Vidura Neethi · Traditional devotional text · Source: vignanam.org (Traditional devotional text (public-domain shlokas))
॥ iti śrīmahābhāratē udyōgaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduravākyē saptatriṃśō'dhyāyaḥ ॥
vidura uvācha
Offered for worship and study, not as prediction. Non-commercial.
More devotional texts
saptadaśēmānrājēndra manuḥ svāyambhuvō'bravīt । vaichitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ ॥ 1॥
tānēvindrasya hi dhanuranāmyaṃ namatō'bravīt । athō marīchinaḥ pādānanāmyānnamatastathā ॥ 2॥
yaśchāśiṣyaṃ śāsati yaś cha kupyatē yaśchātivēlaṃ bhajatē dviṣantam । striyaścha yō'rakṣati bhadramastu tē yaśchāyāchyaṃ yāchati yaś cha katthatē ॥ 3॥
yaśchābhijātaḥ prakarōtyakāryaṃ yaśchābalō balinā nityavairī । aśraddadhānāya cha yō bravīti yaśchākāmyaṃ kāmayatē narēndra ॥ 4॥
vadhvā hāsaṃ śvaśurō yaś cha manyatē vadhvā vasannuta yō mānakāmaḥ । parakṣētrē nirvapati yaścha bījaṃ striyaṃ cha yaḥ parivadatē'tivēlam ॥ 5॥
yaśchaiva labdhvā na smarāmītyuvācha
dattvā cha yaḥ katthati yāchyamānaḥ । yaśchāsataḥ sāntvamupāsatīha ētē'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ ॥ 6
yasminyathā vartatē yō manuṣyas tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ । māyāchārō māyayā vartitavyaḥ sādhvāchāraḥ sādhunā pratyudēyaḥ ॥ 7॥
dhṛtarāṣṭra uvācha
śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavēdēṣu vai yadā । nāpnōtyatha cha tatsarvamāyuḥ kēnēha hētunā ॥ 8॥
vidura uvācha
ativādō'timānaścha tathātyāgō narādhipaḥ । krōdhaśchātivivitsā cha mitradrōhaścha tāni ṣaṭ ॥ 9॥
ēta ēvāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dēhinām । ētāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu tē ॥ 10॥
viśvastasyaiti yō dārānyaśchāpi guru takpagaḥ । vṛṣalī patirdvijō yaścha pānapaśchaiva bhārata ॥ 11॥
śaraṇāgatahā chaiva sarvē brahmahaṇaiḥ samāḥ । ētaiḥ samētya kartavyaṃ prāyaśchittamiti śrutiḥ ॥ 12॥
gṛhī vadānyō'napaviddha vākyaḥ śēṣānna bhōkāpyavihiṃsakaś cha । nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ satyō mṛduḥ svargamupaiti vidvān ॥ 13॥
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ । apriyasya tu pathyasya vaktā śrōtā cha durlabhaḥ ॥ 14॥
yō hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriyē । apriyāṇyāha pathyāni tēna rājā sahāyavān ॥ 15॥
tyajētkulārthē puruṣaṃ grāmasyārthē kulaṃ tyajēt । grāmaṃ janapadasyārthē ātmārthē pṛthivīṃ tyajēt ॥ 16॥
āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣēddārānrakṣēddhanairapi । ātmānaṃ satataṃ rakṣēddārairapi dhanairapi ॥ 17॥
uktaṃ mayā dyūtakālē'pi rājan naivaṃ yuktaṃ vachanaṃ prātipīya । tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya na rōchatē tava vaichitra vīrya ॥ 18॥
kākairimāṃśchitrabarhānmayūrān parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ । hitvā siṃhānkrōṣṭu kāngūhamānaḥ prāptē kālē śōchitā tvaṃ narēndra ॥ 19॥
yastāta na krudhyati sarvakālaṃ bhṛtyasya bhaktasya hitē ratasya । tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti na chainamāpatsu parityajanti ॥ 20॥
na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrōdhanēna bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣēdapūrvam । tyajanti hyēnamuchitāvaruddhāḥ snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhōgāḥ ॥ 21॥
kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy āyavyayāvanurūpāṃ cha vṛttim । saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi ॥ 22॥
abhiprāyaṃ yō viditvā tu bhartuḥ sarvāṇi kāryāṇi karōtyatandrīḥ । vaktā hitānāmanurakta āryaḥ śaktijña ātmēva hi sō'nukampyaḥ ॥ 23॥
vākyaṃ tu yō nādriyatē'nuśiṣṭaḥ pratyāha yaśchāpi niyujyamānaḥ । prajñābhimānī pratikūlavādī tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ ॥ 24॥
astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ sānukrōśaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ । arōga jātīyamudāravākyaṃ dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇōpapannam ॥ 25॥
na viśvāsājjātu parasya gēhaṃ gachChēnnaraśchētayānō vikālē । na chatvarē niśi tiṣṭhēnnigūḍhō na rājanyāṃ yōṣitaṃ prārthayīta ॥ 26॥
na nihnavaṃ satra gatasya gachChēt saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya । na cha brūyānnāśvasāmi tvayīti sa kāraṇaṃ vyapadēśaṃ tu kuryāt ॥ 27॥
ghṛṇī rājā puṃśchalī rājabhṛtyaḥ putrō bhrātā vidhavā bāla putrā । sēnā jīvī chōddhṛta bhakta ēva vyavahārē vai varjanīyāḥ syurētē ॥ 28॥
guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajantē balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ । sparśaścha gandhaścha viśuddhatā cha śrīḥ saukumāryaṃ pravarāścha nāryaḥ ॥ 29॥
guṇāścha ṣaṇmitabhuktaṃ bhajantē ārōgyamāyuścha sukhaṃ balaṃ cha । anāvilaṃ chāsya bhavēdapatyaṃ na chainamādyūna iti kṣipanti ॥ 30॥
akarma śīlaṃ cha mahāśanaṃ cha lōkadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam । adēśakālajñamaniṣṭa vēṣam ētāngṛhē na prativāsayīta ॥ 31॥
kadaryamākrōśakamaśrutaṃ cha varāka sambhūtamamānya māninam । niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam ētānbhṛtārtō'pi na jātu yāchēt ॥ 32॥
saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ nityānṛtaṃ chādṛḍha bhaktikaṃ cha । vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ chāpy ētānna sēvēta narādhamānṣaṭ ॥ 33॥
sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāśchārthabandhanāḥ । anyōnyabandhanāvētau vinānyōnyaṃ na sidhyataḥ ॥ 34॥
utpādya putrānanṛṇāṃścha kṛtvā vṛttiṃ cha tēbhyō'nuvidhāya kāṃ chit । sthānē kumārīḥ pratipādya sarvā araṇyasaṃsthō munivadbubhūṣēt ॥ 35॥
hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaścha sukhāvaham । tatkuryādīśvarō hyētanmūlaṃ dharmārthasiddhayē ॥ 36॥
buddhiḥ prabhāvastējaścha sattvamutthānamēva cha । vyavasāyaścha yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ ॥ 37॥
paśya dōṣānpāṇḍavairvigrahē tvaṃ yatra vyathērannapi dēvāḥ sa śakrāḥ । putrairvairaṃ nityamudvignavāsō yaśaḥ praṇāśō dviṣatāṃ cha harṣaḥ ॥ 38॥
bhīṣmasya kōpastava chēndra kalpa drōṇasya rājñaścha yudhiṣṭhirasya । utsādayēllōkamimaṃ pravṛddhaḥ śvētō grahastiryagivāpatankhē ॥ 39॥
tava putraśataṃ chaiva karṇaḥ pañcha cha pāṇḍavāḥ । pṛthivīmanuśāsēyurakhilāṃ sāgarāmbarām ॥ 40॥
dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ । mā vanaṃ Chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśō vanāt ॥ 41॥
na syādvanamṛtē vyāghrānvyāghrā na syurṛtē vanam । vanaṃ hi rakṣyatē vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam ॥ 42॥
na tathēchChantyakalyāṇāḥ parēṣāṃ vēdituṃ guṇān । yathaiṣāṃ jñātumichChanti nairguṇyaṃ pāpachētasaḥ ॥ 43॥
arthasiddhiṃ parāmichChandharmamēvāditaś charēt । na hi dharmādapaityarthaḥ svargalōkādivāmṛtam ॥ 44॥
yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇē cha nivēśitaḥ । tēna sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirścha yā ॥ 45॥
yō dharmamarthaṃ kāmaṃ cha yathākālaṃ niṣēvatē । dharmārthakāmasaṃyōgaṃ yō'mutrēha cha vindati ॥ 46॥
sanniyachChati yō vēgamutthitaṃ krōdhaharṣayōḥ । sa śriyō bhājanaṃ rājanyaśchāpatsu na muhyati ॥ 47॥
balaṃ pañcha vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibōdha mē । yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamuchyatē ॥ 48॥
amātyalābhō bhadraṃ tē dvitīyaṃ balamuchyatē । dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ ॥ 49॥
yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam । abhijāta balaṃ nāma tachchaturthaṃ balaṃ smṛtam ॥ 50॥
yēna tvētāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata । yadbalānāṃ balaṃ śrēṣṭhaṃ tatprajñā balamuchyatē ॥ 51॥
mahatē yō'pakārāya narasya prabhavēnnaraḥ । tēna vairaṃ samāsajya dūrasthō'smīti nāśvasēt ॥ 52॥
strīṣu rājasu sarpēṣu svādhyāyē śatrusēviṣu । bhōgē chāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati ॥ 53॥
prajñā śarēṇābhihatasya jantōś chikitsakāḥ santi na chauṣadhāni । na hōmamantrā na cha maṅgalāni nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ ॥ 54॥
sarpaśchāgniścha siṃhaścha kulaputraścha bhārata । nāvajñēyā manuṣyēṇa sarvē tē hyatitējasaḥ ॥ 55॥
agnistējō mahallōkē gūḍhastiṣṭhati dāruṣu । na chōpayuṅktē taddāru yāvannō dīpyatē paraiḥ ॥ 56॥
sa ēva khalu dārubhyō yadā nirmathya dīpyatē । tadā tachcha vanaṃ chānyannirdahatyāśu tējasā ॥ 57॥
ēvamēva kulē jātāḥ pāvakōpama tējasaḥ । kṣamāvantō nirākārāḥ kāṣṭhē'gniriva śēratē ॥ 58॥
latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ । na latā vardhatē jātu mahādrumamanāśritā ॥ 59॥
vanaṃ rājaṃstvaṃ saputrō'mbikēya siṃhānvanē pāṇḍavāṃstāta viddhi । siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyēt siṃhā vinaśyēyurṛtē vanēna ॥ 60॥
॥ iti śrīmahābhāratē udyōgaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduravākyē saptatriṃśō'dhyāyaḥ ॥ 37॥
Browse Related Categories: