तत्त्वबोध (आदि शंकराचार्य)

శరీరత్రయం (స్థూలశరీరం) స్థూలశరీరం కిం ? పంచీకృతపంచమహాభూతైః కృతం సత్కర్మజన్యం సుఖదుఃఖాదిభోగాయతనం శరీరం అస్తి జాయతే వర్ధతే విపరిణమతే అపక్షీయతే వినశ్యతీతి షడ్వికారవదేతత్స్థూలశరీరమ్ ।

శరీరత్రయం (సూక్ష్మశరీరం) సూక్ష్మశరీరం కిం ? అపంచీకృతపంచమహాభూతైః కృతం సత్కర్మజన్యం సుఖదుఃఖాదిభోగసాధనం పంచజ్ఞానేంద్రియాణి పంచకర్మేంద్రియాణి పంచప్రాణాదయః మనశ్చైకం బుద్ధిశ్చైకా ఏవం సప్తదశాకలాభిః సహ యత్తిష్ఠతి తత్సూక్ష్మశరీరమ్ ।

జ్ఞానేంద్రియాణి శ్రోత్రం త్వక్ చక్షుః రసనా ఘ్రాణం ఇతి పంచ జ్ఞానేంద్రియాణి । శ్రోత్రస్య దిగ్దేవతా । త్వచో వాయుః । చక్షుషః సూర్యః । రసనాయా వరుణః । ఘ్రాణస్య అశ్వినౌ । ఇతి జ్ఞానేంద్రియదేవతాః । శ్రోత్రస్య విషయః శబ్దగ్రహణమ్ । త్వచో విషయః స్పర్శగ్రహణమ్ । చక్షుషో విషయః రూపగ్రహణమ్ । రసనాయా విషయః రసగ్రహణమ్ । ఘ్రాణస్య విషయః గంధగ్రహణం ఇతి ।

పంచకర్మేంద్రియాణి వాక్పాణిపాదపాయూపస్థానీతి పంచకర్మేంద్రియాణి । వాచో దేవతా వహ్నిః । హస్తయోరింద్రః । పాదయోర్విష్ణుః । పాయోర్మృత్యుః । ఉపస్థస్య ప్రజాపతిః । ఇతి కర్మేంద్రియదేవతాః । వాచో విషయః భాషణమ్ । పాణ్యోర్విషయః వస్తుగ్రహణమ్ । పాదయోర్విషయః గమనమ్ । పాయోర్విషయః మలత్యాగః । ఉపస్థస్య విషయః ఆనంద ఇతి ।

కారణశరీరం కారణశరీరం కిం ? అనిర్వాచ్యానాద్యవిద్యారూపం శరీరద్వయస్య కారణమాత్రం సత్స్వరూపాఽజ్ఞానం నిర్వికల్పకరూపం యదస్తి తత్కారణశరీరమ్ ।

అవస్థాత్రయం అవస్థాత్రయం కిం ? జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్త్యవస్థాః ।

జాగ్రదవస్థా జాగ్రదవస్థా కా ? శ్రోత్రాదిజ్ఞానేంద్రియైః శబ్దాదివిషయైశ్చ జ్ఞాయతే ఇతి యత్ సా జాగ్రదావస్థా । స్థూల శరీరాభిమానీ ఆత్మా విశ్వ ఇత్యుచ్యతే ।

స్వప్నావస్థా స్వప్నావస్థా కేతి చేత్ ? జాగ్రదవస్థాయాం యద్దృష్టం యద్ శ్రుతం తజ్జనితవాసనయా నిద్రాసమయే యః ప్రపంచః ప్రతీయతే సా స్వప్నావస్థా । సూక్ష్మశరీరాభిమానీ ఆత్మా తైజస ఇత్యుచ్యతే ।

సుషుప్త్యవస్థా అతః సుషుప్త్యవస్థా కా ? అహం కిమపి న జానామి సుఖేన మయా నిద్రాఽనుభూయత ఇతి సుషుప్త్యవస్థా । కారణశరీరాభిమానీ ఆత్మా ప్రాజ్ఞ ఇత్యుచ్యతే ।

పంచ కోశాః పంచ కోశాః కే ? అన్నమయః ప్రాణమయః మనోమయః విజ్ఞానమయః ఆనందమయశ్చేతి ।

అన్నమయకోశః అన్నమయః కః ? అన్నరసేనైవ భూత్వా అన్నరసేనైవ వృద్ధిం ప్రాప్య అన్నరూపపృథివ్యాం యద్విలీయతే తదన్నమయః కోశః స్థూలశరీరమ్ ।

ప్రాణమయకోశః ప్రాణమయః కః ? ప్రాణాద్యాః పంచవాయవః వాగాదీంద్రియపంచకం ప్రాణమయః కోశః ।

మనోమయకోశః మనోమయః కోశః కః ? మనశ్చ జ్ఞానేంద్రియపంచకం మిలిత్వా యో భవతి స మనోమయః కోశః ।

విజ్ఞానమయకోశః విజ్ఞానమయః కః ? బుద్ధిజ్ఞానేంద్రియపంచకం మిలిత్వా యో భవతి స విజ్ఞానమయః కోశః

ఆనందమయకోశః ఆనందమయః కః ? ఏవమేవ కారణశరీరభూతావిద్యాస్థమలినసత్త్వం ప్రియాదివృత్తిసహితం సత్ ఆనందమయః కోశః । ఏతత్కోశపంచకమ్ ।

పంచకోశాతీత మదీయం శరీరం మదీయాః ప్రాణాః మదీయం మనశ్చ మదీయా బుద్ధిర్మదీయం అజ్ఞానమితి స్వేనైవ జ్ఞాయతే తద్యథా మదీయత్వేన జ్ఞాతం కటకకుండల గృహాదికం స్వస్మాద్భిన్నం తథా పంచకోశాదికం స్వస్మాద్భిన్నం మదీయత్వేన జ్ఞాతమాత్మా న భవతి ॥

ఆత్మన్ ఆత్మా తర్హి కః ? సచ్చిదానందస్వరూపః । సత్కిం ? కాలత్రయేఽపి తిష్ఠతీతి సత్ । చిత్కిం ? జ్ఞానస్వరూపః । ఆనందః కః ? సుఖస్వరూపః । ఏవం సచ్చిదానందస్వరూపం స్వాత్మానం విజానీయాత్ ।

జగత్ అథ చతుర్వింశతితత్త్వోత్పత్తిప్రకారం వక్ష్యామః ।

మాయా బ్రహ్మాశ్రయా సత్త్వరజస్తమోగుణాత్మికా మాయా అస్తి ।

పంచభూతాః తతః ఆకాశః సంభూతః । ఆకాశాద్ వాయుః । వాయోస్తేజః । తేజస ఆపః । అభ్ధయః పృథివీ ।

సత్త్వగుణః ఏతేషాం పంచతత్త్వానాం మధ్యే ఆకాశస్య సాత్వికాంశాత్ శ్రోత్రేంద్రియం సంభూతమ్ । వాయోః సాత్వికాంశాత్ త్వగింద్రియం సంభూతమ్ । అగ్నేః సాత్వికాంశాత్ చక్షురింద్రియం సంభూతమ్ । జలస్య సాత్వికాంశాత్ రసనేంద్రియం సంభూతమ్ । పృథివ్యాః సాత్వికాంశాత్ ఘ్రాణేంద్రియం సంభూతమ్ ।

అంతఃకరణ ఏతేషాం పంచతత్త్వానాం సమష్టిసాత్వికాంశాత్ మనోబుద్ధ్యహంకార చిత్తాంతఃకరణాని సంభూతాని । సంకల్పవికల్పాత్మకం మనః । నిశ్చయాత్మికా బుద్ధిః । అహంకర్తా అహంకారః । చింతనకర్తృ చిత్తమ్ । మనసో దేవతా చంద్రమాః । బుద్ధే బ్రహ్మా । అహంకారస్య రుద్రః । చిత్తస్య వాసుదేవః ।

రజోగుణః ఏతేషాం పంచతత్త్వానాం మధ్యే ఆకాశస్య రాజసాంశాత్ వాగింద్రియం సంభూతమ్ । వాయోః రాజసాంశాత్ పాణీంద్రియం సంభూతమ్ । వన్హేః రాజసాంశాత్ పాదేంద్రియం సంభూతమ్ । జలస్య రాజసాంశాత్ ఉపస్థేంద్రియం సంభూతమ్ । పృథివ్యా రాజసాంశాత్ గుదేంద్రియం సంభూతమ్ । ఏతేషాం సమష్టిరాజసాంశాత్ పంచప్రాణాః సంభూతాః ।

తమోగుణః ఏతేషాం పంచతత్త్వానాం తామసాంశాత్ పంచీకృతపంచతత్త్వాని భవంతి । పంచీకరణం కథం ఇతి చేత్ । ఏతేషాం పంచమహాభూతానాం తామసాంశస్వరూపం ఏకమేకం భూతం ద్విధా విభజ్య ఏకమేకమర్ధం పృథక్ తూష్ణీం వ్యవస్థాప్య అపరమపరమర్ధం చతుర్ధాం విభజ్య స్వార్ధమన్యేషు అర్ధేషు స్వభాగచతుష్టయసంయోజనం కార్యమ్ । తదా పంచీకరణం భవతి । ఏతేభ్యః పంచీకృతపంచమహాభూతేభ్యః స్థూలశరీరం భవతి । ఏవం పిండబ్రహ్మాండయోరైక్యం సంభూతమ్ ।

జీవః, ఈశ్వరః చ స్థూలశరీరాభిమాని జీవనామకం బ్రహ్మప్రతిబింబం భవతి । స ఏవ జీవః ప్రకృత్యా స్వస్మాత్ ఈశ్వరం భిన్నత్వేన జానాతి । అవిద్యోపాధిః సన్ ఆత్మా జీవ ఇత్యుచ్యతే । మాయోపాధిః సన్ ఈశ్వర ఇత్యుచ్యతే । ఏవం ఉపాధిభేదాత్ జీవేశ్వరభేదదృష్టిః యావత్పర్యంతం తిష్ఠతి తావత్పర్యంతం జన్మమరణాదిరూపసంసారో న నివర్తతే । తస్మాత్కారణాన్న జీవేశ్వరయోర్భేదబుద్ధిః స్వీకార్యా ।

తత్ త్వం అసి నను సాహంకారస్య కించిజ్జ్ఞస్య జీవస్య నిరహంకారస్య సర్వజ్ఞస్య ఈశ్వరస్య తత్త్వమసీతి మహావాక్యాత్ కథమభేదబుద్ధిః స్యాదుభయోః విరుద్ధధర్మాక్రాంతత్వాత్ । ఇతి చేన్న । స్థూలసూక్ష్మశరీరాభిమానీ త్వంపదవాచ్యార్థః । ఉపాధివినిర్ముక్తం సమాధిదశాసంపన్నం శుద్ధం చైతన్యం త్వంపదలక్ష్యార్థః । ఏవం సర్వజ్ఞత్వాదివిశిష్ట ఈశ్వరః తత్పదవాచ్యార్థః । ఉపాధిశూన్యం శుద్ధచైతన్యం తత్పదలక్ష్యార్థః । ఏవం చ జీవేశ్వరయో చైతన్యరూపేణాఽభేదే బాధకాభావః ।

జీవన్ముక్తః ఏవం చ వేదాంతవాక్యైః సద్గురూపదేశేన చ సర్వేష్వపి భూతేషు యేషాం బ్రహ్మబుద్ధిరుత్పన్నా తే జీవన్ముక్తాః ఇత్యర్థః ।నను జీవన్ముక్తః కః ? యథా దేహోఽహం పురుషోఽహం బ్రాహ్మణోఽహం శూద్రోఽహమస్మీతి దృఢనిశ్చయస్తథా నాహం బ్రాహ్మణః న శూద్రః న పురుషః కింతు అసంగః సచ్చిదానంద స్వరూపః ప్రకాశరూపః సర్వాంతర్యామీ చిదాకాశరూపోఽస్మీతి దృఢనిశ్చయ రూపోఽపరోక్షజ్ఞానవాన్ జీవన్ముక్తః ॥బ్రహ్మైవాహమస్మీత్యపరోక్షజ్ఞానేన నిఖిలకర్మబంధవినిర్ముక్తః స్యాత్ ।

కర్మాణి కర్మాణి కతివిధాని సంతీతి చేత్ ఆగామిసంచితప్రారబ్ధభేదేన త్రివిధాని సంతి ।

ఆగామి కర్మ జ్ఞానోత్పత్త్యనంతరం జ్ఞానిదేహకృతం పుణ్యపాపరూపం కర్మ యదస్తి తదాగామీత్యభిధీయతే ।

సంచిత కర్మ సంచితం కర్మ కిం ? అనంతకోటిజన్మనాం బీజభూతం సత్ యత్కర్మజాతం పూర్వార్జితం తిష్ఠతి తత్ సంచితం జ్ఞేయమ్ ।

ప్రారబ్ధ కర్మ ప్రారబ్ధం కర్మ కిమితి చేత్ । ఇదం శరీరముత్పాద్య ఇహ లోకే ఏవం సుఖదుఃఖాదిప్రదం యత్కర్మ తత్ప్రారబ్ధం భోగేన నష్టం భవతి ప్రారబ్ధకర్మణాం భోగాదేవ క్షయ ఇతి ।

కర్మ ముక్తః సంచితం కర్మ బ్రహ్మైవాహమితి నిశ్చయాత్మకజ్ఞానేన నశ్యతి ।ఆగామి కర్మ అపి జ్ఞానేన నశ్యతి కించ ఆగామి కర్మణాం నలినీదలగతజలవత్ జ్ఞానినాం సంబంధో నాస్తి ।

జ్ఞానిః కించ యే జ్ఞానినం స్తువంతి భజంతి అర్చయంతి తాన్ప్రతి జ్ఞానికృతం ఆగామి పుణ్యం గచ్ఛతి । యే జ్ఞానినం నిందంతి ద్విషంతి దుఃఖప్రదానం కుర్వంతి తాన్ప్రతి జ్ఞానికృతం సర్వమాగామి క్రియమాణం యదవాచ్యం కర్మ పాపాత్మకం తద్గచ్ఛతి । సుహృదః పుణ్యకృతం దుర్హృదః పాపకృత్యం గృహ్ణంతి ।

బ్రహ్మానందం తథా చాత్మవిత్సంసారం తీర్త్వా బ్రహ్మానందమిహైవ ప్రాప్నోతి । తరతి శోకమాత్మవిత్ ఇతి శ్రుతేః । తనుం త్యజతు వా కాశ్యాం శ్వపచస్య గృహేఽథ వా । జ్ఞానసంప్రాప్తిసమయే ముక్తాఽసౌ విగతాశయః । ఇతి స్మృతేశ్చ ।ఇతి శ్రీశంకరభగవత్పాదాచార్యప్రణీతః తత్త్వబోధప్రకరణం సమాప్తమ్ ।

Browse Related Categories: