Vidura Neethi · Traditional devotional text · Source: vignanam.org (Traditional devotional text (public-domain shlokas))
॥ iti śrīmahābhāratē udyōgaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākyē chatustriṃśō'dhyāyaḥ ॥
dhṛtarāṣṭra uvācha
Offered for worship and study, not as prediction. Non-commercial.
More devotional texts
jāgratō dahyamānasya yatkāryamanupaśyasi । tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalaḥ śuchiḥ ॥ 1॥
tvaṃ māṃ yathāvadvidura praśādhi prajñā pūrvaṃ sarvamajātaśatrōḥ । yanmanyasē pathyamadīnasattva śrēyaḥ karaṃ brūhi tadvai kurūṇām ॥ 2॥
pāpāśaṅgī pāpamēva naupaśyan pṛchChāmi tvāṃ vyākulēnātmanāham । kavē tanmē brūhi sarvaṃ yathāvan manīṣitaṃ sarvamajātaśatrōḥ ॥ 3॥
vidura uvācha
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dvēṣyaṃ vā yadi vā priyam । apṛṣṭastasya tadbrūyādyasya nēchChētparābhavam ॥ 4॥
tasmādvakṣyāmi tē rājanbhavamichChankurūnprati । vachaḥ śrēyaḥ karaṃ dharmyaṃ bruvatastannibōdha mē ॥ 5॥
mithyōpētāni karmāṇi sidhyēyuryāni bhārata । anupāya prayuktāni mā sma tēṣu manaḥ kṛthāḥ ॥ 6॥
tathaiva yōgavihitaṃ na sidhyētkarma yannṛpa । upāyayuktaṃ mēdhāvī na tatra glapayēnmanaḥ ॥ 7॥
anubandhānavēkṣēta sānubandhēṣu karmasu । sampradhārya cha kurvīta na vēgēna samācharēt ॥ 8॥
anubandhaṃ cha samprēkṣya vipākāṃśchaiva karmaṇām । utthānamātmanaśchaiva dhīraḥ kurvīta vā na vā ॥ 9॥
yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthānē vṛddhau tathā kṣayē । kōśē janapadē daṇḍē na sa rājyāvatiṣṭhatē ॥ 10॥
yastvētāni pramāṇāni yathōktānyanupaśyati । yuktō dharmārthayōrjñānē sa rājyamadhigachChati ॥ 11॥
na rājyaṃ prāptamityēva vartitavyamasāmpratam । śriyaṃ hyavinayō hanti jarā rūpamivōttamam ॥ 12॥
bhakṣyōttama pratichChannaṃ matsyō baḍiśamāyasam । rūpābhipātī grasatē nānubandhamavēkṣatē ॥ 13॥
yachChakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamēchcha yat । hitaṃ cha pariṇāmē yattadadyaṃ bhūtimichChatā ॥ 14॥
vanaspatērapakvāni phalāni prachinōti yaḥ । sa nāpnōti rasaṃ tēbhyō bījaṃ chāsya vinaśyati ॥ 15॥
yastu pakvamupādattē kālē pariṇataṃ phalam । phalādrasaṃ sa labhatē bījāchchaiva phalaṃ punaḥ ॥ 16॥
yathā madhu samādattē rakṣanpuṣpāṇi ṣaṭpadaḥ । tadvadarthānmanuṣyēbhya ādadyādavihiṃsayā ॥ 17॥
puṣpaṃ puṣpaṃ vichinvīta mūlachChēdaṃ na kārayēt । mālākāra ivārāmē na yathāṅgārakārakaḥ ॥ 18॥
kiṃ nu mē syādidaṃ kṛtvā kiṃ nu mē syādakurvataḥ । iti karmāṇi sañchintya kuryādvā puruṣō na vā ॥ 19॥
anārabhyā bhavantyarthāḥ kē chinnityaṃ tathāgatāḥ । kṛtaḥ puruṣakārō'pi bhavēdyēṣu nirarthakaḥ ॥ 20॥
kāṃśchidarthānnaraḥ prājñō labhu mūlānmahāphalān । kṣipramārabhatē kartuṃ na vighnayati tādṛśān ॥ 21॥
ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ chakṣuṣānupibanniva । āsīnamapi tūṣṇīkamanurajyanti taṃ prajāḥ ॥ 22॥
chakṣuṣā manasā vāchā karmaṇā cha chaturvidham । prasādayati lōkaṃ yastaṃ lōkō'nuprasīdati ॥ 23॥
yasmāttrasyanti bhūtāni mṛgavyādhānmṛgā iva । sāgarāntāmapi mahīṃ labdhvā sa parihīyatē ॥ 24॥
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavānsvēna tējasā । vāyurabhramivāsādya bhraṃśayatyanayē sthitaḥ ॥ 25॥
dharmamācharatō rājñaḥ sadbhiścharitamāditaḥ । vasudhā vasusampūrṇā vardhatē bhūtivardhanī ॥ 26॥
atha santyajatō dharmamadharmaṃ chānutiṣṭhataḥ । pratisaṃvēṣṭatē bhūmiragnau charmāhitaṃ yathā ॥ 27॥
ya ēva yatnaḥ kriyatē prara rāṣṭrāvamardanē । sa ēva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭra paripālanē ॥ 28॥
dharmēṇa rājyaṃ vindēta dharmēṇa paripālayēt । dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyatē ॥ 29॥
apyunmattātpralapatō bālāchcha parisarpataḥ । sarvataḥ sāramādadyādaśmabhya iva kāñchanam ॥ 30॥
suvyāhṛtāni sudhiyāṃ sukṛtāni tatastataḥ । sañchinvandhīra āsīta śilā hārī śilaṃ yathā ॥ 31॥
gandhēna gāvaḥ paśyanti vēdaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ । chāraiḥ paśyanti rājānaśchakṣurbhyāmitarē janāḥ ॥ 32॥
bhūyāṃsaṃ labhatē klēśaṃ yā gaurbhavati durduhā । atha yā suduhā rājannaiva tāṃ vinayantyapi ॥ 33॥
yadataptaṃ praṇamati na tatsantāpayantyapi । yachcha svayaṃ nataṃ dāru na tatsannāmayantyapi ॥ 34॥
ētayōpamayā dhīraḥ sannamēta balīyasē । indrāya sa praṇamatē namatē yō balīyasē ॥ 35॥
parjanyanāthāḥ paśavō rājānō mitra bāndhavāḥ । patayō bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā vēda bāndhavāḥ ॥ 36॥
satyēna rakṣyatē dharmō vidyā yōgēna rakṣyatē । mṛjayā rakṣyatē rūpaṃ kulaṃ vṛttēna rakṣyatē ॥ 37॥
mānēna rakṣyatē dhānyamaśvānrakṣyatyanukramaḥ । abhīkṣṇadarśanādgāvaḥ striyō rakṣyāḥ kuchēlataḥ ॥ 38॥
na kulaṃ vṛtti hīnasya pramāṇamiti mē matiḥ । antyēṣvapi hi jātānāṃ vṛttamēva viśiṣyatē ॥ 39॥
ya īrṣyuḥ paravittēṣu rūpē vīryē kulānvayē । sukhē saubhāgyasatkārē tasya vyādhiranantakaḥ ॥ 40॥
akārya karaṇādbhītaḥ kāryāṇāṃ cha vivarjanāt । akālē mantrabhēdāchcha yēna mādyēnna tatpibēt ॥ 41॥
vidyāmadō dhanamadastṛtīyō'bhijanō madaḥ । ētē madāvaliptānāmēta ēva satāṃ damāḥ ॥ 42॥
asantō'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kiṃ chitkāryaṃ kadā chana । manyantē santamātmānamasantamapi viśrutam ॥ 43॥
gatirātmavatāṃ santaḥ santa ēva satāṃ gatiḥ । asatāṃ cha gatiḥ santō na tvasantaḥ satāṃ gatiḥ ॥ 44॥
jitā sabhā vastravatā samāśā gōmatā jitā । adhvā jitō yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam ॥ 45॥
śīlaṃ pradhānaṃ puruṣē tadyasyēha praṇaśyati । na tasya jīvitēnārthō na dhanēna na bandhubhiḥ ॥ 46॥
āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gōrasōttaram । lavaṇōttaraṃ daridrāṇāṃ bhōjanaṃ bharatarṣabha ॥ 47॥
sampannataramēvānnaṃ daridrā bhuñjatē sadā । kṣutsvādutāṃ janayati sā chāḍhyēṣu sudurlabhā ॥ 48॥
prāyēṇa śrīmatāṃ lōkē bhōktuṃ śaktirna vidyatē । daridrāṇāṃ tu rājēndra api kāṣṭhaṃ hi jīryatē ॥ 49॥
avṛttirbhayamantyānāṃ madhyānāṃ maraṇādbhayam । uttamānāṃ tu martyānāmavamānātparaṃ bhayam ॥ 50॥
aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ । aiśvaryamadamattō hi nāpatitvā vibudhyatē ॥ 51॥
indriyaurindriyārthēṣu vartamānairanigrahaiḥ । tairayaṃ tāpyatē lōkō nakṣatrāṇi grahairiva ॥ 52॥
yō jitaḥ pañchavargēṇa sahajēnātma karśinā । āpadastasya vardhantē śuklapakṣa ivōḍurāḍ ॥ 53॥
avijitya ya ātmānamamātyānvijigīṣatē । amitrānvājitāmātyaḥ sō'vaśaḥ parihīyatē ॥ 54॥
ātmānamēva prathamaṃ dēśarūpēṇa yō jayēt । tatō'mātyānamitrāṃścha na mōghaṃ vijigīṣatē ॥ 55॥
vaśyēndriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu । parīkṣya kāriṇaṃ dhīramatyantaṃ śrīrniṣēvatē ॥ 56॥
rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rājan nātmā niyantēndriyāṇyasya chāśvāḥ । tairapramattaḥ kuśalaḥ sadaśvair dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ ॥ 57॥
ētānyanigṛhītāni vyāpādayitumapyalam । avidhēyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim ॥ 58॥
anarthamarthataḥ paśyannartaṃ chaivāpyanarthataḥ । indriyaiḥ prasṛtō bālaḥ suduḥkhaṃ manyatē sukham ॥ 59॥
dharmārthau yaḥ parityajya syādindriyavaśānugaḥ । śrīprāṇadhanadārēbhya kṣipraṃ sa parihīyatē ॥ 60॥
arthānāmīśvarō yaḥ syādindriyāṇāmanīśvaraḥ । indriyāṇāmanaiśvaryādaiśvaryādbhraśyatē hi saḥ ॥ 61॥
ātmanātmānamanvichChēnmanō buddhīndriyairyataiḥ । ātmaiva hyātmanō bandhurātmaiva ripurātmanaḥ ॥ 62॥
kṣudrākṣēṇēva jālēna jhaṣāvapihitāvubhau । kāmaścha rājankrōdhaścha tau prājñānaṃ vilumpataḥ ॥ 63॥
samavēkṣyēha dharmārthau sambhārānyō'dhigachChati । sa vai sambhṛta sambhāraḥ satataṃ sukhamēdhatē ॥ 64॥
yaḥ pañchābhyantarāñśatrūnavijitya matikṣayān । jigīṣati ripūnanyānripavō'bhibhavanti tam ॥ 65॥
dṛśyantē hi durātmānō vadhyamānāḥ svakarma bhiḥ । indriyāṇāmanīśatvādrājānō rājyavibhramaiḥ ॥ 66॥
asantyāgātpāpakṛtāmapāpāṃs tulyō daṇḍaḥ spṛśatē miśrabhāvāt । śuṣkēṇārdraṃ dahyatē miśrabhāvāt tasmātpāpaiḥ saha sandhiṃ na kuryāt ॥ 67॥
nijānutpatataḥ śatrūnpañcha pañcha prayōjanān । yō mōhānna nighṛhṇāti tamāpadgrasatē naram ॥ 68॥
anasūyārjavaṃ śauchaṃ santōṣaḥ priyavāditā । damaḥ satyamanāyāsō na bhavanti durātmanām ॥ 69॥
ātmajñānamanāyāsastitikṣā dharmanityatā । vākchaiva guptā dānaṃ cha naitānyantyēṣu bhārata ॥ 70॥
ākrōśa parivādābhyāṃ vihiṃsantyabudhā budhān । vaktā pāpamupādattē kṣamamāṇō vimuchyatē ॥ 71॥
hiṃsā balamasādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhirbalam । śuśrūṣā tu balaṃ strīṇāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam ॥ 72॥
vāksaṃyamō hi nṛpatē suduṣkaratamō mataḥ । arthavachcha vichitraṃ cha na śakyaṃ bahubhāṣitum ॥ 73॥
abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhā vāksubhāṣitā । saiva durbhāṣitā rājannanarthāyōpapadyatē ॥ 74॥
saṃrōhati śarairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam । vāchā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrōhati vākkṣatam ॥ 75॥
karṇinālīkanārāchā nirharanti śarīrataḥ । vākṣalyastu na nirhartuṃ śakyō hṛdi śayō hi saḥ ॥ 76॥
vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śōchati ratryahāni । parasya nāmarmasu tē patanti tānpaṇḍitō nāvasṛjētparēṣu ॥ 77॥
yasmai dēvāḥ prayachChanti puruṣāya parābhavam । buddhiṃ tasyāpakarṣanti sō'pāchīnāni paśyati ॥ 78॥
buddhau kaluṣa bhūtāyāṃ vināśē pratyupasthitē । anayō nayasaṅkāśō hṛdayānnāpasarpati ॥ 79॥
sēyaṃ buddhiḥ parītā tē putrāṇāṃ tava bhārata । pāṇḍavānāṃ virōdhēna na chaināṃ avabudhyasē ॥ 80॥
rājā lakṣaṇasampannastrailōkyasyāpi yō bhavēt । śiṣyastē śāsitā sō'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ॥ 81॥
atīva sarvānputrāṃstē bhāgadhēya puraskṛtaḥ । tējasā prajñayā chaiva yuktō dharmārthatattvavit ॥ 82॥
ānṛśaṃsyādanukrōśādyō'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ । gauravāttava rājēndra bahūnklēśāṃstitikṣati ॥ 83॥
॥ iti śrīmahābhāratē udyōgaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākyē chatustriṃśō'dhyāyaḥ ॥ 34॥
Browse Related Categories: