విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వం, అధ్యాయః 34

జాగ్రతో దహ్యమానస్య యత్కార్యమనుపశ్యసి । తద్బ్రూహి త్వం హి నస్తాత ధర్మార్థకుశలః శుచిః ॥ 1॥

త్వం మాం యథావద్విదుర ప్రశాధి ప్రజ్ఞా పూర్వం సర్వమజాతశత్రోః । యన్మన్యసే పథ్యమదీనసత్త్వ శ్రేయః కరం బ్రూహి తద్వై కురూణామ్ ॥ 2॥

పాపాశంగీ పాపమేవ నౌపశ్యన్ పృచ్ఛామి త్వాం వ్యాకులేనాత్మనాహమ్ । కవే తన్మే బ్రూహి సర్వం యథావన్ మనీషితం సర్వమజాతశత్రోః ॥ 3॥

విదుర ఉవాచ

శుభం వా యది వా పాపం ద్వేష్యం వా యది వా ప్రియమ్ । అపృష్టస్తస్య తద్బ్రూయాద్యస్య నేచ్ఛేత్పరాభవమ్ ॥ 4॥

తస్మాద్వక్ష్యామి తే రాజన్భవమిచ్ఛన్కురూన్ప్రతి । వచః శ్రేయః కరం ధర్మ్యం బ్రువతస్తన్నిబోధ మే ॥ 5॥

మిథ్యోపేతాని కర్మాణి సిధ్యేయుర్యాని భారత । అనుపాయ ప్రయుక్తాని మా స్మ తేషు మనః కృథాః ॥ 6॥

తథైవ యోగవిహితం న సిధ్యేత్కర్మ యన్నృప । ఉపాయయుక్తం మేధావీ న తత్ర గ్లపయేన్మనః ॥ 7॥

అనుబంధానవేక్షేత సానుబంధేషు కర్మసు । సంప్రధార్య చ కుర్వీత న వేగేన సమాచరేత్ ॥ 8॥

అనుబంధం చ సంప్రేక్ష్య విపాకాంశ్చైవ కర్మణామ్ । ఉత్థానమాత్మనశ్చైవ ధీరః కుర్వీత వా న వా ॥ 9॥

యః ప్రమాణం న జానాతి స్థానే వృద్ధౌ తథా క్షయే । కోశే జనపదే దండే న స రాజ్యావతిష్ఠతే ॥ 10॥

యస్త్వేతాని ప్రమాణాని యథోక్తాన్యనుపశ్యతి । యుక్తో ధర్మార్థయోర్జ్ఞానే స రాజ్యమధిగచ్ఛతి ॥ 11॥

న రాజ్యం ప్రాప్తమిత్యేవ వర్తితవ్యమసాంప్రతమ్ । శ్రియం హ్యవినయో హంతి జరా రూపమివోత్తమమ్ ॥ 12॥

భక్ష్యోత్తమ ప్రతిచ్ఛన్నం మత్స్యో బడిశమాయసమ్ । రూపాభిపాతీ గ్రసతే నానుబంధమవేక్షతే ॥ 13॥

యచ్ఛక్యం గ్రసితుం గ్రస్యం గ్రస్తం పరిణమేచ్చ యత్ । హితం చ పరిణామే యత్తదద్యం భూతిమిచ్ఛతా ॥ 14॥

వనస్పతేరపక్వాని ఫలాని ప్రచినోతి యః । స నాప్నోతి రసం తేభ్యో బీజం చాస్య వినశ్యతి ॥ 15॥

యస్తు పక్వముపాదత్తే కాలే పరిణతం ఫలమ్ । ఫలాద్రసం స లభతే బీజాచ్చైవ ఫలం పునః ॥ 16॥

యథా మధు సమాదత్తే రక్షన్పుష్పాణి షట్పదః । తద్వదర్థాన్మనుష్యేభ్య ఆదద్యాదవిహింసయా ॥ 17॥

పుష్పం పుష్పం విచిన్వీత మూలచ్ఛేదం న కారయేత్ । మాలాకార ఇవారామే న యథాంగారకారకః ॥ 18॥

కిం ను మే స్యాదిదం కృత్వా కిం ను మే స్యాదకుర్వతః । ఇతి కర్మాణి సంచింత్య కుర్యాద్వా పురుషో న వా ॥ 19॥

అనారభ్యా భవంత్యర్థాః కే చిన్నిత్యం తథాగతాః । కృతః పురుషకారోఽపి భవేద్యేషు నిరర్థకః ॥ 20॥

కాంశ్చిదర్థాన్నరః ప్రాజ్ఞో లభు మూలాన్మహాఫలాన్ । క్షిప్రమారభతే కర్తుం న విఘ్నయతి తాదృశాన్ ॥ 21॥

ఋజు పశ్యతి యః సర్వం చక్షుషానుపిబన్నివ । ఆసీనమపి తూష్ణీకమనురజ్యంతి తం ప్రజాః ॥ 22॥

చక్షుషా మనసా వాచా కర్మణా చ చతుర్విధమ్ । ప్రసాదయతి లోకం యస్తం లోకోఽనుప్రసీదతి ॥ 23॥

యస్మాత్త్రస్యంతి భూతాని మృగవ్యాధాన్మృగా ఇవ । సాగరాంతామపి మహీం లబ్ధ్వా స పరిహీయతే ॥ 24॥

పితృపైతామహం రాజ్యం ప్రాప్తవాన్స్వేన తేజసా । వాయురభ్రమివాసాద్య భ్రంశయత్యనయే స్థితః ॥ 25॥

ధర్మమాచరతో రాజ్ఞః సద్భిశ్చరితమాదితః । వసుధా వసుసంపూర్ణా వర్ధతే భూతివర్ధనీ ॥ 26॥

అథ సంత్యజతో ధర్మమధర్మం చానుతిష్ఠతః । ప్రతిసంవేష్టతే భూమిరగ్నౌ చర్మాహితం యథా ॥ 27॥

య ఏవ యత్నః క్రియతే ప్రర రాష్ట్రావమర్దనే । స ఏవ యత్నః కర్తవ్యః స్వరాష్ట్ర పరిపాలనే ॥ 28॥

ధర్మేణ రాజ్యం విందేత ధర్మేణ పరిపాలయేత్ । ధర్మమూలాం శ్రియం ప్రాప్య న జహాతి న హీయతే ॥ 29॥

అప్యున్మత్తాత్ప్రలపతో బాలాచ్చ పరిసర్పతః । సర్వతః సారమాదద్యాదశ్మభ్య ఇవ కాంచనమ్ ॥ 30॥

సువ్యాహృతాని సుధియాం సుకృతాని తతస్తతః । సంచిన్వంధీర ఆసీత శిలా హారీ శిలం యథా ॥ 31॥

గంధేన గావః పశ్యంతి వేదైః పశ్యంతి బ్రాహ్మణాః । చారైః పశ్యంతి రాజానశ్చక్షుర్భ్యామితరే జనాః ॥ 32॥

భూయాంసం లభతే క్లేశం యా గౌర్భవతి దుర్దుహా । అథ యా సుదుహా రాజన్నైవ తాం వినయంత్యపి ॥ 33॥

యదతప్తం ప్రణమతి న తత్సంతాపయంత్యపి । యచ్చ స్వయం నతం దారు న తత్సన్నామయంత్యపి ॥ 34॥

ఏతయోపమయా ధీరః సన్నమేత బలీయసే । ఇంద్రాయ స ప్రణమతే నమతే యో బలీయసే ॥ 35॥

పర్జన్యనాథాః పశవో రాజానో మిత్ర బాంధవాః । పతయో బాంధవాః స్త్రీణాం బ్రాహ్మణా వేద బాంధవాః ॥ 36॥

సత్యేన రక్ష్యతే ధర్మో విద్యా యోగేన రక్ష్యతే । మృజయా రక్ష్యతే రూపం కులం వృత్తేన రక్ష్యతే ॥ 37॥

మానేన రక్ష్యతే ధాన్యమశ్వాన్రక్ష్యత్యనుక్రమః । అభీక్ష్ణదర్శనాద్గావః స్త్రియో రక్ష్యాః కుచేలతః ॥ 38॥

న కులం వృత్తి హీనస్య ప్రమాణమితి మే మతిః । అంత్యేష్వపి హి జాతానాం వృత్తమేవ విశిష్యతే ॥ 39॥

య ఈర్ష్యుః పరవిత్తేషు రూపే వీర్యే కులాన్వయే । సుఖే సౌభాగ్యసత్కారే తస్య వ్యాధిరనంతకః ॥ 40॥

అకార్య కరణాద్భీతః కార్యాణాం చ వివర్జనాత్ । అకాలే మంత్రభేదాచ్చ యేన మాద్యేన్న తత్పిబేత్ ॥ 41॥

విద్యామదో ధనమదస్తృతీయోఽభిజనో మదః । ఏతే మదావలిప్తానామేత ఏవ సతాం దమాః ॥ 42॥

అసంతోఽభ్యర్థితాః సద్భిః కిం చిత్కార్యం కదా చన । మన్యంతే సంతమాత్మానమసంతమపి విశ్రుతమ్ ॥ 43॥

గతిరాత్మవతాం సంతః సంత ఏవ సతాం గతిః । అసతాం చ గతిః సంతో న త్వసంతః సతాం గతిః ॥ 44॥

జితా సభా వస్త్రవతా సమాశా గోమతా జితా । అధ్వా జితో యానవతా సర్వం శీలవతా జితమ్ ॥ 45॥

శీలం ప్రధానం పురుషే తద్యస్యేహ ప్రణశ్యతి । న తస్య జీవితేనార్థో న ధనేన న బంధుభిః ॥ 46॥

ఆఢ్యానాం మాంసపరమం మధ్యానాం గోరసోత్తరమ్ । లవణోత్తరం దరిద్రాణాం భోజనం భరతర్షభ ॥ 47॥

సంపన్నతరమేవాన్నం దరిద్రా భుంజతే సదా । క్షుత్స్వాదుతాం జనయతి సా చాఢ్యేషు సుదుర్లభా ॥ 48॥

ప్రాయేణ శ్రీమతాం లోకే భోక్తుం శక్తిర్న విద్యతే । దరిద్రాణాం తు రాజేంద్ర అపి కాష్ఠం హి జీర్యతే ॥ 49॥

అవృత్తిర్భయమంత్యానాం మధ్యానాం మరణాద్భయమ్ । ఉత్తమానాం తు మర్త్యానామవమానాత్పరం భయమ్ ॥ 50॥

ఐశ్వర్యమదపాపిష్ఠా మదాః పానమదాదయః । ఐశ్వర్యమదమత్తో హి నాపతిత్వా విబుధ్యతే ॥ 51॥

ఇంద్రియౌరింద్రియార్థేషు వర్తమానైరనిగ్రహైః । తైరయం తాప్యతే లోకో నక్షత్రాణి గ్రహైరివ ॥ 52॥

యో జితః పంచవర్గేణ సహజేనాత్మ కర్శినా । ఆపదస్తస్య వర్ధంతే శుక్లపక్ష ఇవోడురాడ్ ॥ 53॥

అవిజిత్య య ఆత్మానమమాత్యాన్విజిగీషతే । అమిత్రాన్వాజితామాత్యః సోఽవశః పరిహీయతే ॥ 54॥

ఆత్మానమేవ ప్రథమం దేశరూపేణ యో జయేత్ । తతోఽమాత్యానమిత్రాంశ్చ న మోఘం విజిగీషతే ॥ 55॥

వశ్యేంద్రియం జితామాత్యం ధృతదండం వికారిషు । పరీక్ష్య కారిణం ధీరమత్యంతం శ్రీర్నిషేవతే ॥ 56॥

రథః శరీరం పురుషస్య రాజన్ నాత్మా నియంతేంద్రియాణ్యస్య చాశ్వాః । తైరప్రమత్తః కుశలః సదశ్వైర్ దాంతైః సుఖం యాతి రథీవ ధీరః ॥ 57॥

ఏతాన్యనిగృహీతాని వ్యాపాదయితుమప్యలమ్ । అవిధేయా ఇవాదాంతా హయాః పథి కుసారథిమ్ ॥ 58॥

అనర్థమర్థతః పశ్యన్నర్తం చైవాప్యనర్థతః । ఇంద్రియైః ప్రసృతో బాలః సుదుఃఖం మన్యతే సుఖమ్ ॥ 59॥

ధర్మార్థౌ యః పరిత్యజ్య స్యాదింద్రియవశానుగః । శ్రీప్రాణధనదారేభ్య క్షిప్రం స పరిహీయతే ॥ 60॥

అర్థానామీశ్వరో యః స్యాదింద్రియాణామనీశ్వరః । ఇంద్రియాణామనైశ్వర్యాదైశ్వర్యాద్భ్రశ్యతే హి సః ॥ 61॥

ఆత్మనాత్మానమన్విచ్ఛేన్మనో బుద్ధీంద్రియైర్యతైః । ఆత్మైవ హ్యాత్మనో బంధురాత్మైవ రిపురాత్మనః ॥ 62॥

క్షుద్రాక్షేణేవ జాలేన ఝషావపిహితావుభౌ । కామశ్చ రాజన్క్రోధశ్చ తౌ ప్రాజ్ఞానం విలుంపతః ॥ 63॥

సమవేక్ష్యేహ ధర్మార్థౌ సంభారాన్యోఽధిగచ్ఛతి । స వై సంభృత సంభారః సతతం సుఖమేధతే ॥ 64॥

యః పంచాభ్యంతరాఞ్శత్రూనవిజిత్య మతిక్షయాన్ । జిగీషతి రిపూనన్యాన్రిపవోఽభిభవంతి తమ్ ॥ 65॥

దృశ్యంతే హి దురాత్మానో వధ్యమానాః స్వకర్మ భిః । ఇంద్రియాణామనీశత్వాద్రాజానో రాజ్యవిభ్రమైః ॥ 66॥

అసంత్యాగాత్పాపకృతామపాపాంస్ తుల్యో దండః స్పృశతే మిశ్రభావాత్ । శుష్కేణార్ద్రం దహ్యతే మిశ్రభావాత్ తస్మాత్పాపైః సహ సంధిం న కుర్యాత్ ॥ 67॥

నిజానుత్పతతః శత్రూన్పంచ పంచ ప్రయోజనాన్ । యో మోహాన్న నిఘృహ్ణాతి తమాపద్గ్రసతే నరమ్ ॥ 68॥

అనసూయార్జవం శౌచం సంతోషః ప్రియవాదితా । దమః సత్యమనాయాసో న భవంతి దురాత్మనామ్ ॥ 69॥

ఆత్మజ్ఞానమనాయాసస్తితిక్షా ధర్మనిత్యతా । వాక్చైవ గుప్తా దానం చ నైతాన్యంత్యేషు భారత ॥ 70॥

ఆక్రోశ పరివాదాభ్యాం విహింసంత్యబుధా బుధాన్ । వక్తా పాపముపాదత్తే క్షమమాణో విముచ్యతే ॥ 71॥

హింసా బలమసాధూనాం రాజ్ఞాం దండవిధిర్బలమ్ । శుశ్రూషా తు బలం స్త్రీణాం క్షమాగుణవతాం బలమ్ ॥ 72॥

వాక్సంయమో హి నృపతే సుదుష్కరతమో మతః । అర్థవచ్చ విచిత్రం చ న శక్యం బహుభాషితుమ్ ॥ 73॥

అభ్యావహతి కల్యాణం వివిధా వాక్సుభాషితా । సైవ దుర్భాషితా రాజన్ననర్థాయోపపద్యతే ॥ 74॥

సంరోహతి శరైర్విద్ధం వనం పరశునా హతమ్ । వాచా దురుక్తం బీభత్సం న సంరోహతి వాక్క్షతమ్ ॥ 75॥

కర్ణినాలీకనారాచా నిర్హరంతి శరీరతః । వాక్షల్యస్తు న నిర్హర్తుం శక్యో హృది శయో హి సః ॥ 76॥

వాక్సాయకా వదనాన్నిష్పతంతి యైరాహతః శోచతి రత్ర్యహాని । పరస్య నామర్మసు తే పతంతి తాన్పండితో నావసృజేత్పరేషు ॥ 77॥

యస్మై దేవాః ప్రయచ్ఛంతి పురుషాయ పరాభవమ్ । బుద్ధిం తస్యాపకర్షంతి సోఽపాచీనాని పశ్యతి ॥ 78॥

బుద్ధౌ కలుష భూతాయాం వినాశే ప్రత్యుపస్థితే । అనయో నయసంకాశో హృదయాన్నాపసర్పతి ॥ 79॥

సేయం బుద్ధిః పరీతా తే పుత్రాణాం తవ భారత । పాండవానాం విరోధేన న చైనాం అవబుధ్యసే ॥ 80॥

రాజా లక్షణసంపన్నస్త్రైలోక్యస్యాపి యో భవేత్ । శిష్యస్తే శాసితా సోఽస్తు ధృతరాష్ట్ర యుధిష్ఠిరః ॥ 81॥

అతీవ సర్వాన్పుత్రాంస్తే భాగధేయ పురస్కృతః । తేజసా ప్రజ్ఞయా చైవ యుక్తో ధర్మార్థతత్త్వవిత్ ॥ 82॥

ఆనృశంస్యాదనుక్రోశాద్యోఽసౌ ధర్మభృతాం వరః । గౌరవాత్తవ రాజేంద్ర బహూన్క్లేశాంస్తితిక్షతి ॥ 83॥

॥ ఇతి శ్రీమహాభారతే ఉద్యోగపర్వణి ప్రజాగరపర్వణి విదురనీతివాక్యే చతుస్త్రింశోఽధ్యాయః ॥ 34॥

Browse Related Categories: