Vidura Neethi · Traditional devotional text · Source: vignanam.org (Traditional devotional text (public-domain shlokas))
॥ iti śrīmahābhāratē udyōgaparvaṇi prajāgaraparvaṇi vidurahitavākyē ṣaṭtriṃśō'dhyāyaḥ ॥
vidura uvācha
Offered for worship and study, not as prediction. Non-commercial.
More devotional texts
atraivōdāharantīmamitihāsaṃ purātanam । ātrēyasya cha saṃvādaṃ sādhyānāṃ chēti naḥ śrutam ॥ 1॥
charantaṃ haṃsarūpēṇa maharṣiṃ saṃśitavratam । sādhyā dēvā mahāprājñaṃ paryapṛchChanta vai purā ॥ 2॥
sādhyā ūchuḥ । sādhyā dēvā vaymasmō maharṣē dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumō'numātum । śrutēna dhīrō buddhimāṃstvaṃ matō naḥ kāvyāṃ vāchaṃ vaktumarhasyudārām ॥ 3॥
haṃsa uvācha
ētatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ mē dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ । granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ priyāpriyē chātmavaśaṃ nayīta ॥ 4॥
ākruśyamānō nākrōśēnmanyurēva titikṣitaḥ । ākrōṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ chāsya vindati ॥ 5॥
nākrōśī syānnāvamānī parasya mitradrōhī nōta nīchōpasēvī । na chātimānī na cha hīnavṛttō rūkṣāṃ vāchaṃ ruśatīṃ varjayīta ॥ 6॥
marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn ghōrā vāchō nirdahantīha puṃsām । tasmādvāchaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ dharmārāmō nityaśō varjayīta ॥ 7॥
aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavāchaṃ vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān । vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ mukhē nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam ॥ 8॥
paraśchēdēnamadhividhyēta bāṇair bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ । virichyamānō'pyatirichyamānō vidyātkaviḥ sukṛtaṃ mē dadhāti ॥ 9॥
yadi santaṃ sēvatē yadyasantaṃ tapasvinaṃ yadi vā stēnamēva । vāsō yathā raṅga vaśaṃ prayāti tathā sa tēṣāṃ vaśamabhyupaiti ॥ 10॥
vādaṃ tu yō na pravadēnna vādayēd yō nāhataḥ pratihanyānna ghātayēt । yō hantukāmasya na pāpamichChēt tasmai dēvāḥ spṛhayantyāgatāya ॥ 11॥
avyāhṛtaṃ vyāhṛtāchChrēya āhuḥ satyaṃ vadēdvyāhṛtaṃ taddvitīyam । priyaṃvadēdvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ dharmyaṃ vadēdvyāhṛtaṃ tachchaturtham ॥ 12॥
yādṛśaiḥ saṃvivadatē yādṛśāṃś chōpasēvatē । yādṛgichChēchcha bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ ॥ 13॥
yatō yatō nivartatē tatastatō vimuchyatē । nivartanāddhi sarvatō na vētti duḥkhamaṇvapi ॥ 14॥
na jīyatē nōta jigīṣatē'nyān na vairakkṛchchāpratighātakaś cha । nindā praśaṃsāsu samasvabhāvō na śōchatē hṛṣyati naiva chāyam ॥ 15॥
bhāvamichChati sarvasya nābhāvē kurutē matim । satyavādī mṛdurdāntō yaḥ sa uttamapūruṣaḥ ॥ 16॥
nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti cha । rāddhāparāddhē jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ ॥ 17॥
duḥśāsanastūpahantā na śāstā nāvartatē manyuvaśātkṛtaghnaḥ । na kasya chinmitramathō durātmā kalāśchaitā adhamasyēha puṃsaḥ ॥ 18॥
na śraddadhāti kalyāṇaṃ parēbhyō'pyātmaśaṅkitaḥ । nirākarōti mitrāṇi yō vai sō'dhama pūruṣaḥ ॥ 19॥
uttamānēva sēvēta prāptē kālē tu madhyamān । adhamāṃstu na sēvēta ya ichChēchChrēya ātmanaḥ ॥ 20॥
prāpnōti vai vittamasadbalēna nityōtthānātprajñayā pauruṣēṇa । na tvēva samyaglabhatē praśaṃsāṃ na vṛttamāpnōti mahākulānām ॥ 21॥
dhṛtarāṣṭra uvācha
mahākulānāṃ spṛhayanti dēvā dharmārthavṛddhāścha bahuśrutāś cha । pṛchChāmi tvāṃ vidura praśnamētaṃ bhavanti vai kāni mahākulāni ॥ 22॥
vidura uvācha
tamō damō brahmavittvaṃ vitānāḥ puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam । yēṣvēvaitē saptaguṇā bhavanti samyagvṛttāstāni mahākulāni ॥ 23॥
yēṣāṃ na vṛttaṃ vyathatē na yōnir vṛttaprasādēna charanti dharmam । yē kīrtimichChanti kulē viśiṣṭāṃ tyaktānṛtāstāni mahākulāni ॥ 24॥
anijyayāvivāhairścha vēdasyōtsādanēna cha । kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikramēṇa cha ॥ 25॥
dēva dravyavināśēna brahma svaharaṇēna cha । kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikramēṇa cha ॥ 26॥
brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādāchcha bhārata । kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇēna cha ॥ 27॥
kulāni samupētāni gōbhiḥ puruṣatō'śvataḥ । kulasaṅkhyāṃ na gachChanti yāni hīnāni vṛttataḥ ॥ 28॥
vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi । kulasaṅkhyāṃ tu gachChanti karṣanti cha mayadyaśaḥ ॥ 29॥
mā naḥ kulē vairakṛtkaś chidastu rājāmātyō mā parasvāpahārī । mitradrōhī naikṛtikō'nṛtī vā pūrvāśī vā pitṛdēvātithibhyaḥ ॥ 30॥
yaścha nō brāhmaṇaṃ hanyādyaścha nō brāhmaṇāndviṣēt । na naḥ sa samitiṃ gachChēdyaścha nō nirvapētkṛṣim ॥ 31॥
tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākchaturthī cha sūnṛtā । satāmētāni gēhēṣu nōchChidyantē kadā chana ॥ 32॥
śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim । pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām ॥ 33॥
sūkṣmō'pi bhāraṃ nṛpatē syandanō vai śaktō vōḍhuṃ na tathānyē mahījāḥ । ēvaṃ yuktā bhārasahā bhavanti mahākulīnā na tathānyē manuṣyāḥ ॥ 34॥
na tanmitraṃ yasya kōpādbibhēti yadvā mitraṃ śaṅkitēnōpacharyam । yasminmitrē pitarīvāśvasīta tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi ॥ 35॥
yadi chēdapyasambandhō mitrabhāvēna vartatē । sa ēva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam ॥ 36॥
chalachittasya vai puṃsō vṛddhānanupasēvataḥ । pāriplavamatērnityamadhruvō mitra saṅgrahaḥ ॥ 37॥
chalachittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam । arthāḥ samativartantē haṃsāḥ śuṣkaṃ sarō yathā ॥ 38॥
akasmādēva kupyanti prasīdantyanimittataḥ । śīlamētadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā ॥ 39॥
satkṛtāścha kṛtārthāścha mitrāṇāṃ na bhavanti yē । tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnōpabhuñjatē ॥ 40॥
arthayēdēva mitrāṇi sati vāsati vā dhanē । nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām ॥ 41॥
santāpādbhraśyatē rūpaṃ santāpādbhraśyatē balam । santāpādbhraśyatē jñānaṃ santāpādvyādhimṛchChati ॥ 42॥
anavāpyaṃ cha śōkēna śarīraṃ chōpatapyatē । amitrāścha prahṛṣyanti mā sma śōkē manaḥ kṛthāḥ ॥ 43॥
punarnarō mriyatē jāyatē cha punarnarō hīyatē vardhatē punaḥ । punarnarō yāchati yāchyatē cha punarnaraḥ śōchati śōchyatē punaḥ ॥ 44॥
sukhaṃ cha duḥkhaṃ cha bhavābhavau cha lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ cha । paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti tasmāddhīrō naiva hṛṣyēnna śōchēt ॥ 45॥
chalāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi tēṣāṃ yadyadvartatē yatra yatra । tatastataḥ sravatē buddhirasya Chidrōda kumbhādiva nityamambhaḥ ॥ 46॥
dhṛtarāṣṭra uvācha
tanuruchChaḥ śikhī rājā mithyōpacharitō mayā । mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhēnāntaṃ kariṣyati ॥ 47॥
nityōdvignamidaṃ sarvaṃ nityōdvignamidaṃ manaḥ । yattatpadamanudvignaṃ tanmē vada mahāmatē ॥ 48॥
vidura uvācha
nānyatra vidyā tapasōrnānyatrēndriya nigrahāt । nānyatra lōbhasantyāgāchChāntiṃ paśyāma tē'nagha ॥ 49॥
buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindatē mahat । guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgēna vindati ॥ 50॥
anāśritā dānapuṇyaṃ vēda puṇyamanāśritāḥ । rāgadvēṣavinirmuktā vicharantīha mōkṣiṇaḥ ॥ 51॥
svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya cha karmaṇaḥ । tapasaścha sutaptasya tasyāntē sukhamēdhatē ॥ 52॥
svāstīrṇāni śayanāni prapannā na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhantē । na strīṣu rājanratimāpnuvanti na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ ॥ 53॥
na vai bhinnā jātu charanti dharmaṃ na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ । na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti na vai bhinnāḥ praśamaṃ rōchayanti ॥ 54॥
na vai tēṣāṃ svadatē pathyamuktaṃ yōgakṣēmaṃ kalpatē nōta tēṣām । bhinnānāṃ vai manujēndra parāyaṇaṃ na vidyatē kiṃ chidanyadvināśāt ॥ 55॥
sambhāvyaṃ gōṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇē tapaḥ । sambhāvyaṃ strīṣu chāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātitō bhayam ॥ 56॥
tantavō'pyāyatā nityaṃ tantavō bahulāḥ samāḥ । bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām ॥ 57॥
dhūmāyantē vyapētāni jvalanti sahitāni cha । dhṛtarāṣṭrōlmukānīva jñātayō bharatarṣabha ॥ 58॥
brāhmaṇēṣu cha yē śūrāḥ strīṣu jñātiṣu gōṣu cha । vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti tē ॥ 59॥
mahānapyēkajō vṛkṣō balavānsupratiṣṭhitaḥ । prasahya ēva vātēna śākhā skandhaṃ vimarditum ॥ 60॥
atha yē sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ । tē hi śīghratamānvātānsahantē'nyōnyasaṃśrayāt ॥ 61॥
ēvaṃ manuṣyamapyēkaṃ guṇairapi samanvitam । śakyaṃ dviṣantō manyantē vāyurdrumamivaukajam ॥ 62॥
anyōnyasamupaṣṭambhādanyōnyāpāśrayēṇa cha । jñātayaḥ sampravardhantē sarasīvōtpalānyuta ॥ 63॥
avadhyā brāhmaṇā gāvō striyō bālāścha jñātayaḥ । yēṣāṃ chānnāni bhuñjīta yē cha syuḥ śaraṇāgatāḥ ॥ 64॥
na manuṣyē guṇaḥ kaśchidanyō dhanavatāṃ api । anāturatvādbhadraṃ tē mṛtakalpā hi rōgiṇaḥ ॥ 65॥
avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rōgaṃ pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram । satāṃ pēyaṃ yanna pibantyasantō manyuṃ mahārāja piba praśāmya ॥ 66॥
rōgārditā na phalānyādriyantē na vai labhantē viṣayēṣu tattvam । duḥkhōpētā rōgiṇō nityamēva na budhyantē dhanabhōgānna saukhyam ॥ 67॥
purā hyuktō nākarōstvaṃ vachō mē dyūtē jitāṃ draupadīṃ prēkṣya rājan । duryōdhanaṃ vārayētyakṣavatyāṃ kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti ॥ 68॥
na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyatē miśrō dharmastarasā sēvitavyaḥ । pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr mṛduprauḍhā gachChati putrapautrān ॥ 69॥
dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu pāṇḍōḥ sutāstava putrāṃścha pāntu । ēkārimitrāḥ kuravō hyēkamantrā jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ ॥ 70॥
mēḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha । pārthānbālānvanavāsa prataptān gōpāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan ॥ 71॥
sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair mā tē'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu । satyē sthitāstē naradēva sarvē duryōdhanaṃ sthāpaya tvaṃ narēndra ॥ 72॥
॥ iti śrīmahābhāratē udyōgaparvaṇi prajāgaraparvaṇi vidurahitavākyē ṣaṭtriṃśō'dhyāyaḥ ॥ 36॥
Browse Related Categories: