുവന്മുമുക്ഷുഃ ॥ 336॥

ദേഹാദിസംസക്തിമതോ ന മുക്തിഃ മുക്തസ്യ ദേഹാദ്യഭിമത്യഭാവഃ । സുപ്തസ്യ നോ ജാഗരണം ന ജാഗ്രതഃ സ്വപ്നസ്തയോര്ഭിന്നഗുണാശ്രയത്വാത് ॥ 337॥

അംതര്ബഹിഃ സ്വം സ്ഥിരജംഗമേഷു ജ്ഞാത്വാഽഽത്മനാധാരതയാ വിലോക്യ । (പാഠഭേദഃ - ജ്ഞാനാത്മന്) ത്യക്താഖിലോപാധിരഖംഡരൂപഃ പൂര്ണാത്മനാ യഃ സ്ഥിത ഏഷ മുക്തഃ ॥ 338॥

സർവാത്മനാ ബംധവിമുക്തിഹേതുഃ സർവാത്മഭാവാന്ന പരോഽസ്തി കശ്ചിത് । ദൃശ്യാഗ്രഹേ സത്യുപപദ്യതേഽസൌ സർവാത്മഭാവോഽസ്യ സദാത്മനിഷ്ഠയാ ॥ 339॥

ദൃശ്യസ്യാഗ്രഹണം കഥം നു ഘടതേ ദേഹാത്മനാ തിഷ്ഠതോ ബാഹ്യാര്ഥാനുഭവപ്രസക്തമനസസ്തത്തത്ക്രിയാം കുർവതഃ । സന്ന്യസ്താഖിലധര്മകര്മവിഷയൈര്നിത്യാത്മനിഷ്ഠാപരൈഃ തത്ത്വജ്ഞൈഃ കരണീയമാത്മനി സദാനംദേച്ഛുഭിര്യത്നതഃ ॥ 340॥

സർവാത്മസിദ്ധയേ ഭിക്ഷോഃ കൃതശ്രവണകര്മണഃ । (പാഠഭേദഃ - സാർവാത്മ്യ) സമാധിം വിദധാത്യേഷാ ശാംതോ ദാംത ഇതി ശ്രുതിഃ ॥ 341॥

ആരൂഢശക്തേരഹമോ വിനാശഃ കര്തുന്ന ശക്യ സഹസാപി പംഡിതൈഃ । (പാഠഭേദഃ - കര്തും ന) യേ നിർവികല്പാഖ്യസമാധിനിശ്ചലാഃ താനംതരാഽനംതഭവാ ഹി വാസനാഃ ॥ 342॥

അഹംബുദ്ധ്യൈവ മോഹിന്യാ യോജയിത്വാഽഽവൃതേര്ബലാത് । വിക്ഷേപശക്തിഃ പുരുഷം വിക്ഷേപയതി തദ്ഗുണൈഃ ॥ 343॥

വിക്ഷേപശക്തിവിജയോ വിഷമോ വിധാതും നിഃശേഷമാവരണശക്തിനിവൃത്ത്യഭാവേ । ദൃഗ്ദൃശ്യയോഃ സ്ഫുടപയോജലവദ്വിഭാഗേ നശ്യേത്തദാവരണമാത്മനി ച സ്വഭാവാത് । നിഃസംശയേന ഭവതി പ്രതിബംധശൂന്യോ വിക്ഷേപണം ന ഹി തദാ യദി ചേന്മൃഷാര്ഥേ ॥ 344॥ (പാഠഭേദഃ - നിക്ഷേപണം)

സമ്യഗ്വിവേകഃ സ്ഫുടബോധജന്യോ വിഭജ്യ ദൃഗ്ദൃശ്യപദാര്ഥതത്ത്വമ് । ഛിനത്തി മായാകൃതമോഹബംധം യസ്മാദ്വിമുക്തസ്തു പുനര്ന സംസൃതിഃ ॥ 345॥ (പാഠഭേദഃ - വിമുക്തസ്യ)

പരാവരൈകത്വവിവേകവഹ്നിഃ ദഹത്യവിദ്യാഗഹനം ഹ്യശേഷമ് । കിം സ്യാത്പുനഃ സംസരണസ്യ ബീജം അദ്വൈതഭാവം സമുപേയുഷോഽസ്യ ॥ 346॥

ആവരണസ്യ നിവൃത്തിര്ഭവതി ഹി സമ്യക്പദാര്ഥദര്ശനതഃ । മിഥ്യാജ്ഞാനവിനാശസ്തദ്വിക്ഷേപജനിതദുഃഖനിവൃത്തിഃ ॥ 347॥

ഏതത്ത്രിതയം ദൃഷ്ടം സമ്യഗ്രജ്ജുസ്വരൂപവിജ്ഞാനാത് । തസ്മാദ്വസ്തുസതത്ത്വം ജ്ഞാതവ്യം ബംധമുക്തയേ വിദുഷാ ॥ 348॥

അയോഽഗ്നിയോഗാദിവ സത്സമന്വയാന് മാത്രാദിരൂപേണ വിജൃംഭതേ ധീഃ । തത്കാര്യമേതദ്ദ്വിതയം യതോ മൃഷാ (പാഠഭേദഃ - തത്കാര്യമേവ ത്രിതയം) ദൃഷ്ടം ഭ്രമസ്വപ്നമനോരഥേഷു ॥ 349॥

തതോ വികാരാഃ പ്രകൃതേരഹമ്മുഖാ ദേഹാവസാനാ വിഷയാശ്ച സർവേ । ക്ഷണേഽന്യഥാഭാവിതയാ ഹ്യമീഷാ- (പാഠഭേദഃ - ഭാവിന ഏഷ ആത്മാ) മസത്ത്വമാത്മാ തു കദാപി നാന്യഥാ ॥ 350॥ (പാഠഭേദഃ - മസത്ത്വമാത്മാ തു കദാപി)

നിത്യാദ്വയാഖംഡചിദേകരൂപോ ബുദ്ധ്യാദിസാക്ഷീ സദസദ്വിലക്ഷണഃ । അഹംപദപ്രത്യയലക്ഷിതാര്ഥഃ പ്രത്യക് സദാനംദഘനഃ പരാത്മാ ॥ 351॥

ഇത്ഥം വിപശ്ചിത്സദസദ്വിഭജ്യ നിശ്ചിത്യ തത്ത്വം നിജബോധദൃഷ്ട്യാ । ജ്ഞാത്വാ സ്വമാത്മാനമഖംഡബോധം തേഭ്യോ വിമുക്തഃ സ്വയമേവ ശാമ്യതി ॥ 352॥

അജ്ഞാനഹൃദയഗ്രംഥേര്നിഃശേഷവിലയസ്തദാ । സമാധിനാഽവികല്പേന യദാഽദ്വൈതാത്മദര്ശനമ് ॥ 353॥

ത്വമഹമിദമിതീയം കല്പനാ ബുദ്ധിദോഷാത് പ്രഭവതി പരമാത്മന്യദ്വയേ നിർവിശേഷേ । പ്രവിലസതി സമാധാവസ്യ സർവോ വികല്പോ വിലയനമുപഗച്ഛേദ്വസ്തുതത്ത്വാവധൃത്യാ ॥ 354॥

ശാംതോ ദാംതഃ പരമുപരതഃ ക്ഷാംതിയുക്തഃ സമാധിം കുർവന്നിത്യം കലയതി യതിഃ സ്വസ്യ സർവാത്മഭാവമ് । തേനാവിദ്യാതിമിരജനിതാന്സാധു ദഗ്ധ്വാ വികല്പാന് ബ്രഹ്മാകൃത്യാ നിവസതി സുഖം നിഷ്ക്രിയോ നിർവികല്പഃ ॥ 355॥

സമാഹിതാ യേ പ്രവിലാപ്യ ബാഹ്യം ശ്രോത്രാദി ചേതഃ സ്വമഹം ചിദാത്മനി । ത ഏവ മുക്താ ഭവപാശബംധൈഃ നാന്യേ തു പാരോക്ഷ്യകഥാഭിധായിനഃ ॥ 356॥

ഉപാധിഭേദാത്സ്വയമേവ ഭിദ്യതേ (പാഠഭേദഃ - യോഗാത്സ്വയമേവ) ചോപാധ്യപോഹേ സ്വയമേവ കേവലഃ । തസ്മാദുപാധേർവിലയായ വിദ്വാന് വസേത്സദാഽകല്പസമാധിനിഷ്ഠയാ ॥ 357॥

സതി സക്തോ നരോ യാതി സദ്ഭാവം ഹ്യേകനിഷ്ഠയാ । കീടകോ ഭ്രമരം ധ്യായന് ഭ്രമരത്വായ കല്പതേ ॥ 358॥

ക്രിയാംതരാസക്തിമപാസ്യ കീടകോ ധ്യായന്നലിത്വം ഹ്യലിഭാവമൃച്ഛതി । (പാഠഭേദഃ - ധ്യായന്യഥാലിം) തഥൈവ യോഗീ പരമാത്മതത്ത്വം ധ്യാത്വാ സമായാതി തദേകനിഷ്ഠയാ ॥ 359॥

അതീവ സൂക്ഷ്മം പരമാത്മതത്ത്വം ന സ്ഥൂലദൃഷ്ട്യാ പ്രതിപത്തുമര്ഹതി । സമാധിനാത്യംതസുസൂക്ഷ്മവൃത്ത്യാ ജ്ഞാതവ്യമാര്യൈരതിശുദ്ധബുദ്ധിഭിഃ ॥ 360॥

യഥാ സുവര്ണം പുടപാകശോധിതം ത്യക്ത്വാ മലം സ്വാത്മഗുണം സമൃച്ഛതി । തഥാ മനഃ സത്ത്വരജസ്തമോമലം ധ്യാനേന സംത്യജ്യ സമേതി തത്ത്വമ് ॥ 361॥

നിരംതരാഭ്യാസവശാത്തദിത്ഥം പക്വം മനോ ബ്രഹ്മണി ലീയതേ യദാ । തദാ സമാധിഃ സവികല്പവര്ജിതഃ (പാഠഭേദഃ - സ വികല്പവര്ജിതഃ) സ്വതോഽദ്വയാനംദരസാനുഭാവകഃ ॥ 362॥

സമാധിനാഽനേന സമസ്തവാസനാ- ഗ്രംഥേർവിനാശോഽഖിലകര്മനാശഃ । അംതര്ബഹിഃ സർവത ഏവ സർവദാ സ്വരൂപവിസ്ഫൂര്തിരയത്നതഃ സ്യാത് ॥ 363॥

ശ്രുതേഃ ശതഗുണം വിദ്യാന്മനനം മനനാദപി । നിദിധ്യാസം ലക്ഷഗുണമനംതം നിർവികല്പകമ് ॥ 364॥

നിർവികല്പകസമാധിനാ സ്ഫുടം ബ്രഹ്മതത്ത്വമവഗമ്യതേ ധ്രുവമ് । നാന്യഥാ ചലതയാ മനോഗതേഃ പ്രത്യയാംതരവിമിശ്രിതം ഭവേത് ॥ 365॥

അതഃ സമാധത്സ്വ യതേംദ്രിയഃ സന് നിരംതരം ശാംതമനാഃ പ്രതീചി । വിധ്വംസയ ധ്വാംതമനാദ്യവിദ്യയാ കൃതം സദേകത്വവിലോകനേന ॥ 366॥

യോഗസ്യ പ്രഥമദ്വാരം വാങ്നിരോധോഽപരിഗ്രഹഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രഥമം ദ്വാരം) നിരാശാ ച നിരീഹാ ച നിത്യമേകാംതശീലതാ ॥ 367॥

ഏകാംതസ്ഥിതിരിംദ്രിയോപരമണേ ഹേതുര്ദമശ്ചേതസഃ സംരോധേ കരണം ശമേന വിലയം യായാദഹംവാസനാ । തേനാനംദരസാനുഭൂതിരചലാ ബ്രാഹ്മീ സദാ യോഗിനഃ തസ്മാച്ചിത്തനിരോധ ഏവ സതതം കാര്യഃ പ്രയത്നോ മുനേഃ ॥ 368॥ പ്രയത്നാന്മുനേഃ വാചം നിയച്ഛാത്മനി തം നിയച്ഛ ബുദ്ധൌ ധിയം യച്ഛ ച ബുദ്ധിസാക്ഷിണി । തം ചാപി പൂര്ണാത്മനി നിർവികല്പേ വിലാപ്യ ശാംതിം പരമാം ഭജസ്വ ॥ 369॥

ദേഹപ്രാണേംദ്രിയമനോബുദ്ധ്യാദിഭിരുപാധിഭിഃ । യൈര്യൈർവൃത്തേഃസമായോഗസ്തത്തദ്ഭാവോഽസ്യ യോഗിനഃ ॥ 370॥

തന്നിവൃത്ത്യാ മുനേഃ സമ്യക് സർവോപരമണം സുഖമ് । സംദൃശ്യതേ സദാനംദരസാനുഭവവിപ്ലവഃ ॥ 371॥

അംതസ്ത്യാഗോ ബഹിസ്ത്യാഗോ വിരക്തസ്യൈവ യുജ്യതേ । ത്യജത്യംതര്ബഹിഃസംഗം വിരക്തസ്തു മുമുക്ഷയാ ॥ 372॥

ബഹിസ്തു വിഷയൈഃ സംഗം തഥാംതരഹമാദിഭിഃ । (പാഠഭേദഃ - സംഗഃ) വിരക്ത ഏവ ശക്നോതി ത്യക്തും ബ്രഹ്മണി നിഷ്ഠിതഃ ॥ 373॥

വൈരാഗ്യബോധൌ പുരുഷസ്യ പക്ഷിവത് പക്ഷൌ വിജാനീഹി വിചക്ഷണ ത്വമ് । വിമുക്തിസൌധാഗ്രലതാധിരോഹണം താഭ്യാം വിനാ നാന്യതരേണ സിധ്യതി ॥ 374॥

അത്യംതവൈരാഗ്യവതഃ സമാധിഃ സമാഹിതസ്യൈവ ദൃഢപ്രബോധഃ । പ്രബുദ്ധതത്ത്വസ്യ ഹി ബംധമുക്തിഃ മുക്താത്മനോ നിത്യസുഖാനുഭൂതിഃ ॥ 375॥

വൈരാഗ്യാന്ന പരം സുഖസ്യ ജനകം പശ്യാമി വശ്യാത്മനഃ തച്ചേച്ഛുദ്ധതരാത്മബോധസഹിതം സ്വാരാജ്യസാമ്രാജ്യധുക് । ഏതദ്ദ്വാരമജസ്രമുക്തിയുവതേര്യസ്മാത്ത്വമസ്മാത്പരം സർവത്രാസ്പൃഹയാ സദാത്മനി സദാ പ്രജ്ഞാം കുരു ശ്രേയസേ ॥ 376॥

ആശാം ഛിംദ്ധി വിഷോപമേഷു വിഷയേഷ്വേഷൈവ മൃത്യോഃ കൃതി- (പാഠഭേദഃ - മൃത്യോഃ സൃതി) സ്ത്യക്ത്വാ ജാതികുലാശ്രമേഷ്വഭിമതിം മുംചാതിദൂരാത്ക്രിയാഃ । ദേഹാദാവസതി ത്യജാത്മധിഷണാം പ്രജ്ഞാം കുരുഷ്വാത്മനി ത്വം ദ്രഷ്ടാസ്യമനോഽസി നിര്ദ്വയപരം ബ്രഹ്മാസി യദ്വസ്തുതഃ ॥ 377॥ (പാഠഭേദഃ - ദ്രഷ്ടാസ്യമലോ)

ലക്ഷ്യേ ബ്രഹ്മണി മാനസം ദൃഢതരം സംസ്ഥാപ്യ ബാഹ്യേംദ്രിയം സ്വസ്ഥാനേ വിനിവേശ്യ നിശ്ചലതനുശ്ചോപേക്ഷ്യ ദേഹസ്ഥിതിമ് । ബ്രഹ്മാത്മൈക്യമുപേത്യ തന്മയതയാ ചാഖംഡവൃത്ത്യാഽനിശം ബ്രഹ്മാനംദരസം പിബാത്മനി മുദാ ശൂന്യൈഃ കിമന്യൈര്ഭൃശമ് ॥ 378॥ (പാഠഭേദഃ - കിമന്യൈര്ഭ്രമൈഃ)

അനാത്മചിംതനം ത്യക്ത്വാ കശ്മലം ദുഃഖകാരണമ് । ചിംതയാത്മാനമാനംദരൂപം യന്മുക്തികാരണമ് ॥ 379॥

ഏഷ സ്വയംജ്യോതിരശേഷസാക്ഷീ വിജ്ഞാനകോശോ വിലസത്യജസ്രമ് । വിജ്ഞാനകോശേ ലക്ഷ്യം വിധായൈനമസദ്വിലക്ഷണ- മഖംഡവൃത്ത്യാഽഽത്മതയാഽനുഭാവയ ॥ 380॥

ഏതമച്ഛിന്നയാ വൃത്ത്യാ പ്രത്യയാംതരശൂന്യയാ । ഉല്ലേഖയന്വിജാനീയാത്സ്വസ്വരൂപതയാ സ്ഫുടമ് ॥ 381॥

അത്രാത്മത്വം ദൃഢീകുർവന്നഹമാദിഷു സംത്യജന് । ഉദാസീനതയാ തേഷു തിഷ്ഠേത്സ്ഫുടഘടാദിവത് ॥ 382॥ (പാഠഭേദഃ - തിഷ്ഠേദ്ഘടപടാദിവത്)

വിശുദ്ധമംതഃകരണം സ്വരൂപേ നിവേശ്യ സാക്ഷിണ്യവബോധമാത്രേ । ശനൈഃ ശനൈര്നിശ്ചലതാമുപാനയന് പൂര്ണം സ്വമേവാനുവിലോകയേത്തതഃ ॥ 383॥ (പാഠഭേദഃ - പൂര്ണത്വമേവാനു)

ദേഹേംദ്രിയപ്രാണമനോഽഹമാദിഭിഃ സ്വാജ്ഞാനക്ലൃപ്തൈരഖിലൈരുപാധിഭിഃ । വിമുക്തമാത്മാനമഖംഡരൂപം പൂര്ണം മഹാകാശമിവാവലോകയേത് ॥ 384॥

ഘടകലശകുസൂലസൂചിമുഖ്യൈഃ ഗഗനമുപാധിശതൈർവിമുക്തമേകമ് । ഭവതി ന വിവിധം തഥൈവ ശുദ്ധം പരമഹമാദിവിമുക്തമേകമേവ ॥ 385॥

ബ്രഹ്മാദിസ്തംബപര്യംതാ മൃഷാമാത്രാ ഉപാധയഃ । (പാഠഭേദഃ - ബ്രഹ്മാദ്യാഃ സ്തംബ) തതഃ പൂര്ണം സ്വമാത്മാനം പശ്യേദേകാത്മനാ സ്ഥിതമ് ॥ 386॥

യത്ര ഭ്രാംത്യാ കല്പിതം തദ്വിവേകേ (പാഠഭേദഃ - യദ്വിവേകേ) തത്തന്മാത്രം നൈവ തസ്മാദ്വിഭിന്നമ് । ഭ്രാംതേര്നാശേ ഭാതി ദൃഷ്ടാഹിതത്ത്വം (പാഠഭേദഃ - ഭ്രാംതിദൃഷ്ടാ) രജ്ജുസ്തദ്വദ്വിശ്വമാത്മസ്വരൂപമ് ॥ 387॥

സ്വയം ബ്രഹ്മാ സ്വയം വിഷ്ണുഃ സ്വയമിംദ്രഃ സ്വയം ശിവഃ । സ്വയം വിശ്വമിദം സർവം സ്വസ്മാദന്യന്ന കിംചന ॥ 388॥

അംതഃ സ്വയം ചാപി ബഹിഃ സ്വയം ച സ്വയം പുരസ്താത് സ്വയമേവ പശ്ചാത് । സ്വയം ഹ്യാവാച്യാം സ്വയമപ്യുദീച്യാം (പാഠഭേദഃ - ഹ്യവാച്യാം) തഥോപരിഷ്ടാത്സ്വയമപ്യധസ്താത് ॥ 389॥

തരംഗഫേനഭ്രമബുദ്ബുദാദി സർവം സ്വരൂപേണ ജലം യഥാ തഥാ । ചിദേവ ദേഹാദ്യഹമംതമേതത് സർവം ചിദേവൈകരസം വിശുദ്ധമ് ॥ 390॥

സദേവേദം സർവം ജഗദവഗതം വാങ്മനസയോഃ സതോഽന്യന്നാസ്ത്യേവ പ്രകൃതിപരസീമ്നി സ്ഥിതവതഃ । പൃഥക് കിം മൃത്സ്നായാഃ കലശഘടകുംഭാദ്യവഗതം വദത്യേഷ ഭ്രാംതസ്ത്വമഹമിതി മായാമദിരയാ ॥ 391॥

ക്രിയാസമഭിഹാരേണ യത്ര നാന്യദിതി ശ്രുതിഃ । ബ്രവീതി ദ്വൈതരാഹിത്യം മിഥ്യാധ്യാസനിവൃത്തയേ ॥ 392॥

ആകാശവന്നിര്മലനിർവികല്പം (പാഠഭേദഃ - നിർവികല്പ) നിഃസീമനിഃസ്പംദനനിർവികാരമ് । അംതര്ബഹിഃശൂന്യമനന്യമദ്വയം സ്വയം പരം ബ്രഹ്മ കിമസ്തി ബോധ്യമ് ॥ 393॥

വക്തവ്യം കിമു വിദ്യതേഽത്ര ബഹുധാ ബ്രഹ്മൈവ ജീവഃ സ്വയം ബ്രഹ്മൈതജ്ജഗദാതതം നു സകലം ബ്രഹ്മാദ്വിതീയം ശ്രുതിഃ । (പാഠഭേദഃ - ജഗദാപരാണു സകലം) ബ്രഹ്മൈവാഹമിതി പ്രബുദ്ധമതയഃ സംത്യക്തബാഹ്യാഃ സ്ഫുടം ബ്രഹ്മീഭൂയ വസംതി സംതതചിദാനംദാത്മനൈതദ്ധ്രുവമ് ॥ 394॥ (പാഠഭേദഃ - ആനംദാത്മനൈവ ധ്രുവമ്)

ജഹി മലമയകോശേഽഹംധിയോത്ഥാപിതാശാം പ്രസഭമനിലകല്പേ ലിംഗദേഹേഽപി പശ്ചാത് । നിഗമഗദിതകീര്തിം നിത്യമാനംദമൂര്തിം സ്വയമിതി പരിചീയ ബ്രഹ്മരൂപേണ തിഷ്ഠ ॥ 395॥

ശവാകാരം യാവദ്ഭജതി മനുജസ്താവദശുചിഃ പരേഭ്യഃ സ്യാത്ക്ലേശോ ജനനമരണവ്യാധിനിലയഃ । (പാഠഭേദഃ - വ്യാധിനിരയാഃ) യദാത്മാനം ശുദ്ധം കലയതി ശിവാകാരമചലമ് തദാ തേഭ്യോ മുക്തോ ഭവതി ഹി തദാഹ ശ്രുതിരപി ॥ 396॥

സ്വാത്മന്യാരോപിതാശേഷാഭാസവസ്തുനിരാസതഃ । സ്വയമേവ പരം ബ്രഹ്മ പൂര്ണമദ്വയമക്രിയമ് ॥ 397॥

സമാഹിതായാം സതി ചിത്തവൃത്തൌ പരാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിർവികല്പേ । ന ദൃശ്യതേ കശ്ചിദയം വികല്പഃ പ്രജല്പമാത്രഃ പരിശിഷ്യതേ യതഃ ॥ 398॥ (പാഠഭേദഃ - തതഃ)

അസത്കല്പോ വികല്പോഽയം വിശ്വമിത്യേകവസ്തുനി । നിർവികാരേ നിരാകാരേ നിർവിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 399॥

ദ്രഷ്ടുദര്ശനദൃശ്യാദിഭാവശൂന്യൈകവസ്തുനി । (പാഠഭേദഃ - ദ്രഷ്ടൃദര്ശന) നിർവികാരേ നിരാകാരേ നിർവിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 400॥

കല്പാര്ണവ ഇവാത്യംതപരിപൂര്ണൈകവസ്തുനി । നിർവികാരേ നിരാകാരേ നിർവിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 401॥

തേജസീവ തമോ യത്ര പ്രലീനം ഭ്രാംതികാരണമ് । (പാഠഭേദഃ - യത്ര വിലീനം) അദ്വിതീയേ പരേ തത്ത്വേ നിർവിശേഷേ ഭിദാ കുതഃ ॥ 402॥

ഏകാത്മകേ പരേ തത്ത്വേ ഭേദവാര്താ കഥം വസേത് । (പാഠഭേദഃ - കഥം ഭവേത്) സുഷുപ്തൌ സുഖമാത്രായാം ഭേദഃ കേനാവലോകിതഃ ॥ 403॥

ന ഹ്യസ്തി വിശ്വം പരതത്ത്വബോധാത് സദാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിർവികല്പേ । കാലത്രയേ നാപ്യഹിരീക്ഷിതോ ഗുണേ ന ഹ്യംബുബിംദുര്മൃഗതൃഷ്ണികായാമ് ॥ 404॥

മായാമാത്രമിദം ദ്വൈതമദ്വൈതം പരമാര്ഥതഃ । ഇതി ബ്രൂതേ ശ്രുതിഃ സാക്ഷാത്സുഷുപ്താവനുഭൂയതേ ॥ 405॥

അനന്യത്വമധിഷ്ഠാനാദാരോപ്യസ്യ നിരീക്ഷിതമ് । പംഡിതൈ രജ്ജുസര്പാദൌ വികല്പോ ഭ്രാംതിജീവനഃ ॥ 406॥

ചിത്തമൂലോ വികല്പോഽയം ചിത്താഭാവേ ന കശ്ചന । അതശ്ചിത്തം സമാധേഹി പ്രത്യഗ്രൂപേ പരാത്മനി ॥ 407॥

കിമപി സതതബോധം കേവലാനംദരൂപം നിരുപമമതിവേലം നിത്യമുക്തം നിരീഹമ് । നിരവധിഗഗനാഭം നിഷ്കലം നിർവികല്പം ഹൃദി കലയതി വിദ്വാന് ബ്രഹ്മ പൂര്ണം സമാധൌ ॥ 408॥

പ്രകൃതിവികൃതിശൂന്യം ഭാവനാതീതഭാവം സമരസമസമാനം മാനസംബംധദൂരമ് । നിഗമവചനസിദ്ധം നിത്യമസ്മത്പ്രസിദ്ധം ഹൃദി കലയതി വിദ്വാന് ബ്രഹ്മ പൂര്ണം സമാധൌ ॥ 409॥

അജരമമരമസ്താഭാവവസ്തുസ്വരൂപം (പാഠഭേദഃ - ഭാസവസ്തു) സ്തിമിതസലിലരാശിപ്രഖ്യമാഖ്യാവിഹീനമ് । ശമിതഗുണവികാരം ശാശ്വതം ശാംതമേകം ഹൃദി കലയതി വിദ്വാന് ബ്രഹ്മ പൂര്ണം സമാധൌ ॥ 410॥

സമാഹിതാംതഃകരണഃ സ്വരൂപേ വിലോകയാത്മാനമഖംഡവൈഭവമ് । വിച്ഛിംദ്ധി ബംധം ഭവഗംധഗംധിതം (പാഠഭേദഃ - ഗംധഗംധിലം) യത്നേന പുംസ്ത്വം സഫലീകുരുഷ്വ ॥ 411-

സർവോപാധിവിനിര്മുക്തം സച്ചിദാനംദമദ്വയമ് । ഭാവയാത്മാനമാത്മസ്ഥം ന ഭൂയഃ കല്പസേഽധ്വനേ ॥ 412॥

ഛായേവ പുംസഃ പരിദൃശ്യമാന- മാഭാസരൂപേണ ഫലാനുഭൂത്യാ । ശരീരമാരാച്ഛവവന്നിരസ്തം പുനര്ന സംധത്ത ഇദം മഹാത്മാ ॥ 413॥

സതതവിമലബോധാനംദരൂപം സമേത്യ (പാഠഭേദഃ - സ്വമേത്യ) ത്യജ ജഡമലരൂപോപാധിമേതം സുദൂരേ । അഥ പുനരപി നൈഷ സ്മര്യതാം വാംതവസ്തു (പാഠഭേദഃ - പുനരപി നൈവ) സ്മരണവിഷയഭൂതം കല്പതേ കുത്സനായ ॥ 414॥

സമൂലമേതത്പരിദാഹ്യ വഹ്നൌ (പാഠഭേദഃ - പരിദഹ്യ) സദാത്മനി ബ്രഹ്മണി നിർവികല്പേ । തതഃ സ്വയം നിത്യവിശുദ്ധബോധാ- നംദാത്മനാ തിഷ്ഠതി വിദ്വരിഷ്ഠഃ ॥ 415॥

പ്രാരബ്ധസൂത്രഗ്രഥിതം ശരീരം പ്രയാതു വാ തിഷ്ഠതു ഗോരിവ സ്രക് । ന തത്പുനഃ പശ്യതി തത്ത്വവേത്താ- ഽഽനംദാത്മനി ബ്രഹ്മണി ലീനവൃത്തിഃ ॥ 416॥

അഖംഡാനംദമാത്മാനം വിജ്ഞായ സ്വസ്വരൂപതഃ । കിമിച്ഛന് കസ്യ വാ ഹേതോര്ദേഹം പുഷ്ണാതി തത്ത്വവിത് ॥ 417॥

സംസിദ്ധസ്യ ഫലം ത്വേതജ്ജീവന്മുക്തസ്യ യോഗിനഃ । ബഹിരംതഃ സദാനംദരസാസ്വാദനമാത്മനി ॥ 418॥

വൈരാഗ്യസ്യ ഫലം ബോധോ ബോധസ്യോപരതിഃ ഫലമ് । സ്വാനംദാനുഭവാച്ഛാംതിരേഷൈവോപരതേഃ ഫലമ് ॥ 419॥

യദ്യുത്തരോത്തരാഭാവഃ പൂർവപൂർവംതു നിഷ്ഫലമ് । നിവൃത്തിഃ പരമാ തൃപ്തിരാനംദോഽനുപമഃ സ്വതഃ ॥ 420॥

ദൃഷ്ടദുഃഖേഷ്വനുദ്വേഗോ വിദ്യായാഃ പ്രസ്തുതം ഫലമ് । യത്കൃതം ഭ്രാംതിവേലായാം നാനാ കര്മ ജുഗുപ്സിതമ് । പശ്ചാന്നരോ വിവേകേന തത്കഥം കര്തുമര്ഹതി ॥ 421॥

വിദ്യാഫലം സ്യാദസതോ നിവൃത്തിഃ പ്രവൃത്തിരജ്ഞാനഫലം തദീക്ഷിതമ് । തജ്ജ്ഞാജ്ഞയോര്യന്മൃഗതൃഷ്ണികാദൌ നോചേദ്വിദാം ദൃഷ്ടഫലം കിമസ്മാത് ॥ 422॥ (പാഠഭേദഃ - നോചേദ്വിദോ)

അജ്ഞാനഹൃദയഗ്രംഥേർവിനാശോ യദ്യശേഷതഃ । അനിച്ഛോർവിഷയഃ കിം നു പ്രവൃത്തേഃ കാരണം സ്വതഃ ॥ 423॥ (പാഠഭേദഃ - വിദുഷഃ കിം)

വാസനാനുദയോ ഭോഗ്യേ വൈരാഗ്യസ്യ തദാവധിഃ । അഹംഭാവോദയാഭാവോ ബോധസ്യ പരമാവധിഃ । ലീനവൃത്തൈരനുത്പത്തിര്മര്യാദോപരതേസ്തു സാ ॥ 424॥ (പാഠഭേദഃ - വൃത്തേര)

ബ്രഹ്മാകാരതയാ സദാ സ്ഥിതതയാ നിര്മുക്തബാഹ്യാര്ഥധീ- രന്യാവേദിതഭോഗ്യഭോഗകലനോ നിദ്രാലുവദ്ബാലവത് । സ്വപ്നാലോകിതലോകവജ്ജഗദിദം പശ്യന്ക്വചില്ലബ്ധധീ- രാസ്തേ കശ്ചിദനംതപുണ്യഫലഭുഗ്ധന്യഃ സ മാന്യോ ഭുവി ॥ 425॥

സ്ഥിതപ്രജ്ഞോ യതിരയം യഃ സദാനംദമശ്നുതേ । ബ്രഹ്മണ്യേവ വിലീനാത്മാ നിർവികാരോ വിനിഷ്ക്രിയഃ ॥ 426॥

ബ്രഹ്മാത്മനോഃ ശോധിതയോരേകഭാവാവഗാഹിനീ । നിർവികല്പാ ച ചിന്മാത്രാ വൃത്തിഃ പ്രജ്ഞേതി കഥ്യതേ । സുസ്ഥിതാഽസൌ ഭവേദ്യസ്യ സ്ഥിതപ്രജ്ഞഃ സ ഉച്യതേ ॥ 427॥

യസ്യ സ്ഥിതാ ഭവേത്പ്രജ്ഞാ യസ്യാനംദോ നിരംതരഃ । പ്രപംചോ വിസ്മൃതപ്രായഃ സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 428॥

ലീനധീരപി ജാഗര്തി ജാഗ്രദ്ധര്മവിവര്ജിതഃ । ബോധോ നിർവാസനോ യസ്യ സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 429॥

ശാംതസംസാരകലനഃ കലാവാനപി നിഷ്കലഃ । യസ്യ ചിത്തം വിനിശ്ചിംതം സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 430॥ (പാഠഭേദഃ - യഃ സചിത്തോഽപി നിശ്ചിത്തഃ)

വര്തമാനേഽപി ദേഹേഽസ്മിംഛായാവദനുവര്തിനി । അഹംതാമമതാഽഭാവോ ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 431॥

അതീതാനനുസംധാനം ഭവിഷ്യദവിചാരണമ് । ഔദാസീന്യമപി പ്രാപ്തം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 432॥ (പാഠഭേദഃ - പ്രാപ്തേ)

ഗുണദോഷവിശിഷ്ടേഽസ്മിന്സ്വഭാവേന വിലക്ഷണേ । സർവത്ര സമദര്ശിത്വം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 433॥

ഇഷ്ടാനിഷ്ടാര്ഥസംപ്രാപ്തൌ സമദര്ശിതയാഽഽത്മനി । ഉഭയത്രാവികാരിത്വം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 434॥

ബ്രഹ്മാനംദരസാസ്വാദാസക്തചിത്തതയാ യതേഃ । അംതര്ബഹിരവിജ്ഞാനം ജീവന്മുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ॥ 435॥

ദേഹേംദ്രിയാദൌ കര്തവ്യേ മമാഹംഭാവവര്ജിതഃ । ഔദാസീന്യേന യസ്തിഷ്ഠേത്സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 436॥ (പാഠഭേദഃ - സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ)

വിജ്ഞാത ആത്മനോ യസ്യ ബ്രഹ്മഭാവഃ ശ്രുതേര്ബലാത് । ഭവബംധവിനിര്മുക്തഃ സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 437॥ (പാഠഭേദഃ - സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ)

ദേഹേംദ്രിയേഷ്വഹംഭാവ ഇദംഭാവസ്തദന്യകേ । യസ്യ നോ ഭവതഃ ക്വാപി സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥ 438॥

ജീവേശോഭയസംസാരരൂപദുർവാസനോജ്ഝിതാ । സാ സർവദാ ഭവേദ്യസ്യ സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ ॥

ന പ്രത്യഗ്ബ്രഹ്മണോര്ഭേദം കദാപി ബ്രഹ്മസര്ഗയോഃ । പ്രജ്ഞയാ യോ വിജാനിതി സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 439॥ (പാഠഭേദഃ - സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ) സാധുഭിഃ പൂജ്യമാനേഽസ്മിന്പീഡ്യമാനേഽപി ദുര്ജനൈഃ । സമഭാവോ ഭവേദ്യസ്യ സ ജീവന്മുക്തലക്ഷണഃ ॥ 440॥ (പാഠഭേദഃ - സ ജീവന്മുക്ത ഇഷ്യതേ)

യത്ര പ്രവിഷ്ടാ വിഷയാഃ പരേരിതാ നദീപ്രവാഹാ ഇവ വാരിരാശൌ । ലിനംതി സന്മാത്രതയാ ന വിക്രിയാം ഉത്പാദയംത്യേഷ യതിർവിമുക്തഃ ॥ 441॥

വിജ്ഞാതബ്രഹ്മതത്ത്വസ്യ യഥാപൂർവം ന സംസൃതിഃ । അസ്തി ചേന്ന സ വിജ്ഞാതബ്രഹ്മഭാവോ ബഹിര്മുഖഃ ॥ 442॥

പ്രാചീനവാസനാവേഗാദസൌ സംസരതീതി ചേത് । ന സദേകത്വവിജ്ഞാനാന്മംദീ ഭവതി വാസനാ ॥ 443॥

അത്യംതകാമുകസ്യാപി വൃത്തിഃ കുംഠതി മാതരി । തഥൈവ ബ്രഹ്മണി ജ്ഞാതേ പൂര്ണാനംദേ മനീഷിണഃ ॥ 444॥

നിദിധ്യാസനശീലസ്യ ബാഹ്യപ്രത്യയ ഈക്ഷ്യതേ । ബ്രവീതി ശ്രുതിരേതസ്യ പ്രാരബ്ധം ഫലദര്ശനാത് ॥ 445॥

സുഖാദ്യനുഭവോ യാവത്താവത്പ്രാരബ്ധമിഷ്യതേ । ഫലോദയഃ ക്രിയാപൂർവോ നിഷ്ക്രിയോ ന ഹി കുത്രചിത് ॥ 446॥

അഹം ബ്രഹ്മേതി വിജ്ഞാനാത്കല്പകോടിശതാര്ജിതമ് । സംചിതം വിലയം യാതി പ്രബോധാത്സ്വപ്നകര്മവത് ॥ 447॥

യത്കൃതം സ്വപ്നവേലായാം പുണ്യം വാ പാപമുല്ബണമ് । സുപ്തോത്ഥിതസ്യ കിംതത്സ്യാത്സ്വര്ഗായ നരകായ വാ ॥ 448॥

സ്വമസംഗമുദാസീനം പരിജ്ഞായ നഭോ യഥാ । ന ശ്ലിഷ്യതി ച യത്കിംചിത്കദാചിദ്ഭാവികര്മഭിഃ ॥ 449॥ (പാഠഭേദഃ - ശ്ലിഷ്യതേ യതിഃ കിംചിത്)

ന നഭോ ഘടയോഗേന സുരാഗംധേന ലിപ്യതേ । തഥാത്മോപാധിയോഗേന തദ്ധര്മൈര്നൈവ ലിപ്യതേ ॥ 450॥

ജ്ഞാനോദയാത്പുരാരബ്ധം കര്മജ്ഞാനാന്ന നശ്യതി । അദത്വാ സ്വഫലം ലക്ഷ്യമുദ്ദിശ്യോത്സൃഷ്ടബാണവത് ॥ 451॥

വ്യാഘ്രബുദ്ധ്യാ വിനിര്മുക്തോ ബാണഃ പശ്ചാത്തു ഗോമതൌ । ന തിഷ്ഠതി ഛിനത്യേവ ലക്ഷ്യം വേഗേന നിര്ഭരമ് ॥ 452॥

പ്രാരബ്ധം ബലവത്തരം ഖലു വിദാം ഭോഗേന തസ്യ ക്ഷയഃ സമ്യഗ്ജ്ഞാനഹുതാശനേന വിലയഃ പ്രാക്സംചിതാഗാമിനാമ് । ബ്രഹ്മാത്മൈക്യമവേക്ഷ്യ തന്മയതയാ യേ സർവദാ സംസ്ഥിതാഃ തേഷാം തത്ത്രിതയം നഹി ക്വചിദപി ബ്രഹ്മൈവ തേ നിര്ഗുണമ് ॥ 453॥

ഉപാധിതാദാത്മ്യവിഹീനകേവല- ബ്രഹ്മാത്മനൈവാത്മനി തിഷ്ഠതോ മുനേഃ । പ്രാരബ്ധസദ്ഭാവകഥാ ന യുക്താ സ്വപ്നാര്ഥസംബംധകഥേവ ജാഗ്രതഃ ॥ 454॥

ന ഹി പ്രബുദ്ധഃ പ്രതിഭാസദേഹേ ദേഹോപയോഗിന്യപി ച പ്രപംചേ । കരോത്യഹംതാം മമതാമിദംതാം കിംതു സ്വയം തിഷ്ഠതി ജാഗരേണ ॥ 455॥

ന തസ്യ മിഥ്യാര്ഥസമര്ഥനേച്ഛാ ന സംഗ്രഹസ്തജ്ജഗതോഽപി ദൃഷ്ടഃ । തത്രാനുവൃത്തിര്യദി ചേന്മൃഷാര്ഥേ ന നിദ്രയാ മുക്ത ഇതീഷ്യതേ ധ്രുവമ് ॥ 456॥

തദ്വത്പരേ ബ്രഹ്മണി വര്തമാനഃ സദാത്മനാ തിഷ്ഠതി നാന്യദീക്ഷതേ । സ്മൃതിര്യഥാ സ്വപ്നവിലോകിതാര്ഥേ തഥാ വിദഃ പ്രാശനമോചനാദൌ ॥ 457॥

കര്മണാ നിര്മിതോ ദേഹഃ പ്രാരബ്ധം തസ്യ കല്പ്യതാമ് । നാനാദേരാത്മനോ യുക്തം നൈവാത്മാ കര്മനിര്മിതഃ ॥ 458॥

അജോ നിത്യഃ ശാശ്വത ഇതി ബ്രൂതേ ശ്രുതിരമോഘവാക് । (പാഠഭേദഃ - അജോ നിത്യ ഇതി ബ്രൂതേ ശ്രുതിരേഷാ ത്വമോഘവാക്) തദാത്മനാ തിഷ്ഠതോഽസ്യ കുതഃ പ്രാരബ്ധകല്പനാ ॥ 459॥

പ്രാരബ്ധം സിധ്യതി തദാ യദാ ദേഹാത്മനാ സ്ഥിതിഃ । ദേഹാത്മഭാവോ നൈവേഷ്ടഃ പ്രാരബ്ധം ത്യജ്യതാമതഃ ॥ 460॥

ശരീരസ്യാപി പ്രാരബ്ധകല്പനാ ഭ്രാംതിരേവ ഹി । അധ്യസ്തസ്യ കുതഃ സത്ത്വമസത്യസ്യ കുതോ ജനിഃ । (പാഠഭേദഃ - സത്ത്വമസത്ത്വസ്യ) അജാതസ്യ കുതോ നാശഃ പ്രാരബ്ധമസതഃ കുതഃ ॥ 461॥

ജ്ഞാനേനാജ്ഞാനകാര്യസ്യ സമൂലസ്യ ലയോ യദി । തിഷ്ഠത്യയം കഥം ദേഹ ഇതി ശംകാവതോ ജഡാന് ॥ 462॥

സമാധാതും ബാഹ്യദൃഷ്ട്യാ പ്രാരബ്ധം വദതി ശ്രുതിഃ । ന തു ദേഹാദിസത്യത്വബോധനായ വിപശ്ചിതാമ് । യതഃ ശ്രുതേരഭിപ്രായഃ പരമാര്ഥൈകഗോചരഃ ॥ 463॥

പരിപൂര്ണമനാദ്യംതമപ്രമേയമവിക്രിയമ് । ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിംചന ॥ 464॥

സദ്ഘനം ചിദ്ഘനം നിത്യമാനംദഘനമക്രിയമ് । ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിംചന ॥ 465॥

പ്രത്യഗേകരസം പൂര്ണമനംതം സർവതോമുഖമ് । ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിംചന ॥ 466॥

അഹേയമനുപാദേയമനാദേയമനാശ്രയമ് । മനാധേയമനാ ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിംചന ॥ 467॥

നിര്ഗുണം നിഷ്കലം സൂക്ഷ്മം നിർവികല്പം നിരംജനമ് । ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിംചന ॥ 468॥

അനിരൂപ്യ സ്വരൂപം യന്മനോവാചാമഗോചരമ് । ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിംചന ॥ 469॥

സത്സമൃദ്ധം സ്വതഃസിദ്ധം ശുദ്ധം ബുദ്ധമനീദൃശമ് । ഏകമേവാദ്വയം ബ്രഹ്മ നേഹ നാനാസ്തി കിംചന ॥ 470॥

നിരസ്തരാഗാ വിനിരസ്തഭോഗാഃ (പാഠഭേദഃ - നിരപാസ്തഭോഗാഃ) ശാംതാഃ സുദാംതാ യതയോ മഹാംതഃ । വിജ്ഞായ തത്ത്വം പരമേതദംതേ പ്രാപ്താഃ പരാം നിർവൃതിമാത്മയോഗാത് ॥ 471॥

ഭവാനപീദം പരതത്ത്വമാത്മനഃ സ്വരൂപമാനംദഘനം വിചാര്യ । (പാഠഭേദഃ - നിചായ്യ) വിധൂയ മോഹം സ്വമനഃപ്രകല്പിതം മുക്തഃ കൃതാര്ഥോ ഭവതു പ്രബുദ്ധഃ ॥ 472॥

സമാധിനാ സാധുവിനിശ്ചലാത്മനാ (പാഠഭേദഃ - സുനിശ്ചലാത്മനാ) പശ്യാത്മതത്ത്വം സ്ഫുടബോധചക്ഷുഷാ । നിഃസംശയം സമ്യഗവേക്ഷിതശ്ചേ- ച്ഛ്രുതഃ പദാര്ഥോ ന പുനർവികല്പ്യതേ ॥ 473॥ (പാഠഭേദഃ - പുനർവികല്പതേ)

സ്വസ്യാവിദ്യാബംധസംബംധമോക്ഷാ- ത്സത്യജ്ഞാനാനംദരൂപാത്മലബ്ധൌ । ശാസ്ത്രം യുക്തിര്ദേശികോക്തിഃ പ്രമാണം ചാംതഃസിദ്ധാ സ്വാനുഭൂതിഃ പ്രമാണമ് ॥ 474॥

ബംധോ മോക്ഷശ്ച തൃപ്തിശ്ച ചിംതാഽഽരോഗ്യക്ഷുധാദയഃ । സ്വേനൈവ വേദ്യാ യജ്ജ്ഞാനം പരേഷാമാനുമാനികമ് ॥ 475॥

തടസ്ഥിതാ ബോധയംതി ഗുരവഃ ശ്രുതയോ യഥാ । പ്രജ്ഞയൈവ തരേദ്വിദ്വാനീശ്വരാനുഗൃഹീതയാ ॥ 476॥

സ്വാനുഭൂത്യാ സ്വയം ജ്ഞാത്വാ സ്വമാത്മാനമഖംഡിതമ് । സംസിദ്ധഃ സമ്മുഖം തിഷ്ഠേന്നിർവികല്പാത്മനാഽഽത്മനി ॥ 477॥ (പാഠഭേദഃ - സുസുഖം തിഷ്ഠേന്) വേദാംതസിദ്ധാംതനിരുക്തിരേഷാ ബ്രഹ്മൈവ ജീവഃ സകലം ജഗച്ച । അഖംഡരൂപസ്ഥിതിരേവ മോക്ഷോ ബ്രഹ്മാദ്വിതീയേ ശ്രുതയഃ പ്രമാണമ് ॥ 478॥ (പാഠഭേദഃ - ബ്രഹ്മാദ്വിതീയം)

ഇതി ഗുരുവചനാച്ഛ്രുതിപ്രമാണാത് പരമവഗമ്യ സതത്ത്വമാത്മയുക്ത്യാ । പ്രശമിതകരണഃ സമാഹിതാത്മാ ക്വചിദചലാകൃതിരാത്മനിഷ്ഠതോഽഭൂത് ॥ 479॥ (പാഠഭേദഃ - ആത്മനിഷ്ഠിതോ)

കിംചിത്കാലം സമാധായ പരേ ബ്രഹ്മണി മാനസമ് । (പാഠഭേദഃ - കംചിത്കാലം) ഉത്ഥായ പരമാനംദാദിദം വചനമബ്രവീത് ॥ 480॥ (പാഠഭേദഃ - വ്യുത്ഥായ)

ബുദ്ധിർവിനഷ്ടാ ഗലിതാ പ്രവൃത്തിഃ ബ്രഹ്മാത്മനോരേകതയാഽധിഗത്യാ । ഇദം ന ജാനേഽപ്യനിദം ന ജാനേ കിം വാ കിയദ്വാ സുഖമസ്ത്യപാരമ് ॥ 481॥ (പാഠഭേദഃ - സുഖമസ്യ പാരമ്)

വാചാ വക്തുമശക്യമേവ മനസാ മംതും ന വാ ശക്യതേ സ്വാനംദാമൃതപൂരപൂരിതപരബ്രഹ്മാംബുധേർവൈഭവമ് । അംഭോരാശിവിശീര്ണവാര്ഷികശിലാഭാവം ഭജന്മേ മനോ യസ്യാംശാംശലവേ വിലീനമധുനാഽഽനംദാത്മനാ നിർവൃതമ് ॥ 482॥

ക്വ ഗതം കേന വാ നീതം കുത്ര ലീനമിദം ജഗത് । അധുനൈവ മയാ ദൃഷ്ടം നാസ്തി കിം മഹദദ്ഭുതമ് ॥ 483॥

കിം ഹേയം കിമുപാദേയം കിമന്യത്കിം വിലക്ഷണമ് । അഖംഡാനംദപീയൂഷപൂര്ണേ ബ്രഹ്മമഹാര്ണവേ ॥ 484॥

ന കിംചിദത്ര പശ്യാമി ന ശഋണോമി ന വേദ്മ്യഹമ് । സ്വാത്മനൈവ സദാനംദരൂപേണാസ്മി വിലക്ഷണഃ ॥ 485॥

നമോ നമസ്തേ ഗുരവേ മഹാത്മനേ വിമുക്തസംഗായ സദുത്തമായ । നിത്യാദ്വയാനംദരസസ്വരൂപിണേ ഭൂമ്നേ സദാഽപാരദയാംബുധാമ്നേ ॥ 486॥

യത്കടാക്ഷശശിസാംദ്രചംദ്രികാ- പാതധൂതഭവതാപജശ്രമഃ । പ്രാപ്തവാനഹമഖംഡവൈഭവാ- നംദമാത്മപദമക്ഷയം ക്ഷണാത് ॥ 487॥

ധന്യോഽഹം കൃതകൃത്യോഽഹം വിമുക്തോഽഹം ഭവഗ്രഹാത് । നിത്യാനംദസ്വരൂപോഽഹം പൂര്ണോഽഹം ത്വദനുഗ്രഹാത് ॥ 488॥

അസംഗോഽഹമനംഗോഽഹമലിംഗോഽഹമഭംഗുരഃ । പ്രശാംതോഽഹമനംതോഽഹമമലോഽഹം ചിരംതനഃ ॥ 489॥ (പാഠഭേദഃ - ഽഹമതാംതോഽഹം)

അകര്താഹമഭോക്താഹമവികാരോഽഹമക്രിയഃ । ശുദ്ധബോധസ്വരൂപോഽഹം കേവലോഽഹം സദാശിവഃ ॥ 490॥

ദ്രഷ്ടുഃ ശ്രോതുർവക്തുഃ കര്തുര്ഭോക്തുർവിഭിന്ന ഏവാഹമ് । നിത്യനിരംതരനിഷ്ക്രിയനിഃസീമാസംഗപൂര്ണബോധാത്മാ ॥ 491॥

നാഹമിദം നാഹമദോഽപ്യുഭയോരവഭാസകം പരം ശുദ്ധമ് । ബാഹ്യാഭ്യംതരശൂന്യം പൂര്ണം ബ്രഹ്മാദ്വിതീയമേവാഹമ് ॥ 492॥

നിരുപമമനാദിതത്ത്വം ത്വമഹമിദമദ ഇതി കല്പനാദൂരമ് । നിത്യാനംദൈകരസം സത്യം ബ്രഹ്മാദ്വിതീയമേവാഹമ് ॥ 493॥

നാരായണോഽഹം നരകാംതകോഽഹം പുരാംതകോഽഹം പുരുഷോഽഹമീശഃ । അഖംഡബോധോഽഹമശേഷസാക്ഷീ നിരീശ്വരോഽഹം നിരഹം ച നിര്മമഃ ॥ 494॥

സർവേഷു ഭൂതേഷ്വഹമേവ സംസ്ഥിതോ ജ്ഞാനാത്മനാഽംതര്ബഹിരാശ്രയഃ സന് । ഭോക്താ ച ഭോഗ്യം സ്വയമേവ സർവം യദ്യത്പൃഥഗ്ദൃഷ്ടമിദംതയാ പുരാ ॥ 495॥

മയ്യഖംഡസുഖാംഭോധൌ ബഹുധാ വിശ്വവീചയഃ । ഉത്പദ്യംതേ വിലീയംതേ മായാമാരുതവിഭ്രമാത് ॥ 496॥

സ്ഥുലാദിഭാവാ മയി കല്പിതാ ഭ്രമാ- ദാരോപിതാനുസ്ഫുരണേന ലോകൈഃ । കാലേ യഥാ കല്പകവത്സരായ- ണര്ത്വാദയോ നിഷ്കലനിർവികല്പേ ॥ 497॥

ആരോപിതം നാശ്രയദൂഷകം ഭവേത് കദാപി മൂഢൈരതിദോഷദൂഷിതൈഃ । മൂഢൈര്മതി നാര്ദ്രീകരോത്യൂഷരഭൂമിഭാഗം മരീചികാവാരി മഹാപ്രവാഹഃ ॥ 498॥

ആകാശവല്ലേപവിദൂരഗോഽഹം (പാഠഭേദഃ - ആകാശവത് കല്പവി) ആദിത്യവദ്ഭാസ്യവിലക്ഷണോഽഹമ് । അഹാര്യവന്നിത്യവിനിശ്ചലോഽഹം അംഭോധിവത്പാരവിവര്ജിതോഽഹമ് ॥ 499॥

ന മേ ദേഹേന സംബംധോ മേഘേനേവ വിഹായസഃ । അതഃ കുതോ മേ തദ്ധര്മാ ജാഗ്രത്സ്വപ്നസുഷുപ്തയഃ ॥ 500॥

ഉപാധിരായാതി സ ഏവ ഗച്ഛതി സ ഏവ കര്മാണി കരോതി ഭുംക്തേ । സ ഏവ ജീര്യന് മ്രിയതേ സദാഹം (പാഠഭേദഃ - ഏവ ജീവന്) കുലാദ്രിവന്നിശ്ചല ഏവ സംസ്ഥിതഃ ॥ 501॥

ന മേ പ്രവൃത്തിര്ന ച മേ നിവൃത്തിഃ സദൈകരൂപസ്യ നിരംശകസ്യ । ഏകാത്മകോ യോ നിവിഡോ നിരംതരോ (പാഠഭേദഃ - നിബിഡോ) വ്യോമേവ പൂര്ണഃ സ കഥം നു ചേഷ്ടതേ ॥ 502॥

പുണ്യാനി പാപാനി നിരിംദ്രിയസ്യ നിശ്ചേതസോ നിർവികൃതേര്നിരാകൃതേഃ । കുതോ മമാഖംഡസുഖാനുഭൂതേഃ ബ്രൂതേ ഹ്യനന്വാഗതമിത്യപി ശ്രുതിഃ ॥ 503॥

ഛായയാ സ്പൃഷ്ടമുഷ്ണം വാ ശീതം വാ സുഷ്ഠു ദുഃഷ്ഠു വാ । ന സ്പൃശത്യേവ യത്കിംചിത്പുരുഷം തദ്വിലക്ഷണമ് ॥ 504॥

ന സാക്ഷിണം സാക്ഷ്യധര്മാഃ സംസ്പൃശംതി വിലക്ഷണമ് । അവികാരമുദാസീനം ഗൃഹധര്മാഃ പ്രദീപവത് । ദേഹേംദ്രിയമനോധര്മാ നൈവാത്മാനം സ്പൃശംത്യഹോ ॥ 505॥ ഏക്ഷ്ത്ര

രവേര്യഥാ കര്മണി സാക്ഷിഭാവോ വഹ്നേര്യഥാ ദാഹനിയാമകത്വമ് । (പാഠഭേദഃ - വാഽയസി ദാഹകത്വമ്) രജ്ജോര്യഥാഽഽരോപിതവസ്തുസംഗഃ തഥൈവ കൂടസ്ഥചിദാത്മനോ മേ ॥ 506॥

കര്താപി വാ കാരയിതാപി നാഹം ഭോക്താപി വാ ഭോജയിതാപി നാഹമ് । ദ്രഷ്ടാപി വാ ദര്ശയിതാപി നാഹം സോഽഹം സ്വയംജ്യോതിരനീദൃഗാത്മാ ॥ 507॥

ചലത്യുപാധൌ പ്രതിബിംബലൌല്യ- മൌപാധികം മൂഢധിയോ നയംതി । സ്വബിംബഭൂതം രവിവദ്വിനിഷ്ക്രിയം കര്താസ്മി ഭോക്താസ്മി ഹതോഽസ്മി ഹേതി ॥ 508॥

ജലേ വാപി സ്ഥലേ വാപി ലുഠത്വേഷ ജഡാത്മകഃ । നാഹം വിലിപ്യേ തദ്ധര്മൈര്ഘടധര്മൈര്നഭോ യഥാ ॥ 509॥

കര്തൃത്വഭോക്തൃത്വഖലത്വമത്തതാ- ജഡത്വബദ്ധത്വവിമുക്തതാദയഃ । ബുദ്ധേർവികല്പാ ന തു സംതി വസ്തുതഃ സ്വസ്മിന്പരേ ബ്രഹ്മണി കേവലേഽദ്വയേ ॥ 510॥

സംതു വികാരാഃ പ്രകൃതേര്ദശധാ ശതധാ സഹസ്രധാ വാപി । കിം മേഽസംഗചിതസ്തൈര്ന ഘനഃ ക്വചിദംബരം സ്പൃശതി ॥ 511॥ (പാഠഭേദഃ - തൈഃ കിം മേഽസംഗചിതേര്ന ഹ്യംബുദഡംബരോഽംബരം)

അവ്യക്താദിസ്ഥൂലപര്യംതമേതത് വിശ്വം യത്രാഭാസമാത്രം പ്രതീതമ് । വ്യോമപ്രഖ്യം സൂക്ഷ്മമാദ്യംതഹീനം ബ്രഹ്മാദ്വൈതം യത്തദേവാഹമസ്മി ॥ 512॥

സർവാധാരം സർവവസ്തുപ്രകാശം സർവാകാരം സർവഗം സർവശൂന്യമ് । നിത്യം ശുദ്ധം നിശ്ചലം നിർവികല്പം (പാഠഭേദഃ - നിഷ്കലം) ബ്രഹ്മാദ്വൈതം യത്തദേവാഹമസ്മി ॥ 513॥

യത്പ്രത്യസ്താശേഷമായാവിശേഷം പ്രത്യഗ്രൂപം പ്രത്യയാഗമ്യമാനമ് । സത്യജ്ഞാനാനംതമാനംദരൂപം ബ്രഹ്മാദ്വൈതം യത്തദേവാഹമസ്മി ॥ 514॥

നിഷ്ക്രിയോഽസ്മ്യവികാരോഽസ്മി നിഷ്കലോഽസ്മി നിരാകൃതിഃ । നിർവികല്പോഽസ്മി നിത്യോഽസ്മി നിരാലംബോഽസ്മി നിര്ദ്വയഃ ॥ 515॥

സർവാത്മകോഽഹം സർവോഽഹം സർവാതീതോഽഹമദ്വയഃ । കേവലാഖംഡബോധോഽഹമാനംദോഽഹം നിരംതരഃ ॥ 516॥

സ്വാരാജ്യസാമ്രാജ്യവിഭൂതിരേഷാ ഭവത്കൃപാശ്രീമഹിമപ്രസാദാത് । പ്രാപ്താ മയാ ശ്രീഗുരവേ മഹാത്മനേ നമോ നമസ്തേഽസ്തു പുനര്നമോഽസ്തു ॥ 517॥

മഹാസ്വപ്നേ മായാകൃതജനിജരാമൃത്യുഗഹനേ ഭ്രമംതം ക്ലിശ്യംതം ബഹുലതരതാപൈരനുദിനമ് । (പാഠഭേദഃ - രനുകലമ്) അഹംകാരവ്യാഘ്രവ്യഥിതമിമമത്യംതകൃപയാ പ്രബോധ്യ പ്രസ്വാപാത്പരമവിതവാന്മാമസി ഗുരോ ॥ 518॥

നമസ്തസ്മൈ സദൈകസ്മൈ കസ്മൈചിന്മഹസേ നമഃ । (പാഠഭേദഃ - സദേകസ്മൈ നമശ്ചിന്മഹസേ മുഹുഃ) യദേതദ്വിശ്വരൂപേണ രാജതേ ഗുരുരാജ തേ ॥ 519॥

ഇതി നതമവലോക്യ ശിഷ്യവര്യം സമധിഗതാത്മസുഖം പ്രബുദ്ധതത്ത്വമ് । പ്രമുദിതഹൃദയം സ ദേശികേംദ്രഃ (പാഠഭേദഃ - ഹൃദയഃ) പുനരിദമാഹ വചഃ പരം മഹാത്മാ ॥ 520॥

ബ്രഹ്മപ്രത്യയസംതതിര്ജഗദതോ ബ്രഹ്മൈവ തത്സർവതഃ (പാഠഭേദഃ - സത്സർവതഃ) പശ്യാധ്യാത്മദൃശാ പ്രശാംതമനസാ സർവാസ്വവസ്ഥാസ്വപി । രൂപാദന്യദവേക്ഷിതം കിമഭിതശ്ചക്ഷുഷ്മതാം ദൃശ്യതേ (പാഠഭേദഃ - വിദ്യതേ) തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദഃ സതഃ കിമപരം ബുദ്ധേർവിഹാരാസ്പദമ് ॥ 521॥

കസ്താം പരാനംദരസാനുഭൂതി- മൃത്സൃജ്യ ശൂന്യേഷു രമേത വിദ്വാന് । (പാഠഭേദഃ - മുത്സൃജ്യ ചംദ്രേ മഹാഹ്ലാദിനി ദീപ്യമാനേ) ചിത്രേംദുമാലോകയിതും ക ഇച്ഛേത് ॥ 522॥

അസത്പദാര്ഥാനുഭവേന കിംചിന് ന ഹ്യസ്തി തൃപ്തിര്ന ച ദുഃഖഹാനിഃ । തദദ്വയാനംദരസാനുഭൂത്യാ തൃപ്തഃ സുഖം തിഷ്ഠ സദാത്മനിഷ്ഠയാ ॥ 523॥

സ്വമേവ സർവഥാ പശ്യന്മന്യമാനഃ സ്വമദ്വയമ് । (പാഠഭേദഃ - സർവതഃ) സ്വാനംദമനുഭുംജാനഃ കാലം നയ മഹാമതേ ॥ 524॥

അഖംഡബോധാത്മനി നിർവികല്പേ വികല്പനം വ്യോമ്നി പുരപ്രകല്പനമ് । തദദ്വയാനംദമയാത്മനാ സദാ ശാംതിം പരാമേത്യ ഭജസ്വ മൌനമ് ॥ 525॥

തൂഷ്ണീമവസ്ഥാ പരമോപശാംതിഃ ബുദ്ധേരസത്കല്പവികല്പഹേതോഃ । ബ്രഹ്മാത്മനോ ബ്രഹ്മവിദോ മഹാത്മനോ യത്രാദ്വയാനംദസുഖം നിരംതരമ് ॥ 526॥

നാസ്തി നിർവാസനാന്മൌനാത്പരം സുഖകൃദുത്തമമ് । വിജ്ഞാതാത്മസ്വരൂപസ്യ സ്വാനംദരസപായിനഃ ॥ 527॥

ഗച്ഛംസ്തിഷ്ഠന്നുപവിശംഛയാനോ വാഽന്യഥാപി വാ । യഥേച്ഛയാ വസേദ്വിദ്വാനാത്മാരാമഃ സദാ മുനിഃ ॥ 528॥

ന ദേശകാലാസനദിഗ്യമാദി- ലക്ഷ്യാദ്യപേക്ഷാഽപ്രതിബദ്ധവൃത്തേഃ । (പാഠഭേദഃ - പ്രതിബദ്ധ സംസിദ്ധതത്ത്വസ്യ മഹാത്മനോഽസ്തി) സ്വവേദനേ കാ നിയമാദ്യവസ്ഥാ ॥ 529॥

ഘടോഽയമിതി വിജ്ഞാതും നിയമഃ കോഽന്വവേക്ഷതേ । (പാഠഭേദഃ - അപേക്ഷ്യതേ) വിനാ പ്രമാണസുഷ്ഠുത്വം യസ്മിന്സതി പദാര്ഥധീഃ ॥ 530॥

അയമാത്മാ നിത്യസിദ്ധഃ പ്രമാണേ സതി ഭാസതേ । ന ദേശം നാപി വാ കാലം ന ശുദ്ധിം വാപ്യപേക്ഷതേ ॥ 531॥

ദേവദത്തോഽഹമിത്യേതദ്വിജ്ഞാനം നിരപേക്ഷകമ് । തദ്വദ്ബ്രഹ്മവിദോഽപ്യസ്യ ബ്രഹ്മാഹമിതി വേദനമ് ॥ 532॥

ഭാനുനേവ ജഗത്സർവം ഭാസതേ യസ്യ തേജസാ । അനാത്മകമസത്തുച്ഛം കിം നു തസ്യാവഭാസകമ് ॥ 533॥

വേദശാസ്ത്രപുരാണാനി ഭൂതാനി സകലാന്യപി । യേനാര്ഥവംതി തം കിന്നു വിജ്ഞാതാരം പ്രകാശയേത് ॥ 534॥

ഏഷ സ്വയംജ്യോതിരനംതശക്തിഃ ആത്മാഽപ്രമേയഃ സകലാനുഭൂതിഃ । യമേവ വിജ്ഞായ വിമുക്തബംധോ ജയത്യയം ബ്രഹ്മവിദുത്തമോത്തമഃ ॥ 535॥

ന ഖിദ്യതേ നോ വിഷയൈഃ പ്രമോദതേ ന സജ്ജതേ നാപി വിരജ്യതേ ച । സ്വസ്മിന്സദാ ക്രീഡതി നംദതി സ്വയം നിരംതരാനംദരസേന തൃപ്തഃ ॥ 536॥

ക്ഷുധാം ദേഹവ്യഥാം ത്യക്ത്വാ ബാലഃ ക്രീഡതി വസ്തുനിഃ । (പാഠഭേദഃ - വസ്തുനി) തഥൈവ വിദ്വാന് രമതേ നിര്മമോ നിരഹം സുഖീ ॥ 537॥

ചിംതാശൂന്യമദൈന്യഭൈക്ഷമശനം പാനം സരിദ്വാരിഷു സ്വാതംത്ര്യേണ നിരംകുശാ സ്ഥിതിരഭീര്നിദ്രാ ശ്മശാനേ വനേ । വസ്ത്രം ക്ഷാലനശോഷണാദിരഹിതം ദിഗ്വാസ്തു ശയ്യാ മഹീ സംചാരോ നിഗമാംതവീഥിഷു വിദാം ക്രീഡാ പരേ ബ്രഹ്മണി ॥ 538॥

വിമാനമാലംബ്യ ശരീരമേതദ് ഭുനക്ത്യശേഷാന്വിഷയാനുപസ്ഥിതാന് । പരേച്ഛയാ ബാലവദാത്മവേത്താ യോഽവ്യക്തലിംഗോഽനനുഷക്തബാഹ്യഃ ॥ 539॥

ദിഗംബരോ വാപി ച സാംബരോ വാ ത്വഗംബരോ വാപി ചിദംബരസ്ഥഃ । ഉന്മത്തവദ്വാപി ച ബാലവദ്വാ പിശാചവദ്വാപി ചരത്യവന്യാമ് ॥ 540॥

കാമാന്നിഷ്കാമരൂപീ സംശ്ചരത്യേകചരോ മുനിഃ । (പാഠഭേദഃ - കാമാന്നീ കാമരൂപീ) സ്വാത്മനൈവ സദാ തുഷ്ടഃ സ്വയം സർവാത്മനാ സ്ഥിതഃ ॥ 541॥

ക്വചിന്മൂഢോ വിദ്വാന് ക്വചിദപി മഹാരാജവിഭവഃ ക്വചിദ്ഭ്രാംതഃ സൌമ്യഃ ക്വചിദജഗരാചാരകലിതഃ । ക്വചിത്പാത്രീഭൂതഃ ക്വചിദവമതഃ ക്വാപ്യവിദിതഃ ചരത്യേവം പ്രാജ്ഞഃ സതതപരമാനംദസുഖിതഃ ॥ 542॥

നിര്ധനോഽപി സദാ തുഷ്ടോഽപ്യസഹായോ മഹാബലഃ । നിത്യതൃപ്തോഽപ്യഭുംജാനോഽപ്യസമഃ സമദര്ശനഃ ॥ 543॥

അപി കുർവന്നകുർവാണശ്ചാഭോക്താ ഫലഭോഗ്യപി । ശരീര്യപ്യശരീര്യേഷ പരിച്ഛിന്നോഽപി സർവഗഃ ॥ 544॥

അശരീരം സദാ സംതമിമം ബ്രഹ്മവിദം ക്വചിത് । പ്രിയാപ്രിയേ ന സ്പൃശതസ്തഥൈവ ച ശുഭാശുഭേ ॥ 545॥

സ്ഥൂലാദിസംബംധവതോഽഭിമാനിനഃ സുഖം ച ദുഃഖം ച ശുഭാശുഭേ ച । വിധ്വസ്തബംധസ്യ സദാത്മനോ മുനേഃ കുതഃ ശുഭം വാഽപ്യശുഭം ഫലം വാ ॥ 546॥

തമസാ ഗ്രസ്തവദ്ഭാനാദഗ്രസ്തോഽപി രവിര്ജനൈഃ । ഗ്രസ്ത ഇത്യുച്യതേ ഭ്രാംത്യാം ഹ്യജ്ഞാത്വാ വസ്തുലക്ഷണമ് ॥ 547॥ (പാഠഭേദഃ - ഭ്രാംത്യാ) തദ്വദ്ദേഹാദിബംധേഭ്യോ വിമുക്തം ബ്രഹ്മവിത്തമമ് । പശ്യംതി ദേഹിവന്മൂഢാഃ ശരീരാഭാസദര്ശനാത് ॥ 548॥

അഹിര്നിര്ല്വയനീം വായം മുക്ത്വാ ദേഹം തു തിഷ്ഠതി । (പാഠഭേദഃ - അഹിനി) ഇതസ്തതശ്ചാല്യമാനോ യത്കിംചിത്പ്രാണവായുനാ ॥ 549॥

സ്ത്രോതസാ നീയതേ ദാരു യഥാ നിമ്നോന്നതസ്ഥലമ് । ദൈവേന നീയതേ ദേഹോ യഥാകാലോപഭുക്തിഷു ॥ 550॥

പ്രാരബ്ധകര്മപരികല്പിതവാസനാഭിഃ സംസാരിവച്ചരതി ഭുക്തിഷു മുക്തദേഹഃ । സിദ്ധഃ സ്വയം വസതി സാക്ഷിവദത്ര തൂഷ്ണീം ചക്രസ്യ മൂലമിവ കല്പവികല്പശൂന്യഃ ॥ 551॥

നൈവേംദ്രിയാണി വിഷയേഷു നിയുംക്ത ഏഷ നൈവാപയുംക്ത ഉപദര്ശനലക്ഷണസ്ഥഃ । നൈവ ക്രിയാഫലമപീഷദവേക്ഷതേ സ (പാഠഭേദഃ - അപീഷദപേക്ഷതേ സഃ) സ്വാനംദസാംദ്രരസപാനസുമത്തചിത്തഃ ॥ 552॥

ലക്ഷ്യാലക്ഷ്യഗതിം ത്യക്ത്വാ യസ്തിഷ്ഠേത്കേവലാത്മനാ । ശിവ ഏവ സ്വയം സാക്ഷാദയം ബ്രഹ്മവിദുത്തമഃ ॥ 553॥

ജീവന്നേവ സദാ മുക്തഃ കൃതാര്ഥോ ബ്രഹ്മവിത്തമഃ । ഉപാധിനാശാദ്ബ്രഹ്മൈവ സന് ബ്രഹ്മാപ്യേതി നിര്ദ്വയമ് ॥ 554॥

ശൈലൂഷോ വേഷസദ്ഭാവാഭാവയോശ്ച യഥാ പുമാന് । തഥൈവ ബ്രഹ്മവിച്ഛ്രേഷ്ഠഃ സദാ ബ്രഹ്മൈവ നാപരഃ ॥ 555॥

യത്ര ക്വാപി വിശീര്ണം സത്പര്ണമിവ തരോർവപുഃ പതതാത് । (പാഠഭേദഃ - വിശീര്ണം പര്ണമിവ) ബ്രഹ്മീഭൂതസ്യ യതേഃ പ്രാഗേവ തച്ചിദഗ്നിനാ ദഗ്ധമ് ॥ 556॥

സദാത്മനി ബ്രഹ്മണി തിഷ്ഠതോ മുനേഃ പൂര്ണാഽദ്വയാനംദമയാത്മനാ സദാ । ന ദേശകാലാദ്യുചിതപ്രതീക്ഷാ ത്വങ്മാംസവിട്പിംഡവിസര്ജനായ ॥ 557॥

ദേഹസ്യ മോക്ഷോ നോ മോക്ഷോ ന ദംഡസ്യ കമംഡലോഃ । അവിദ്യാഹൃദയഗ്രംഥിമോക്ഷോ മോക്ഷോ യതസ്തതഃ ॥ 558॥

കുല്യായാമഥ നദ്യാം വാ ശിവക്ഷേത്രേഽപി ചത്വരേ । പര്ണം പതതി ചേത്തേന തരോഃ കിം നു ശുഭാശുഭമ് ॥ 559॥

പത്രസ്യ പുഷ്പസ്യ ഫലസ്യ നാശവദ്- ദേഹേംദ്രിയപ്രാണധിയാം വിനാശഃ । നൈവാത്മനഃ സ്വസ്യ സദാത്മകസ്യാ- നംദാകൃതേർവൃക്ഷവദസ്തി ചൈഷഃ ॥ 560॥ (പാഠഭേദഃ - വദാസ്ത ഏഷഃ)

പ്രജ്ഞാനഘന ഇത്യാത്മലക്ഷണം സത്യസൂചകമ് । അനൂദ്യൌപാധികസ്യൈവ കഥയംതി വിനാശനമ് ॥ 561॥

അവിനാശീ വാ അരേഽയമാത്മേതി ശ്രുതിരാത്മനഃ । പ്രബ്രവീത്യവിനാശിത്വം വിനശ്യത്സു വികാരിഷു ॥ 562॥

പാഷാണവൃക്ഷതൃണധാന്യകഡംകരാദ്യാ (പാഠഭേദഃ - കടാംബരാദ്യാ) ദഗ്ധാ ഭവംതി ഹി മൃദേവ യഥാ തഥൈവ । ദേഹേംദ്രിയാസുമന ആദി സമസ്തദൃശ്യം ജ്ഞാനാഗ്നിദഗ്ധമുപയാതി പരാത്മഭാവമ് ॥ 563॥

വിലക്ഷണം യഥാ ധ്വാംതം ലീയതേ ഭാനുതേജസി । തഥൈവ സകലം ദൃശ്യം ബ്രഹ്മണി പ്രവിലീയതേ ॥ 564॥

ഘടേ നഷ്ടേ യഥാ വ്യോമ വ്യോമൈവ ഭവതി സ്ഫുടമ് । തഥൈവോപാധിവിലയേ ബ്രഹ്മൈവ ബ്രഹ്മവിത്സ്വയമ് ॥ 565॥

ക്ഷീരം ക്ഷീരേ യഥാ ക്ഷിപ്തം തൈലം തൈലേ ജലം ജലേ । സംയുക്തമേകതാം യാതി തഥാഽഽത്മന്യാത്മവിന്മുനിഃ ॥ 566॥

ഏവം വിദേഹകൈവല്യം സന്മാത്രത്വമഖംഡിതമ് । ബ്രഹ്മഭാവം പ്രപദ്യൈഷ യതിര്നാവര്തതേ പുനഃ ॥ 567॥

സദാത്മൈകത്വവിജ്ഞാനദഗ്ധാവിദ്യാദിവര്ഷ്മണഃ । അമുഷ്യ ബ്രഹ്മഭൂതത്വാദ് ബ്രഹ്മണഃ കുത ഉദ്ഭവഃ ॥ 568॥

മായാക്ലൃപ്തൌ ബംധമോക്ഷൌ ന സ്തഃ സ്വാത്മനി വസ്തുതഃ । യഥാ രജ്ജൌ നിഷ്ക്രിയായാം സര്പാഭാസവിനിര്ഗമൌ ॥ 569॥

ആവൃതേഃ സദസത്ത്വാഭ്യാം വക്തവ്യേ ബംധമോക്ഷണേ । നാവൃതിര്ബ്രഹ്മണഃ കാചിദന്യാഭാവാദനാവൃതമ് । യദ്യസ്ത്യദ്വൈതഹാനിഃ സ്യാദ് ദ്വൈതം നോ സഹതേ ശ്രുതിഃ ॥ 570॥

ബംധംച മോക്ഷംച മൃഷൈവ മൂഢാ ബുദ്ധേര്ഗുണം വസ്തുനി കല്പയംതി । ദൃഗാവൃതിം മേഘകൃതാം യഥാ രവൌ യതോഽദ്വയാഽസംഗചിദേതദക്ഷരമ് ॥ 571॥ (പാഠഭേദഃ - ചിദേകമക്ഷരമ്)

അസ്തീതി പ്രത്യയോ യശ്ച യശ്ച നാസ്തീതി വസ്തുനി । ബുദ്ധേരേവ ഗുണാവേതൌ ന തു നിത്യസ്യ വസ്തുനഃ ॥ 572॥

അതസ്തൌ മായയാ ക്ലൃപ്തൌ ബംധമോക്ഷൌ ന ചാത്മനി । നിഷ്കലേ നിഷ്ക്രിയേ ശാംതേ നിരവദ്യേ നിരംജനേ । അദ്വിതീയേ പരേ തത്ത്വേ വ്യോമവത്കല്പനാ കുതഃ ॥ 573॥

ന നിരോധോ ന ചോത്പത്തിര്ന ബദ്ധോ ന ച സാധകഃ । ന മുമുക്ഷുര്ന വൈ മുക്ത ഇത്യേഷാ പരമാര്ഥതാ ॥ 574॥

സകലനിഗമചൂഡാസ്വാംതസിദ്ധാംതരൂപം പരമിദമതിഗുഹ്യം ദര്ശിതം തേ മയാദ്യ । അപഗതകലിദോഷം കാമനിര്മുക്തബുദ്ധിം (പാഠഭേദഃ - ബുദ്ധിഃ) സ്വസുതവദസകൃത്ത്വാം ഭാവയിത്വാ മുമുക്ഷുമ് ॥ 575॥

ഇതി ശ്രുത്വാ ഗുരോർവാക്യം പ്രശ്രയേണ കൃതാനതിഃ । സ തേന സമനുജ്ഞാതോ യയൌ നിര്മുക്തബംധനഃ ॥ 576॥

ഗുരുരേവ സദാനംദസിംധൌ നിര്മഗ്നമാനസഃ । (പാഠഭേദഃ - ഗുരുരേഷ) പാവയന്വസുധാം സർവാം വിചചാര നിരംതരഃ ॥ 577॥

ഇത്യാചാര്യസ്യ ശിഷ്യസ്യ സംവാദേനാത്മലക്ഷണമ് । നിരൂപിതം മുമുക്ഷൂണാം സുഖബോധോപപത്തയേ ॥ 578॥

ഹിതമിദമുപദേശമാദ്രിയംതാം വിഹിതനിരസ്തസമസ്തചിത്തദോഷാഃ । ഭവസുഖവിരതാഃ പ്രശാംതചിത്താഃ (പാഠഭേദഃ - സുഖവിമുഖാഃ) ശ്രുതിരസികാ യതയോ മുമുക്ഷവോ യേ ॥ 579॥

സംസാരാധ്വനി താപഭാനുകിരണപ്രോദ്ഭൂതദാഹവ്യഥാ- ഖിന്നാനാം ജലകാംക്ഷയാ മരുഭുവി ഭ്രാംത്യാ പരിഭ്രാമ്യതാമ് । അത്യാസന്നസുധാംബുധിം സുഖകരം ബ്രഹ്മാദ്വയം ദര്ശയ- ത്യേഷാ ശംകരഭാരതീ വിജയതേ നിർവാണസംദായിനീ ॥ 580॥

॥ ഇതി ശംകരാചാര്യവിരചിതം വിവേകചൂഡാമണിഃ ॥

॥ ഓം തത്സത് ॥

Browse Related Categories: